Linijski brod
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Fight_of_the_Poursuivante_mp3h9426.jpg/250px-Fight_of_the_Poursuivante_mp3h9426.jpg)
Linijski brod je u ratnoj mornarici naziv za ratni brod na jedra velikog deplasmana, najjačeg artiljerijskog naoružanja svog vremena. Prethodnik je bojnog broda.
Razvio se iz galeona (galije), čija konstrukcija nije mogla da podnese dalje pojačavanje artiljerijskog naoružanja na štetu stabilnosti broda. Javljaju se početkom 17. veka sa definitivnim imenovanjem tokom anglo-holandskih ratova (1652-74).
Linijski brodovi imali su čvrst trup visokih bokova u kojima su se nalazili brojni otvori za topove (toparnice). Topovi su raspoređivani na dve palube, ponekad tri. Krma je bila dvospratna. Imali su 3 jarbola, prednja 2 sa po 3 krstasta jedra, a krmeni krstasto i latinsko jedro.
Posle Krimskog rata u kojem se drveni linijski brodovi pokazuju nemoćni protiv ruske obalske artiljerije, počinju da se grade metalni bojni brodovi.
Termin „linijski brod“ je prestao da se koristi osim u istorijskim kontekstima, nakon što su ratni brodovi i pomorska taktika evoluirali i promenili se od sredine 19. veka, barem na engleskom govornom području (Carska nemačka mornarica je svoje bojne brodove nazivala Linienschiffe do Prvog svetskog rata[1]).
Istorija
[uredi | uredi izvor]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Het_Kanonschot_-_Canon_fired_%28Willem_van_de_Velde_II%2C_1707%29.jpg/250px-Het_Kanonschot_-_Canon_fired_%28Willem_van_de_Velde_II%2C_1707%29.jpg)
Evolucija dizajna
[uredi | uredi izvor]U 17. veku flote su se mogle sastojati od skoro stotinu brodova različitih veličina, ali se sredinom 18. veka dizajn linijskih brodova opredelio za nekoliko standardnih tipova: starije dvopalubne (tj. sa dve kompletne palube topova koje pucaju kroz bočne portove) od 50 topova (koji su bili preslabi za borbenu liniju, ali su mogli da se koriste za pratnju konvoja), dvopalubne od između 64 i 90 topova koje su činile glavni deo flote i veće tro- ili čak četvoropalubne sa 98 do 140 topova koji su služili kao komandni brodovi admirala. Flote koje su se sastojale od možda 10 do 25 ovih brodova, sa njihovim pratećim brodovima za snabdevanje i izviđačkim i glasničkim fregatama, držale su kontrolu nad morskim putevima za glavne evropske pomorske sile, dok su ograničavale trgovinu neprijateljima na moru.
Najčešća veličina linijskog jedrenjaka bio je „74“ (nazvan po 74 topa), koji je prvobitno razvila Francuska 1730-ih, a kasnije su ga usvojile sve ratne mornarice. Britanci su do ovog vremena imali 6 veličina linijskih brodova i otkrili su da njihovi manji brodovi od 50 i 60 topova postaju premali za borbenu liniju, dok su njihovi 80-i i veći bili tropalubni i stoga nezgrapni i nestabilni u teškom moru. Njihovi najbolji brodovi bili su tropalubni brodovi sa 70 topova dužine oko 46 m (151 ft) na palubi, dok su novi francuski 74 imali oko 52 m (171 ft). Britanci su 1747. godine zarobili nekoliko ovih francuskih brodova tokom Rata za austrijsko nasleđe. U narednoj deceniji Tomas Slejd (mornarički geometar iz 1755. godine, zajedno sa geodetom Vilijamom Bejtlijem) odvojio se od prošlosti i dizajnirao nekoliko novih klasa „74” od 51 do 52 m (167 do 171 stopa) za takmičenje sa ovim francuskim dizajnom, počevši od klasa Dablin i Belona. Njihovi naslednici su postepeno poboljšavali rukovanje i veličinu tokom 1780-ih.[2] Druge mornarice su takođe napravile brodove tipa „74” jer su imali pravi balans između ofanzivne moći, cene i manevrisanja. Na kraju je oko polovine britanskih linijskih brodova bilo ovog tipa. Veći brodovi su se i dalje gradili, kao komandni brodovi, ali su bili korisniji samo ako su se definitivno mogli približiti neprijatelju, a ne u borbi koja uključuje jurenje ili manevrisanje. „74” je ostao omiljeni brod sve do 1811. godine, kada je Sepingsov način gradnje omogućio da se grade veći brodovi sa većom stabilnošću.
Na nekoliko brodova dizajn je izmenjen dugo nakon što je brod porinut i u službi. U Kraljevskoj mornarici, manjim dvopalubnim brodovima sa 74 ili 64 topa koji se nisu mogli bezbedno koristiti u akcijama flote uklonjene su (ili srušene) gornje palube, što je rezultiralo veoma čvrstim ratnim brodom sa jednom palubom zvanim rejzi. Dobijeni umanjeni brod mogao se klasifikovati kao fregata i još uvek je bio mnogo jači. Najuspešniji takav brod u Kraljevskoj mornarici bio je HMS Indefatigejbl, kojim je komandovao ser Edvard Pelu.[3]
Španski brod Spanish ship Nuestra Senora de la Santisima Trinidad, bio je španski prvorazredni linijski brod sa 112 topova.[4][Note 1][5] Ovo je povećano u 1795–96. na 130 topova zatvaranjem u špalirnu palubu između kvarterdeka i pramca, i oko 1802. do 140 topova, stvarajući tako ono što je zapravo bila kontinuirana četvrta paluba iako su dodatni topovi zapravo bili relativno mali. Bio je najteže naoružani brod na svetu kada je ponovo izgrađen, i nosio je najviše topova od bilo kog linijskog broda opremljenog u dobu jedara.
-
HMS Viktori na suvom doku u luci Portsmut, 2007
-
Savremeni dijagram koji ilustruje prvorazredni i trećerazredni brod
-
Mahmudije (1829)
-
Valmi (1847)
-
Rast težine RN prvoklasnih brodova linije 1630–1861, uključujući radi poređenja velike rane oklopne brodove. Obratite pažnju na način na koji je para dozvolila povećanje stope rasta
-
Linijski brod HMS Viktori
Parni pogon
[uredi | uredi izvor]Prva velika promena u konceptu linijskog broda bilo je uvođenje parne snage kao pomoćnog pogonskog sistema. Prve vojne upotrebe parobroda pojavile su se 1810-ih, a 1820-ih jedan broj mornarica je eksperimentisao sa ratnim brodovima na parni pogon. Njihova upotreba se proširila 1830-ih, kada su ratni brodovi na parobrodu učestvovali u sukobima kao što je Prvi opijumski rat zajedno sa linijskim brodovima i fregatama.[6]
Parobrodi su, međutim, imali velike nedostatke. Točak sa lopaticama iznad vodene linije bio je izložen neprijateljskoj vatri, dok je sam sprečavao brod da efikasno puca. Tokom 1840-ih, vijčani propeler se pojavio kao najverovatniji metod parnog pogona, pri čemu su i Britanija i SAD 1843. lansirale ratne brodove na vijčani pogon. Tokom 1840-ih, britanska i francuska mornarica su lansirale sve veće i moćnije brodove ovog tipa, zajedno sa linijskim brodovima na jedra. Godine 1845, vikont Palmerston je ukazao na ulogu novih parobroda u napetim anglo-francuskim odnosima, opisujući Lamanš kao „parni most“, a ne kao barijeru francuskoj invaziji. Delimično zbog straha od rata sa Francuskom, Kraljevska mornarica je od 1845. godine pretvorila nekoliko starih linijskih brodova sa 74 topa u blok-brodove sa 60 topova na parni pogon (po uzoru na Fultonov Demologos).[6] Blokovi su „prvobitno zamišljeni kao parne baterije isključivo za odbranu luke, ali su u septembru 1845. dobili smanjenu [jedrenu] opremu, i time postali pomorski brodovi. Blokovski brodovi su trebalo da budu isplativi eksperiment velike vrednosti.“[7] Oni su se kasnije dobro pokazali u Krimskom ratu.
Napomene
[uredi | uredi izvor]- ^ For exact figures, and those in the General characteristics frame, see: José Cayuela Fernandez, Trafalgar, hombres y naves entre dos épocas: Ariel (2004)
Vidi još
[uredi | uredi izvor]Reference
[uredi | uredi izvor]- ^ Jochen Brennecke, Herbert Hader, “Panzerschiffe und Linienschiffe”, 1860–1910, Köhlers Verlagsgesellschaft, Herford. 1976. ISBN 3-78220-116-7.
- ^ Angus Constam & Tony Bryan (2001). British Napoleonic Ship-of-the-Line. Osprey Publishing. ISBN 1-84176-308-X. as seen on books.google.com Konstam, Angus (25. 11. 2001). British Napoleonic Ship-of-the-Line – Google Book Search. ISBN 9781841763088. Pristupljeno 2008-08-02.[mrtva veza]
- ^ „The Marine List”. New Lloyd's List (2761): 78 v. 20. 10. 1795.
- ^ Gervasio de Artinano y de Galdacano, La Arquitectura Naval Espanola (en Madera) (Madrid 1920), p.365
- ^ Harbron 1988, str. 84
- ^ a b Sondhaus, L. Naval Warfare, 1815–1914
- ^ Lambert 1984, str. 30 harvnb greška: više ciljeva (2×): CITEREFLambert1984 (help)
Literatura
[uredi | uredi izvor]- Harbron, John (1988). Trafalgar and the Spanish Navy. Conway Maritime Press. str. 84. ISBN 0-85177-477-6.
- Lambert, Andrew (1984). Battleships in Transition, the Creation of the Steam Battlefleet 1815–1860. Conway Maritime Press. str. 30. ISBN 0-85177-315-X.
- Angus Constam; Bryan, Tony (2001). British Napoleonic Ship-of-the-Line. Osprey Publishing. ISBN 1-84176-308-X.
- Vojna enciklopedija, Beograd, 1973., knjiga peta, pp. 88-90.
- Rodger, Nicholas A. M. (1997). The Safeguard of the Sea: A Naval History of Britain 660–1649. New York: W.W. Norton & Company. ISBN 0-393-04579-X.
- Rodger, Nicholas A. M. (2004). The Command of the Ocean, a Naval History of Britain 1649–1815. London. ISBN 0-7139-9411-8.
- Bennett, G. (2004). The Battle of Trafalgar. Barnsley. ISBN 1-84415-107-7.
- Military Heritage did a feature on frigates and included the British Rating System (John D. Gresham, Military Heritage, February 2002, Volume 3, No.4, pp. 12 to 17 and p. 87).
- Lavery, Brian (1983). The Ship of the Line, Volume 1: The Development of the Battlefleet, 1650–1850. Annapolis, Md.: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-631-7.
- Lavery, Brian (1984). The Ship of the Line, Volume 2: Design, Construction and Fittings. Annapolis, Md.: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-953-7.
- Winfield, Rif (1997). The 50-Gun Ship. London: Caxton Editions. ISBN 1-84067-365-6.. ISBN 1-86176-025-6.
- Mahan, A.T., The Influence of Sea Power Upon History 1660–1783, Cosimo, Inc., 2007
- Sondhaus, L. Naval Warfare, 1815–1914
- Lambert, Andrew (1984). Battleships in Transition, the Creation of the Steam Battlefleet 1815–1860. published Conway Maritime Press. ISBN 0-85177-315-X.
- Gardiner, Robert & Lambert, Andrew, (Editors), Steam, Steel and Shellfire: The Steam Warship, 1815–1905 (Conway's History of the Ship series), Book Sales, 2001
- Marsden, Peter, Sealed by Time: The Loss and Recovery of the Mary Rose. The Archaeology of the Mary Rose, Volume 1. The Mary Rose Trust, Portsmouth. 2003. ISBN 0-9544029-0-1.
- Tunstall, Brian and Tracy, Nicholas (ed.). Naval Warfare in the Age of Sail. The Evolution of Fighting Tactics, 1650–1815. (London, 1990).
- Rodger, Nicholas, "Image and Reality in Eighteenth-Century Naval Tactics." Mariner's Mirror 89, No. 3 (2003), pp. 281–96.
- Allen, Douglas W (2002). „The British Navy Rules: Monitoring and Incompatible Incentives in the Age of Fighting Sail”. Explorations in Economic History (na jeziku: engleski). 39 (2): 204—231. doi:10.1006/exeh.2002.0783.
- [1] The Cambridge Illustrated History of Warfare: The Triumph of the West - Geoffrey Parker, pp. 125–130, Cambridge University Press, 1995
- Marinha.pt, 2009, site Cananor – 31 de Dezembro de 1501 a 2 de Janeiro de 1502 Arhivirano na sajtu Wayback Machine (20. avgust 2016)
- „Battle of Trafalgar, Admiral Lord Nelson's Fatal Victory”. nationalgeographic.com. National Geographic Magazine. Pristupljeno 5. 6. 2017.
- „Have the remains of the Santísima Trinidad been discovered?”. www.km.kongsberg.com (na jeziku: engleski). Pristupljeno 5. 6. 2017.
- „Barco restaurante Santisima Trinidad”. 27. 5. 2016. Pristupljeno 22. 11. 2019.[mrtva veza]
- „Friends of the Santísima Trinidad”. Arhivirano iz originala 26. 7. 2011. g.
- José Cayuela Fernandez – Trafalgar, hombres y naves entre dos épocas – Ariel. . Barcelona. 2004. ISBN 8434467607.
- „"Register of Letters of Marque against France 1793–1815"; p. 52”. Arhivirano iz originala 9. 7. 2015. g. Pristupljeno 5. 10. 2015.
- Fonds Marine. Campagnes (opérations ; divisions et stations navales ; missions diverses). Inventaire de la sous-série Marine BB4. Tome premier: BB4 210 à 482 (1805–1826)
- Gardiner, Robert (2006) Frigates of the Napoleonic Wars. Chatham Publishing, London. ISBN 1-86176-292-5.
- Lavery, Brian (2003). The Ship of the Line – Volume 1: The development of the battlefleet 1650–1850. Conway Maritime Press. ISBN 0-85177-252-8.
- Roche, Jean-Michel (2005). Dictionnaire des bâtiments de la flotte de guerre française de Colbert à nos jours. 1. Group Retozel-Maury Millau. ISBN 978-2-9525917-0-6. OCLC 165892922.
- Winfield, Rif (2008). British Warships in the Age of Sail 1793–1817: Design, Construction, Careers and Fates. Seaforth. ISBN 978-1-86176-246-7.
- Winfield, Rif; Roberts, Stephen S. (2015). French Warships in the Age of Sail 1786–1861: Design Construction, Careers and Fates. Seaforth Publishing. ISBN 978-1-84832-204-2.
Spoljašnje veze
[uredi | uredi izvor]- Linijski brodovi britanske mornarice
- Rekonstrukcija holandskog linijskog broda Delft
- The evolution of the ship of the line.
- Michael Philips, Notes on Sailing Warships, 2000.
- „Liner, or Line of Battle Ship”. Encyclopædia Britannica (na jeziku: engleski). 16 (11 izd.). 1911. str. 727.