Relej

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Princip rada releja. U gornjem dijelu slike, relej je isključen. Kontakti dalje od elektromagneta (žuti cilindar) su otvoreni. U donjem dijelu slike relej je uključen, kotva pomjera srednji kontakt koji sad uspostavlja vezu sa desnim. Desni par kontakata je dakle normalno otvoren. Dijelovi: 1) Elektromagnet, 2) Kotva, 3) Kontakti.

Relej (ponekad rele) je naprava koja se koristi za prekidanje ili uspostavljanje strujnog kola putem elektromagneta koji otvara i zatvara strujne kontakte. Ovakva vrsta releja se naziva elektromagnetski relej.

Uz ovu vrstu, postoji i elektronski relej (engl. solid state relay) kod kojega prekapčanje strujnog kola vrše poluprovodnički elementi. Kod ovakvog tipa releja, takođe je obezbijeđeno fizičko razdvajanje dva dijela kola, dakle između njih nema električnih veza.

Elektromagnetni releji koriste mehanički pomjeraj kotve kako bi obezbijedili promjenu stanja u kolu (uloga prekidača), a kod elektronskih releja najčešće se koriste fotoosjetljivi elementi, često LED kao davač signala u primarnom kolu, a fototranzistor kao primač signala u sekundarnom kolu.

Istorija[uredi | uredi izvor]

Godine 1809 Samuel Tomas fon Semering je dizajnirao relej kao deo njegovog elektrohemijskog telegrafa.[1]

Kontakti i opruga telegrafskog releja

Američki naučnik Džozef Henri se često navodi kao izumitelj releja iz 1835. On je to učinio da bi poboljšao svoju verziju električnog telegrafa, koji je bio razvio 1831. godine.[2][3][4][5] Prema drugim izvorima engleski izumitelj Edvard Dejvizasigurno je izumio električni relej[6] za svoj električni telegraf oko 1835. godine.

Jednostavni uređaj, koji se sada naziva relej, uključen je u originalni telegrafski patent iz 1840. godine Samjuela Morzea.[7] Opisani mehanizam je funkcionisao kao digitalno pojačalo, ponavljajući telegrafski signal, i tako omogućavajući signalima da se šire koliko je poželjno.[7] Reč relej pojavljuje se i u kontekstu elektromagnetnih operacija iz 1860. godine.[8]

Princip rada[uredi | uredi izvor]

Elektromagnet se obično sastoji od mnogobrojnih namotaja izolovane bakarne žice na gvozdenom jezgru. Kada struja teče kroz žicu (primarno strujno kolo), oko elektromagneta se stvara magnetsko polje koje privlači gvozdenu kotvu. Kotva nosi na sebi električne kontakte, koji onda otvaraju ili zatvaraju sekundarno strujno kolo (strujni krug).

Kada se prekine struja kroz elektromagnet, on više ne privlači gvozdenu kotvu, i ona sa vraća u polazni položaj, obično uz pomoć opruge. Time električni kontakti prekidaju ili uspostavljaju strujno kolo.

Dijelovi releja[uredi | uredi izvor]

Dijelovi tipičnog releja: kotva (engl. armature), opruga (spring), jaram ili ram (yoke), kontakti (contacts), elektromagnet (coil).

Jaram ili ram na sebi drži elektromagnet, koji privlači gvozdenu kotvu.

Kotva uspostavlja ili prekida niz električnih kontakata, a vraća se u polazni položaj uz pomoć opruge, kad kroz elektromagnet više ne teče struja.

Vrste[uredi | uredi izvor]

Postoje obični (neutralni) i polarizovani elektromagnetski releji.

Kod običnih, kotva od gvožđa će biti privučena nezavisno od smjera struje, dakle rade i na naizmjeničnu i na jednosmjernu struju.

Polarizovani releji koriste stalni (permanentni) magnet, pa su osjetljivi samo na jedan smjer struje.

Podjela po funkciji[uredi | uredi izvor]

Mogu biti:

  • opšte upotrebe,
  • automobilski,
  • telefonski,
  • telegrafski,
  • frekventni,
  • indukcioni,
  • strujni,
  • strujno-naponski i drugi.

Kontakti[uredi | uredi izvor]

Normalno otvoreni i normalno zatvoreni kontakti[uredi | uredi izvor]

Većina releja ima više parova kontakata.

Da bi se razjasnila operacija istih, uzima se da je normalno stanje kada struja ne teče kroz elektromagnet (relej je isključen).

Tako ako je navedeno da je određeni par kontakata normalno otvoren, to znači da su ti kontakti otvoreni kad je relej isključen (nema struje kroz elektromagnet), a zatvoreni kad je relej uključen.

Obrnut slučaj vrijedi za normalno zatvorene kontakte.

Struja kontakata[uredi | uredi izvor]

Prekopčavanje jednosmjernih struja je teže jer pri svakom razdvajanju kontakata dolazi do iskrenja.

Kod naizmjenične struje, dolazi do minimuma struje 100 ili 120 puta u sekundi pa kontakti imaju duži vijek trajanja.

Kontakti su metalni, često presvučeni slojem platine ili srebra radi bolje provodnosti.

Radni napon i struja[uredi | uredi izvor]

Obično su dati podaci slični ovima: 12 Vdc, 120 Vac, 3 A.

To znači da je radni napon elektromagneta 12 V jednosmjernog napona, a kontakti su predviđeni za prekopčavanje naizmjeničnog napona 120 V, najveće struje ne veće od 3 A.

Česti radni naponi elektromagneta (zavojnice, primarnog kola) releja su 5, 12, 24 V.

Česti radni naponi kontakata su 12 i 24 V istosmjernog napona, i 120 i 220 V izmjeničnog napona.

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ https://mysite.du.edu/~jcalvert/tel/morse/morse.htm#H1
  2. ^ Icons of Invention: The Makers of the Modern World from Gutenberg to Gates. ABC-CLIO. 2009. str. 153. ISBN 9780313347436. 
  3. ^ „The electromechanical relay of Joseph Henry”. Georgi Dalakov. 
  4. ^ Scientific American Inventions and Discoveries: All the Milestones in Ingenuity--From the Discovery of Fire to the Invention of the Microwave Oven. John Wiley & Sons. 28. 1. 2005. str. 311. ISBN 9780471660248. 
  5. ^ Thomas Coulson (1950). Joseph Henry: His Life and Work. Princeton: Princeton University Press. 
  6. ^ Gibberd, William (1966). „Edward Davy”. Australian Dictionary of Biography. Canberra: Australian National University. Pristupljeno 7. 6. 2012. 
  7. 7,0 7,1 US 1647, Morse, Samuel E.B., "Improvement in the Mode of Communicating Information by Signals by the Application of Electromagnetism", published 20. 6. 1840 
  8. ^ „Relay”. EtymOnline.com. 

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Vojna enciklopedija. Osmi tom. Beograd: Vojnoizdavački zavod. 1974. str. 119—120. strana. 

Spoljašnje veze[uredi | uredi izvor]