Ustavna monarhija

Iz projekta Википедија

Ustavna monarhija je oblik monarhijske vladavine ustanovljen ustavnim sistemom koji prihvata izabranog ili naslednog monarha kao šefa države. Moderne ustavne monarhije obično primenjuju koncept podele moći gde je monarh ili nosilac izvršne vlasti ili ima samo ceremonijalnu ulogu. Monarhija u kojoj monarh ima apsolutnu vlast naziva se apsloutistička monarhija.

Kao najočigledniji primer ustavne monarhije, brojni autori, uzimaju britanski parlamentarizam i to iz više razloga: 1) s obzirom da je Velika Britanija bila najveća kolonijalna sila, svoj politički sistem nametnula je i svojim kolonijama (od kojih su neke i danas zadržale taj sistem poput Australije, Kanade i slično i 2) zbog duge tradicije koja je u britanskom načinu razmišljanja sve, a "sve stvari se mere po dužini i respektabilnosti sopstvene tradicije" (prof. dr Vladimir Prvulović, "Komparativni politički sistemi").

Dakle, britanski parlamentarizam bi se mogao svrstati u sistem saradnje vlasti koji postoji u ustavnoj monarhiji, uz tradicionalni uticaj i smenjivanje na vlasti dve najjače političke partije i uz tradicionalno razvijen sistem građanskih i političkih prava i osnovnih sloboda. U Britaniji nikada nije postojao (niti sada postoji) pisani ustav u klasičnom smislu te reči. Ova monarhija funkcioniše kao ustavna na bazi odredaba brojnih povelja, konvencija, parlamentarnih i sudskih odluka, ugovora i drugih pravnih akata iz istorije koji se odnose na sistem vladavine, položaj i prava monarha i drugih institucija vlasti.

Za razumevanje funkcionisanja britanskog oblika ustavne monarhije, neophodnoje upoznati se sa najvažnijim periodima njenog razvoja, kao i sa evolucijom i transformacijom njenih osnovnih političkih institucija vlasti. Ukratko rečeno, istorija Britanije predstavlja istoriju borbe različitih društvenih slojeva za vladavinu prava, a protiv apsolutitičke vlasti monarha. U tom smislu se kao prvi stvarni demokratski pravni akt u istoriji modernih društava uopšte, pominje engleska Magna charta libertatum (Velika povelja o slobodama) iz 1215. godine. Ova povelja, proglašena od strane kralja Jovana Bez Zemlje, zapravo predstavlja kompromis engleskog kralja i velikaša kojim se ograničavaju neka prava monarha i uspostavljaju prava kontrole i predhodne saglasnosti viših staleža sa uredbama vladara. Dakle, Velika povelja je značajna kao prvi akt i temelj političkog procesa evolucije od apsolutizma ka parlamentarizmu, tj. od jake kraljevske vlasti ka predstavničkom sistemu u Britaniji.

Sledeći važan korak ka uspostavljanju ustavne monarhije i ograničenju apsolutne vlasti kralja u Britaniji, bilo je usvajanje akta The Articles of the Barons iste godine kada je usvojena i Velika povelja (1215. godine), što je za jedan sloj britanskog društva (grofove i visoku aristokratiju) značilo zaštitu od nekontrolisanih zahvata engleskog kralja u posede barona. Međutim, oba ova akta (premda su imala značaj u zaštiti "društvenih" interesa jednog sloja društva - aristokratije), imala su ograničen domet jer se nisu štitila interese širih narodnih masa.

Taj važan ustavnoravni posao utvrđivanja i izgradnje pravnih osnova monarhističkog uređenja u Britaniji nastavljen je mnogo kasnije, usvajanjem značajnih dokumenata - Peticije o pravima (1628), Habeas Corpus Act-a (1679) i Bill of rights (1689). Tim aktima nazirao se začetak budućeg britanskog parlamentarizma, jer je uspostavljen Dom lordova i Dom komuna koji, u manje-više nepromenjenom obliku, postoje i danas u Britaniji. Takođe, definitivno je ukinuto i dotadašnje kraljevo pravo na veto (u XVIII veku), čime se Parlamentu obezbeđuje centralna pozicija u oblasti donošenja zakona, tj. njegova zakonodavna vlast.