Marija Trandafil

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Marija Trandafil
Marija Trandafil.jpg
Marija Trandafil
Datum rođenja 25. decembar 1816.
Mesto rođenja Novi Sad
 Flag of the Habsburg Monarchy.svg Austrijsko carstvo
Datum smrti 14. oktobar 1883.
Mesto smrti Novi Sad
 Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg Austrougarska

Marija Trandafil (Novi Sad, 25. decembar 1816Novi Sad, 14. oktobar 1883) je bila poznata srpska dobrotvorka, koja se ponekad naziva „najvećom srpskom dobrotvorkom[1]. Odlikovana je ordenom Crvenog krsta.[2] Između ostalog, podigla je zgradu za sirotište u kojoj se danas nalazi sedište Matice srpske (od 1927.) [1].

Biografija[uredi]

Marija Popović je rođena u Novom Sadu, 1816. godine, uglednoj ćurčijskoj porodici Popović, koja je bila grčkog porekla. Ne zna se mnogo o njenom školovanju, a postoje podaci da je bila pismena i da je čitala nemačku literaturu. Udala se za Jovana Trandafila, grčkog trgovca krznom iz Erdelja (Transilvanija), koji ovom ženidbom dobija pravo za naseljavanje u Novi Sad i status slobodnog građanina varoši. Tada kupuje kuću u Glavnoj ulici («Svojina») u koju se useljava sa suprugom. Veoma brzo je uspešnom trgovinom udvostručio svoj kapital.

Pošto su im deca rano umrla, kao i Marijina braća, otac i majka, čitavu imovinu porodice Popović ostavljaju zaveštanjem svojoj kćerci. Nakon smrti Jovana Trandafila, Marija se vraća u svoju rodnu kuću «Kod ikone» gde i umire 1883. godine. Tela Trandafilovih pokopana su u kripti Nikolajevske crkve u Novom Sadu. Svu svoju imovinu Marija je zaveštala Srpskoj pravoslavnoj crkvi i Matici srpskoj.

Dobrotvorni rad[uredi]

Zarađeni novac Marija i Jovan Trandafil ulagali su, pre svega, u kupovinu kuća i u dobrotvorne svrhe. Od 476 jutara zemlje obrazovali su zadužbinu za školovanje siromašne, darovite dece. Jedan deo imovine poklonili su bolnicama u Novom Sadu, Somboru i Osijeku, a obnovili su i Nikolajevsku crkvu u Novom Sadu, ikonostas Uspenske crkve, kao i jermensko-katoličku crkvu. Mermerni krst, koji se danas nalazi u Sabornoj crkvi u Novom sadu, napravljen je po nalogu Marije Trandafil. Za vreme Prvog srpsko-turskog rata (1876.) je bila predsednica odbora za prikupljanje pomoći ranjenicima.

Osnovala je Zavod za srpsku pravoslavnu siročad, pod upravom Matice srpske, a novčano je pomogla i podizanje zdanja Zavoda. Zgrada je završena 1912. godine, kada je u ovo zdanje smeštena i gradska čitaonica.

Nakon smrti Marije Trandafil, u lokalu kuće «Kod ikone» otvorena je čuvena apoteka «Kod spasitelja», a od 1913. godine tu je radila Popovićeva apoteka, koja je nacionalizovana polovinom 20. veka.

Zadužbine[uredi]

Matice srpske

Posle njene smrti je osnovan fond iz koga su se školovali mnogi đaci[3] Srpske velike gimnazije. Deca su morala biti pravoslavne veroispovesti, ali bez razlike u narodnosti,[4] a trećina je bila namenjena deci iz Erdelja (Transilvanije).[5]

Njena najveća zadužbina je bio Zavod za izdržavanje sirote i siromašne dece u Novom Sadu,[6] o kome je trebalo da se stara Matica srpska, a u slučaju njenog preseljenja ili ukidanja, pravoslavna opština u Novom Sadu.[7] Gradnja zadužbine je trebalo da za počne onog trenutka kad je kapital dostigao sumu od 300.000 forinti, od čega je 100.000 trebalo da služi za gradnju, a ostalo za izdržavanje zavoda.[5] Testament je dugo bio osporavan i postao je pravosnažan 1904.[8]

Tek 1908. je izabran projekat Momčila Tapavice,[9] a je gradnja završena 1912. godine. Osim dece bez roditelja, u istoj zgradi je do Prvog svetskog rata bila smeštena i gradska čitaonica.Šablon:Sb

Reprezentativan izgled ovog zdanja je odudarao od svrhe kojoj je ona bila namenjena. Posle Prvog svetskog rata, u sirotištu je bilo malo pitomaca, a zgrada se koristila za smeštaj vojnika različitih vojski. Godine 1928. Matica srpska je odlučila da se u zgradu smesti Trandafilkin zavod. Tada je unutrašnjost zgrade znatno izmenjen, a drugo sirotište je podignuto na zadužbinskom placu na Sajlovu 1930.[3] Tamo je izgrađen novi kompleks zgrada koji su činili: kuća za smeštaj dece, ekonomska zgrada i stan upravitelja. Svakom pitomcu je nakon završene škole sledovalo po 500 forinti, za otpočinjanje posla.[4]

Dom je za vreme Drugog svetskog rata, tokom mađarske uprave pretvoren u Dom za prevaspitavanje devojaka i kao takav je radio sve do oslobođenja 1944.[10] Imovina Marije Trandafil je posle rata, agrarnom reformom eksproprisana, čime je narušen testament. Sirotište je posle rata nastavilo sa radom, ali je bio predviđeno za proširivanje i rekonstrukciju u Dom za prevaspitanje mladeži, koji je nekoliko godina kasnije zatvoren[11] i od tada se u zgradi na Sajlovu nalazi Veterinarski institut.[12]

Prema zaveštanju je osnovan i fond za pomoć Nikolajevskoj i Uspenskoj crkvi. Trećinu čistog prihoda od kuće u Osjeku dobio je tadašnji Uboški dom, koji se nalazio u Nikolajevskoj porti, a za potrebe same Nikolajevske crkve poklonjena je „Kuća kod ikone”. Iz ovog fonda Nikolajevske crkve izdržavani su sveštenik, crkvenjak i jedan pojac, dok je za popadiju, u slučaju da ostane udovica, predviđeno doživotno izdržavanje od 200 forinti godišnje.[4]

Jermenska crkva je srušena oktobra 1863. godine. Tada je ostao samo jedan zid, koji je zatim 80-tih godina 20. veka iskopan.[13]

U vlasništvu Marije Trandafil su bile kuće u Zmaj Jovinoj, Pašićevoj, Dunavskoj i Miletićevoj ulici i kasnije su zaveštane Matici srpskoj i novosadskoj crkvenoj pravoslavnoj opštini. Na zgradama se ne nalazi nikakvo obeležje o njenoj zadužbini.[14]

Izvori[uredi]

Literatura[uredi]

  • G. Stojaković, Znamenite žene Novog Sada, I, Novi Sad 2001.

Spoljašnje veze[uredi]