Marija Trandafil

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Marija Trandafil
Marija Trandafil.jpg
Datum rođenja (1816-12-25)25. decembar 1816.
Mesto rođenja Novi Sad
 Flag of the Habsburg Monarchy.svg Austrijsko carstvo
Datum smrti 14. oktobar 1883.(1883-10-14) (66 god.)
Mesto smrti Novi Sad
 Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg Austrougarska

Marija Trandafil (Novi Sad, 25. decembar 1816Novi Sad, 14. oktobar 1883) je bila poznata srpska dobrotvorka, koja se ponekad naziva „najvećom srpskom dobrotvorkom[1]. Odlikovana je ordenom Crvenog krsta.[2] Između ostalog, podigla je zgradu za sirotište u kojoj se danas nalazi sedište Matice srpske (od 1927.) [1].

Biografija[uredi]

Marija Popović je rođena u Novom Sadu, 1816. godine, uglednoj ćurčijskoj porodici Popović, koja je bila grčkog porekla. Ne zna se mnogo o njenom školovanju, a postoje podaci da je bila pismena i da je čitala nemačku literaturu. Udala se za Jovana Trandafila, grčkog trgovca krznom iz Erdelja (Transilvanija), koji ovom ženidbom dobija pravo za naseljavanje u Novi Sad i status slobodnog građanina varoši. Tada kupuje kuću u Glavnoj ulici («Svojina») u koju se useljava sa suprugom. Veoma brzo je uspešnom trgovinom udvostručio svoj kapital.

Pošto su im deca rano umrla, kao i Marijina braća, otac i majka, čitavu imovinu porodice Popović ostavljaju zaveštanjem svojoj kćerci. Nakon smrti Jovana Trandafila, Marija se vraća u svoju rodnu kuću «Kod ikone» gde i umire 1883. godine. Tela Trandafilovih pokopana su u kripti Nikolajevske crkve u Novom Sadu. Svu svoju imovinu Marija je zaveštala Srpskoj pravoslavnoj crkvi i Matici srpskoj.

Dobrotvorni rad[uredi]

Zarađeni novac Marija i Jovan Trandafil ulagali su, pre svega, u kupovinu kuća i u dobrotvorne svrhe. Od 476 jutara zemlje obrazovali su zadužbinu za školovanje siromašne, darovite dece. Jedan deo imovine poklonili su bolnicama u Novom Sadu, Somboru i Osijeku, a obnovili su i Nikolajevsku crkvu u Novom Sadu, ikonostas Uspenske crkve, kao i jermensko-katoličku crkvu. Mermerni krst, koji se danas nalazi u Sabornoj crkvi u Novom sadu, napravljen je po nalogu Marije Trandafil. Za vreme Prvog srpsko-turskog rata (1876.) je bila predsednica odbora za prikupljanje pomoći ranjenicima.

Osnovala je Zavod za srpsku pravoslavnu siročad, pod upravom Matice srpske, a novčano je pomogla i podizanje zdanja Zavoda. Zgrada je završena 1912. godine, kada je u ovo zdanje smeštena i gradska čitaonica.

Nakon smrti Marije Trandafil, u lokalu kuće «Kod ikone» otvorena je čuvena apoteka «Kod spasitelja», a od 1913. godine tu je radila Popovićeva apoteka, koja je nacionalizovana polovinom 20. veka.

Zadužbine[uredi]

Matice srpske

Posle njene smrti je osnovan fond iz koga su se školovali mnogi đaci[3] Srpske velike gimnazije. Deca su morala biti pravoslavne veroispovesti, ali bez razlike u narodnosti,[4] a trećina je bila namenjena deci iz Erdelja (Transilvanije).[5]

Njena najveća zadužbina je bio Zavod za izdržavanje sirote i siromašne dece u Novom Sadu,[6] o kome je trebalo da se stara Matica srpska, a u slučaju njenog preseljenja ili ukidanja, pravoslavna opština u Novom Sadu.[7] Gradnja zadužbine je trebalo da za počne onog trenutka kad je kapital dostigao sumu od 300.000 forinti, od čega je 100.000 trebalo da služi za gradnju, a ostalo za izdržavanje zavoda.[5] Testament je dugo bio osporavan i postao je pravosnažan 1904.[8]

Tek 1908. je izabran projekat Momčila Tapavice,[9] a je gradnja završena 1912. godine. Osim dece bez roditelja, u istoj zgradi je do Prvog svetskog rata bila smeštena i gradska čitaonica.Šablon:Sb

Reprezentativan izgled ovog zdanja je odudarao od svrhe kojoj je ona bila namenjena. Posle Prvog svetskog rata, u sirotištu je bilo malo pitomaca, a zgrada se koristila za smeštaj vojnika različitih vojski. Godine 1928. Matica srpska je odlučila da se u zgradu smesti Trandafilkin zavod. Tada je unutrašnjost zgrade znatno izmenjen, a drugo sirotište je podignuto na zadužbinskom placu na Sajlovu 1930.[3] Tamo je izgrađen novi kompleks zgrada koji su činili: kuća za smeštaj dece, ekonomska zgrada i stan upravitelja. Svakom pitomcu je nakon završene škole sledovalo po 500 forinti, za otpočinjanje posla.[4]

Dom je za vreme Drugog svetskog rata, tokom mađarske uprave pretvoren u Dom za prevaspitavanje devojaka i kao takav je radio sve do oslobođenja 1944.[10] Imovina Marije Trandafil je posle rata, agrarnom reformom eksproprisana, čime je narušen testament. Sirotište je posle rata nastavilo sa radom, ali je bio predviđeno za proširivanje i rekonstrukciju u Dom za prevaspitanje mladeži, koji je nekoliko godina kasnije zatvoren[11] i od tada se u zgradi na Sajlovu nalazi Veterinarski institut.[12]

Prema zaveštanju je osnovan i fond za pomoć Nikolajevskoj i Uspenskoj crkvi. Trećinu čistog prihoda od kuće u Osjeku dobio je tadašnji Uboški dom, koji se nalazio u Nikolajevskoj porti, a za potrebe same Nikolajevske crkve poklonjena je „Kuća kod ikone”. Iz ovog fonda Nikolajevske crkve izdržavani su sveštenik, crkvenjak i jedan pojac, dok je za popadiju, u slučaju da ostane udovica, predviđeno doživotno izdržavanje od 200 forinti godišnje.[4]

Jermenska crkva je srušena oktobra 1863. godine. Tada je ostao samo jedan zid, koji je zatim 80-tih godina 20. veka iskopan.[13]

U vlasništvu Marije Trandafil su bile kuće u Zmaj Jovinoj, Pašićevoj, Dunavskoj i Miletićevoj ulici i kasnije su zaveštane Matici srpskoj i novosadskoj crkvenoj pravoslavnoj opštini. Inicijativom rukovotstva Naučnog instituta za veterinarstvo " Novi Sad", 2017. godine na ulazu u zgradu Naučnog instituta za veterinarstvo "Novi Sad", postavljena je spomen ploča u čast srpske dobrotvorke Marije Trandafil. Na ostalim zgradama se ne nalazi nikakvo obeležje o njenoj zadužbini.[14]

Izvori[uredi]

Literatura[uredi]

  • G. Stojaković, Znamenite žene Novog Sada, I, Novi Sad 2001.

Spoljašnje veze[uredi]