Vlasi (Balkan)

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Vlaški pastir u Banatu, oko 1837. godine

Vlasi je istorijski termin iz srednjeg vijeka koji predstavlja egzonim koji se uglavnom odnosio na istočnoromanske narode koji su živjeli sjeverno i južno od Dunava.[1]

Termin Vlasi u današnje vrijeme označava istočnoromanske narode koji žive južno od Dunava, na područje današnje istočne Srbije, južne Albanije, sjeverne Grčke, Severne Makedonije i jugozapadne Bugarske, kao autohtone etničke grupe, a to su Cincari, Meglenski Vlasi i Istro-romani.[2] U poljskom i mađarskom jeziku, izvedeni termin se odnosi na Italijane. Termin je postao sinonim na Balkanskom poluostrvu za društvenu kategoriju stočara i bio je korišten za neromanske narode, u skorašnje vrijeme sa negativnim značanjem na zapadnom Balkanu. Postoji vlaška dijaspora i u drugim evropskim zemljama, naročito u Rumuniji, kao i u Sjevernoj Americi i Australiji.[2]

„Vlasi” su prvobitno identifikovani i opisani od strane Georgija Kedrina tokom 11. vijeka. Prema jednoj teoriji o porijeklu, savremeni Rumuni, Moldavci i Cincari porijeklom vode od Dačana.[3] Prema pojedinim lingvističarima i naučnicima, istočnoromanski jezici potvrđuju opstanak Dakoromana u donjem toku Dunava tokom Seobe naroda[4] i zapadnobalkanskog stanovništva poznatog pod nazivom „Vlasi”, koje je porijeklom vodilo od romanizovanih Ilira.[5]

Danas, istočnoromanske govorne zajednice se procjenjuju na 26—30 miliona govornika širom svijeta (uključujući rumunsku i moldavsku dijasporu).[6] Sve balkanske zemlje imaju autohtone romanske manjine.

Etimologija i nazivi[uredi]

Riječ Vlah/Vlasi etimološki je izvedena iz etnonima keltskog plemena,[7] a u pragermanski je usvojena kao *Walhaz, što znači „stranac”, od *Wolkā-[8] (lat. Volcae, grč. Ouolkai).[9] Preko latinskog, u gotski kao *walhs, etnonim je preuzneo značenje „stranac” ili „romanski govornik”,[9] a u grčkom je usvojen kao Βλάχοι, u slovenskim jezicima kao Vlah, u mađarskom kao oláh/olasz itd.[10][11] Korijen riječi je u njemačkom usvojen za nazive Velsa i Valonije, na švajcarskom njemačkom za govornike romanša (Welsch), dok je u poljskom (Włochy) i mađarskom (olasz) postao egzonim za Italijane.[12][9]

Vlaške porodice u Hercegovini tokom srednjeg vijeka prema Karlu Kazeru[13]

Istorijski gledano, termin se koristio prije svega za Rumune.[14][2] Svjedočenja iz 13—14. vijeka pokazuju da, iako se na evropskom (čak i šire) prostoru oni zovu Vlasi, Rumuni za sebe koristi endonim Rumân/Român, od latinskog Romanus (u sjećanje na Rim).[12]

Preko njemačkog i latinskog, termin je počeo da označava „stranca” i na prostoru Balkana, gdje je u ranom obliku korišten za romanske govornike, ali je termin na kraju preuzeo značenje „stočar, nomad”.[7] Romanske govorne zajednice za sebe koriste endonim Romani (Rimljani).[15]

Tokom rane istorije Osmanskog carstva na Balkanskom poluostrvu, postojala je društvena klasa Vlasi na prostoru Srbije i Makedonije, sačinjena od hrišćana koji su služili kao pomoćne snage i imali su ista prava kao i muslimani.[16] U Hrvatskoj, termin je dobio negativno značenje i koristio je se za Srbe koji, iako su bili slovenskog porijekla, su dobili taj naziv zbog pravoslavne vjere koju dijele sa Vlasima.[7]

Rumunski naučnici sugerišu na to da se pojam Vlasi prvi put javio u Istočnom rimsko carstvu i da je kasnije proširen kroz germanski i slovenski svijet preko Nordijaca (naročito Varjaga), koji su bili u trgovačkoj i vojnoj vezi sa Vizantijom tokom ranog srednjeg vijeka (vidjeti Blakumen).[17][18]

Danas, termin Vlasi se u nauci koristi za romanske govorne zajednice na Balkanu, naročito one u Grčkoj, Albaniji i Makedoniji.[19][20] U Srbiji termin Vlasi se takođe odnosi na romanske govornike, naročito one koji žive u istočnoj Srbiji.[2] Cincari koriste endonim Armani ili Ramani, koji etimološki vodi porijeklo od latinskog Romanus. Meglenski Vlasi kao endonim koriste makedonski oblik Vla.[2]

Upotreba tokom srednjeg vijeka[uredi]

Jirečekova linija između sfera uticaja latinskog i grčkog jezika do 4. vijeka

6. vijek[uredi]

Vizantijski istoričari koristili su termin Vlasi za govornike latinskog jezika.[21][22][11]

Teofilakt Simokata, vizantijski istoriograf iz 7. vijeka, pisao je o Blachernae u vezi sa nekim istorijskim podacim iz 6. vijeka, tokom vladavine vizantijskog cara Mavrikija.[23]

8. vijek[uredi]

Prvi precizni podaci o Vlasima bili su o vezi Vlasa sa rijekom Rinhos; izvorni dokument koji sadrži informacije nalazi se u manastiru Konstamonit.[24]

9. vijek[uredi]

Krajem 9. vijeka Ugari su izvršili invaziju na Karpatski basen, gdje se nalazila rimska provincija Panonija koju su naseljavali „Sloveni, Bugari i Vlasi i pastiri Rimljana” (lat. sclauij, Bulgarij et Blachij, ac pastores romanorum); prema Ljetopisu Mađara, koju je oko 1200. godine napisao anonimni pisar ugarskog kralja Bele III).[25]

10. vijek[uredi]

Georgije Kedrin je Vlahe pomenuo 976. godine. Vlasi su bili vodiči i stražari rimskih karavana na Balkanu. Između Prespe i Kastriota susreli su se i borili sa bugarskim pobunjenikom po imenu David. Vlasi su ubili Davida u svojoj prvoj dokumentovanoj borbi.

Prema El Mukadasiju: „Kažu da su turkijskom susjedstvu postoje Hazari, Rusi, Sloveni, Vlasi [Waladj], Alani, Grci i mnogi drugi narodi”.[26]

Ibn el Nadim u svom radu Kitab el Fihrist iz 938. godine navodi „Turci, Bugari i Vlasi [Blagha]”.[27][28]

11. vijek[uredi]

Vizantijski pisac Kekavmen, autor Strategikona (1078), opisuje pobunu protiv cara u sjevernoj Grčkoj 1066. godine koju su predvodili Nikolicas Delfinas i drugi Vlasi.[29]

Imena Blakumen pominju se u nordijskoj sagi iz perioda 11—13. vijeka, sa obzirom na događaje koji su se dogodili u 1018. ili 1019. godini negdje na sjeverozapadnom dijelu Crnog mora i vjerovali su da se neki povezani sa Vlasima.[30][31]

Reference[uredi]

  1. ^ „Valah”. dexonline.ro (na jeziku: rumunski). Dicționare ale limbii române. Pristupljeno 10. 12. 2018. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 „Vlach”. Encyclopædia Britannica (na jeziku: engleski). 
  3. ^ Fine 1991, str. 10.
  4. ^ Bodea 1996, str. 50.
  5. ^ Winnifrith 2002, str. 44.
  6. ^ „PACE - Recommendation 1333 (1997) - Aromanian culture and language”. assembly.coe.int (na jeziku: engleski). 1997. Pristupljeno 10. 12. 2018. 
  7. 7,0 7,1 7,2 Tanner 2004, str. 203.
  8. ^ Ringe, Don (13. 1. 2009). „Inheritance versus lexical borrowing: a case with decisive sound-change evidence”. Language Log (na jeziku: engleski). Pristupljeno 10. 12. 2018. 
  9. 9,0 9,1 9,2 Nuorluoto, Leiwo & Halla-aho 2001.
  10. ^ Daskalov & Marinov 2013, str. 42—.
  11. 11,0 11,1 Ross, Kelley L. (2003). „The Vlach Connection and Further Reflections on Roman History”. www.friesian.com (na jeziku: engleski). The Proceedings of the Friesian School. Pristupljeno 10. 12. 2018. 
  12. 12,0 12,1 Pop 2009.
  13. ^ Kaser, Karl (1992). Hirten, Kämpfer, Stammeshelden: Ursprünge und Gegenwart des balkanischen Patriarchats (na jeziku: nemački). Böhlau. ISBN 9783205055457. Pristupljeno 10. 12. 2018. 
  14. ^ lPop 2009.
  15. ^ Darby 1956, str. 34.
  16. ^ Sugar 2012, str. 39.
  17. ^ Gherghel 1920, str. 4—8.
  18. ^ Popa-Lisseanu 1944, str. 78.
  19. ^ Demirtaş-Coşkun 2001.
  20. ^ Tanner 2004.
  21. ^ Armbruster, Adolf (1974). „Romanitatea Românilor: Istoria unei idei” (PDF) (na jeziku: rumunski). Pristupljeno 11. 12. 2018. 
  22. ^ „NL26_1: Misunderstood History”. www.farsarotul.org (na jeziku: engleski). Pristupljeno 11. 12. 2018. 
  23. ^ Simocatta, Theophylact (1972). 8.4.11-8.5.4 (na jeziku: engleski). C. de Boer. 
  24. ^ Brezeanu 1981, str. 126.
  25. ^ Lazic, Mladen (1999). Gesta Hungarorum (na jeziku: engleski). Central European University Press. ISBN 9789639116450. Pristupljeno 11. 12. 2018. 
  26. ^ Decei, A.; Ciocîltan, V. (1974). „La mention des Roumains (Walah) chez Al-Maqdisi”. Romano-arabica I (na jeziku: rumunski). Bucharest. str. 49—54. 
  27. ^ al-Nadīm, Muḥammad ibn Isḥāq Ibn (1970). Dodge, Bayard, ur. The Fihrist of a Al-Nadim: A Tenth-century Survey of Muslim Culture (na jeziku: engleski). Columbia University Press. str. 37 with n.82. ISBN 9780231029254. Pristupljeno 11. 12. 2018. 
  28. ^ Spinei 2009, str. 83.
  29. ^ Murnu, G. (XXX). „Când si unde se ivesc românii întâia dată în istorie”. Convorbiri Literare (na jeziku: rumunski). str. 97—112.  Proverite vrednost paramet(a)ra za datum: |date= (pomoć)
  30. ^ Spinei 2009, str. 106.
  31. ^ Lagerholm, Å., ur. (1909). Drei lygisogur: Egils saga Einhenda ok Ásmundar Berserkjabana, Ála Flekks saga, Flóres saga konungs ok sona hans (na jeziku: nemački). Halle/Saale: Max Niemeyer. str. 29. Pristupljeno 11. 12. 2018. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]