Vuna

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Duga i kratka vuna.

Vuna je mekana dlaka krzna pojedinih sisara, posebno ovaca (ovčija vuna).[1] Vuna se sastoji od proteina zajedno sa nekoliko procenata lipida. Ona uz svilu i kazein spada u grupu proteinskih vlakana, ali se od drugih životinjskih dlaka razlikuje visokim postotkom sadržanog sumpora (3-4%) koji potiče od visokog sadržaja dvostrukih aminokiselina cistina. U pogledu sastava vuna je sasvim različita od dominantnijeg tekstila, pamuka, koji je uglavnom celuloza.[1] Vuna spada u obnovljive sirovine.

Terminologija[uredi | uredi izvor]

Oznaka Schurwolle (Šurvole - sr. Runo) ili Reine Schurwolle (Rajne šurvole - sr. Čisto runo) ili engleski pure new wool označava, da se radi o vuni ošišanoj neposredno sa žive životinje, a ne o ponovnom korištenju stare tkanine odnosno o recikliranom proizvodu ili o vuni od zaklane ili uginule životinje.

Kod pređe pomoću vrlo preciznih strojeva za predenje koji rade s preciznošću od jednog mikrometra vuna se upreda u dugačku nit. Što je tanja, pa otuda i duža nit iz kilograma vune, to je veći kvalitet upredene niti.

Osobine[uredi | uredi izvor]

Šišanje ovaca (15. vijek)
Ostrižena vuna merino ovce

Vuna ima prirodnu osobinu takozvanog regulisanja temperature. Unutrašnjost vlakna vune može preuzeti vodenu paru, dok spoljna površina odbija vodu. Vlakno može prihvatiti do 33% vode u odnosu na svoju suvu masu bez utiska da je vlažna. Suši se znatno brže nego, na primjer, pamuk. Proizvod od vune sadrži u odnosu na ukupnu zapreminu do 85% od vazduha. To svojstvo mu omogućava da jako dobro grije. Vuna se ne maže, a i ne gužva, jer je vlakno elastično. Osim toga, jednom obojena, ne gubi boju i nije zapaljiva. Ne gori, nego se odmah pretvara u ugljen, a za razliku od vještačkih vlakana jedva da upija znoj. Bez posebne obrade, može izazivati osjećaj neugodnog „grebanja“ na koži. Tog grebanja nema kod finih merino vuna.

Dobijanje[uredi | uredi izvor]

Za dobivanje vune ovce se strižu, a kašmirske koze i angorski kunići se isčešljavaju. Kod nekih vrsta ovaca vuna se čupa, što međutim za životinje nije bolno, jer se izvlače samo dlake koje više nisu čvrsto ukorijenjene.

Tipovi vune[uredi | uredi izvor]

Ovca - 2005 Melbourne Show
Različiti ručno rađeni proizvodi od vune (Poljoprivredni muzej u Kulpinu)

0p|Ovca - 2005 Melbourne Show]]

Tipovi vune se određuju prema kvalitetu vlakna:

To je fino, meko, vrlo kovrčavo i najkvalitetnije vlakno vune. Potiče od merino ovaca. Koristi se za proizvodnju visokokvalitetnog kamgarna, od kog se zatim šije gornja odjeća. Finoća vlakna se kreće od 16 do 23,5 mikrometara. Svjetski rekord finoće merinovune postavila je vuna sa Novog Zelanda, sa 11,8 mikrona (za uporedbu: ljudska kosa ima oko 30 mikrona).

  • 2. Krosbred vuna:

To je vuna srednje kvalitete, serdnje finoće, nije tako meka i kovrdžava kao merino. Potiče od Krosbred ovaca koje su mješanci između merino ovaca i ovaca sa grubom vunom. Ova se vuna koristi takođe za proizvodnju ogrtača kao i za razne oblike kućne upotrebe.

  • 3. Gruba vuna:

je najnižeg kvaliteta, vrlo je gruba. Slabo je ili nimalo kovrdžava. Potiče od ovaca s grubom vunom kao što je Šetlandska ovca. Koristi se za proizvodnju tepiha ili ima tehničku primjenu (proizvodnja izolacionih materijala i sl.)

Sekundarni proizvodi[uredi | uredi izvor]

Vuna, a naročito ovčija, sadrži masnoću lanolin koja se odvaja prije obrade, kako bi se kasnije dodala očišćenoj i oplemenjenoj vuni, ili se koristila u kozmetičkoj industriji ili u druge svrhe.

Produkcija[uredi | uredi izvor]

Globalna proizvodnja vune je oko 2 miliona tona godišnje, od čega 60% otpada na odeću. Vuna čini oko 3% globalnog tržišta tekstila, ali je njena vrednost veća zbog bojenja i drugih modifikacija materijala.[1] Australija je vodeći proizvođač vune koja je uglavnom od Merino ovaca, mada ju je prestigla Kina u pogledu ukupne težine.[2] Novi Zeland (2016) je treći po veličini proizvođač vune i najveći proizvođač ukrštene vune. Rase kao što su Linkoln, Romni, Drajsdejl i Eliotdejl proizvode grublja vlakna, a vuna od ovih ovaca se obično koristi za izradu tepiha.

U Sjedinjenim Državama, Teksasu, Novom Meksiku i Koloradu postoje velika komercijalna stada ovaca, a njihova glavna rasa ovaca je Rambuje (ili francuski Merino). Takođe postoji prosperitetni kontingent malih farmera se bavi uzgojom specijalitetnih domaćih stada za tržište ručno predene vune. Ovi mali farmeri nude širok izbor runa.

Globalno ostrižena vuna 2004/2005[3]
  1.  Australija: 25% globalno ostrižene vune (475 miliona kg, 2004/2005)
  2.  Kina: 18%
  3.  Sjedinjene Države: 17%
  4.  Novi Zeland: 11%
  5.  Argentina: 3%
  6.  Turska: 2%
  7.  Iran: 2%
  8.  Ujedinjeno Kraljevstvo: 2%
  9.  Indija: 2%
  10.  Sudan: 2%
  11.  Južna Afrika: 1%

Organska vuna postaje sve popularnija. Ponuda ove vune je veoma ograničena i veliki deo dolazi iz Novog Zelanda i Australije.[4] Vuna postaje zastupljenija u odeći i drugim proizvodima, ali ti proizvodi često imaju višu cenu. Vuna je ekološki poželjnija (u odnosu na najlon ili polipropilen baziran na nafti) kao materijal za tepihe, posebno kada se kombinuje sa prirodnim vezivanjem i upotrebom lepkova bez formaldehida.

Vidi još[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ a b v Braaten, Ann W. (2005). „Wool”. Ur.: Steele, Valerie. Encyclopedia of Clothing and Fashion. 3. Thomson Gale. str. 441—443. ISBN 978-0-684-31394-8. 
  2. ^ „Sheep 101”. Arhivirano iz originala na datum 28. 11. 2016. Pristupljeno 17. 9. 2016.  According to this chart, US production is around 10,000 metric tons, hugely at variance with the percentage list, and way outside year-to-year variability.
  3. ^ „WoolFacts” (PDF). Australian Wool Innovation. septembar 2005. Arhivirano iz originala (PDF) na datum 28. 11. 2007. 
  4. ^ Speer, Jordan K. (1. 5. 2006). „Shearing the Edge of Innovation”. Apparel Magazine. Arhivirano iz originala na datum 26. 05. 2015. Pristupljeno 24. 06. 2019. 

Spoljašnje veze[uredi | uredi izvor]