Ekosistem

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu

Ekosistem predstavlja jedinstvo biocenoze i biotopa. Životna zajednica u prirodi mora zauzimati neki prostor u kome članovi te zajednice zadovoljavaju svoje potrebe: kreću se, uzimaju hranu, dišu, nalaze zaklon i zaštitu itd. Taj prostor se naziva biotop i njega naseljavaju pripadnici odgovarajuće biocenoze. Oni uspostavljaju vrlo složene međusobne odnose i istovremeno se, određenim odnosima, povezuju sa okolinom u kojoj žive. Na taj način biocenoza i biotop zajedno čine ekološki sistem višeg reda — ekosistem. Različiti ekosistemi u jednoj klimatskoj zoni grupišu se u veće celine — biome.

Interakcije živih bića[uredi]

Jedinstvo ekosistema počiva na interakcijama živih bića i nežive okoline: zemljišta, vode, vazduha, temperature, vlažnosti. Ekosistemi su vrlo složeni i dinamični sistemi. Svaka promena u sastavnim delovima ekosistema odražava se na sistem u celini. U svakom ekosistemu razlikuju se tri tipa odnosa između njegovih sastavnih delova:

  1. akcije koje predstavljaju uticaje biotopa (nežive prirode) na živa bića koja ga naseljavaju;
  2. reakcije – uticaji živih bića na biotop;živa bića se prilagođavaju na promene uslova u biotopu i istovremeno menjaju tu sredinu;
  3. koakcije – uzajamni uticaji između samih organizama; njima pripadaju svi odnosi ishrane u biocenozi i čitav niz konkurentskih odnosa (za prostor, za hranu idr.).

Kruženje materije i proticanje energije[uredi]

Biocenoza i biotop predstavljaju zajedno ekološki sistem u kome energija protiče, a materija kruži između obe komponente sistema i unutar svake od njih.

Proizvođači uzimaju neorganske materije iz biotopa i od njih sintetišu organske materije. Na račun tih materija žive potrošači. Razlagači razlažu uginule organizme ili njihove delove do neorganskih elemenata pa proizvođači mogu ponovo da ih koriste. Tokom ovog kruženja materije, energija protiče kroz ekosistem. Ona prelazi iz jednog oblika u drugi, koristi se za obavljanje životnih procesa i na svakom trofičkom nivou deo energije se oslobađa i lagano, u vidu toplote, napušta sistem. Zato se u ekosistem neprestano moraju unositi nove količine energije.

Organska produktivnost ekosistema predstavlja ukupnu količinu obrazovane organske materije koju svi organizmi, na različitim trofičkim nivoima, proizvode u određenom vremenskom periodu na jedinicu površine ili zapremine. Nju čine:

  1. primarna produktivnost – ukupna količina organske materije koju stvore proizvođači; najveću primarnu produkciju imaju tropske kišne šume, vlažne livade i plitka jezera, a najmanju imaju pustinje i otvorene morske pučine, gde ima malo mineralnih elemenata;
  2. sekundarna produktivnost – ukupna količina organske materije koju stvaraju potrošači ili razlagači.

Ugrožavanje i zaštita ekosistema[uredi]

Zbog neadekvatne zaštite, neki od najpoznatijih svetskih ekosistema mogu biti uništeni usled klimatskih promena i delovanja čoveka, sve češće upozoravaju naučnici.

Pod zagađenjem životne sredine podrazumeva se kvalitativna i kvantitativna promena fizičkih, hemijskih i bioloških komponenata životne sredine (voda, vazduh, zemljište, hrana), koja vodi ka narušavanju zakonitosti ekosistema. Zagađenje životne sredine po obimu, vrstama i posledicama već ima takve razmere da predstavlja opasnost za čitavo čovečanstvo.

Do naglog zagađenja životne sredine došlo je pre svega zbog:

  • sve većeg korišćenja prirodnih bogatstava,
  • proizvodnje raznih hemijskih jedinjenja,
  • velike upotrebe novih sintetičkih materijala, koji se ne mogu razgraditi biološkim i fizičkim metodama,
  • sve veće upotrebe zaštitnih sredstava u industrijskoj proizvodnji i tehnologiji hrane (aditivi i pesticidi) ,
  • brzog i nekontrolisanog porasta ljudske populacije, a posebno urbane i
  • razvoja industrije.

Prema poreklu nastanka izvore zagađenja možemo podeliti na: prirodne i veštačke (antropogene).

  • Prema hemijskoj strukturi zagađivači mogu biti: neorganskog i organskog sastava.
  • Prema fizičkom stanju mogu biti: gasni, tečni i čvrsti.
  • U odnosu na sredinu koju zagađuju mogu biti zagađivači: vazduha, zemljišta, objekata, hrane i vode.
  • U odnosu na efekte dejstva zagađivači se mogu svrstati u zagađivače koji: deluju direktno na čoveka, utiču na atmosferske procese, procese u vodi i zemljištu, izazivaju koroziju, deluju na domaće i divlje životinje, biljke i razne objekte.

Opstanak mnogih biljnih i životinjskih vrsta danas je ugrožen, mnoge se nalaze pred iščezavanjem, a veliki broj je zauvek nestao. Prvi i veoma značajan korak u ostvarivanju zaštite jeste evidentiranje ugroženih vrsta flore i faune. Tome služe takozvane Crvene knjige (liste). One predstavljaju naučno-stručne publikacije u kojima su navedene sve vrste organizama koje podležu zaštiti prema međunarodnoj klasifikaciji stepena ugroženosti:

  •  vrste pred istrebljenjem;
  •  vrste u opasnosti od istrebljenja;
  •  ranjive (osetljive vrste);
  • retke vrste.

  Retke i ugrožene vrste su zaštićene zakonom. Proglašavanjem njihovih staništa za stroge prirodne rezervate, u kojima vlada poseban režim i u kojima je aktivnost ljudi svedena na najmanju meru, predstavlja najefikasniji način zaštite ugroženih vrsta. Najsloženiji, ali i najobuhvatniji oblik zaštite prirode su nacionalni parkovi, u čijem se okviru nalazi veći broj rezervata.

 U svetu je takođe formirana i Crna knjiga u kojoj je popis više hiljada vrsta biljaka i životinja koje je čovek, nažalost, istrebio svojim bahatim, pohlepnim i nemarnim ponašanjem.

 Da bi se zaštitile ratke i ugrožene organske vrste osnovni uslov je zaštita njihovih prirodnih staništa, što se ostvaruje na više načina:

 evidentiranje ugroženih vrsta kroz, već pomenute, Crvene knjige;

  •  zaštita Zakonom;
  •  proglašavanje staništa zaštićenih vrsta za stroge prirodne rezervate gde je aktivnost čoveka minimalna
  •  formiranje nacionalnih parkova kao najobuhvatniji vid zaštite.

Literatura[uredi]

  • Janković, M., Đorđević, V: Primenjena ekologija, Naučna knjiga, Beograd, 1981.
  • Đukanović, Mara: Ekološki izazov, Beograd, 1991.
  • Stanković, S: Ekologija životinja, Beograd, 1979.
  • Janković, M: Fitoekologija, Beograd, 1986.
  • Dmitar Lakušić, Slobodan Jovanović: “Biologija za 8.razred osnovne škole” – Zavod za udzbenike, Beograd, 2010
  • www.britanica.com

Vidi još[uredi]

  • Ekoton, granična oblast između dva susedna ekosistema

Spoljašnje veze[uredi]