Istorija Srednje Amerike

Из Википедије, слободне енциклопедије
Иди на навигацију Иди на претрагу
Politička evolucija Centralne Amerike i Kariba od 1700 do sadašnjosti.
Srednja Amerika 1860. godine

Bogato obdarena prirodnim bogastvima, Srednja Amerika je imala burnu istoriju, s građanskim ratovima, revolucijama i strašnim zastojima. Ovo područje bilo je postojbina velike civilizacije Maja.[1] U 16. veku stigli su Španci te naselili Meksiko i ostale zemlje na jugoistoku. Kao španska kolonija, ovo područje zvalo se Generalna kapetanija Gvatemalije, a glavni grad bio je Siudad de Gvatemala. Mala grupa bogatih španskih trgovaca rođenih u Srednjoj Americi dominirala je unosnom trgovinom indigo boja, a ujedno i političkim životom ove kolonije. Ovim područjem vladao je generalni kapetan Gvatemale. Nakon sticanja nezavisnosti 1820. godine, ova je regija podeljena na zasebne zemlje kojima je vladalo nekoliko bogatih porodica. Tokom 20. veka u politiku Srednje Amerike nekoliko puta intervenisao je SAD, pružajući pomoć i oružje.

Maje[уреди]

Majanski grad Ušmal

Civilizacija Maja bila je na svom vrhuncu u šumovitom tropskom nizinskom području Gvatemale od 250. do 900. godine. Tu je narod Maja gradio gradove sa stepeničastim piramidama. Oko 900. godine Tolteci sa severa pokorili su narod Maja. Oko 1200. Maje su se oporavile, ali su ponovo nazadovali u vreme španske okupacije.

Španska kolonijalna era[уреди]

Centralna Amerika se sastoji od sedam nezavisnih nacija: Beliz, Kostarika, Salvador, Gvatemala, Honduras, Nikaragva, i Panama. Nakon španskog osvajanja iz 16. veka, većina stanovnika Srednje Amerike imala je sličnu istoriju. Izuzetak je bila Zapadna Karipska zona, koja je obuhvatala karipsku obalu i polunezavisne autohtone zajednice, odbegle zajednice robova i doseljenika, posebno britanskih doseljenika koji su na kraju formirali Britanski Honduras (današnju državu Belize). Ovo retko naseljeno područje su naseljavali Britanci po osnovu Madridskog ugovora sa Španijom. Kako Španija nije stekla kontrolu nad Britanskim Hondurasom, Britanci su nastavili da nastanjuju ovaj region i vremenom su ga kolonizovali. Kad je Gvatemala stekla nezavisnost, oni su preuzali Britanski Honduras od Španije. Britanski Honduras je bio Britanska neseobina, a ne kolonija (ugovor između Španije i Ujedinjenog Kraljevstva je zabranjivao Britanske kolonije na toj teritoriji) tokom niza godina. Nakon mnogo godina kontroverzi, potpisan je ugovor između Gvatemale i Ujedinjenog Kraljevstva kojim je tadašnji gvatemalski predsednik priznao originalnu teritoriju Beliza (koja je dodeljena od strane kraljevine Španije britanskoj kruni). U okviru ovog ugovora, bio je i sporazum da se izgradi drumski put od grada Gvatemala preko Britanskog Hondurasa do Karipskog mora. Pošto put nikada nije građen, Gvatemala je proglasila ugovor ništavim. Britanski Honduras, kako su ga Britanci nazvali, ili Belize u španskom i gvatemalskom žargonu, stekao je nezavisnost od Velike Britanije 1981. godine i usvojeno je ime Belize. Gvatemala još uvek osporava teritoriju Beliza.

Od 16. veka do 1821, u Centralnoj Americi je formana Generalna kapetanija Gvatemalije, koja se ponekad naziva i kraljevstvom Gvatemale. Ona se sastojala od delova država Čijapas (sada deo Meksika), Gvatemala, Salvador, Honduras, Nikaragva, i Kostarika. Zvanično, Kapetanija je bila vicekraljevstvo Nove Španije i stoga pod nadzorom španskog vicekralja u Meksiko Sitiju. U stvarnosti, međutim, njome nije upravljao vicekralj, niti njegovi zamenici, već jedan nezavisno postavljeni generalni kapetan, čije je sedište prvo bilo u Antigvi, a kasnije u Gvatemala Sitiju.

Nezavisnost[уреди]

Sledeći primer Meksika, godine 1821. srednja Amerika proglasila je nezavisnost. Predlagala se federacija novih država, međutim političari se nisu mogli složiti kakav bi oblik trebala da poprimi. Nesuglasice su dovele 1838. do rata i raspada ove regije na pet samoupravnih republika.[2][3]

Kafa[уреди]

Tokom 1850-ih u svetu je vladala velika potražnja za kafom. Bogati zemljoposednici počeli su da uzgajaju velike količine kafe proterujući lokalno stanovništvo s njihove zemlje. Izvoz kafe omogućio je Kostarici i Salvadoru da krajem 19. veka postignu određenu stabilnost, ali promenjiva cena kafe kasnije je dovela do problema.

Panamski kanal[уреди]

Uz vojnu podržku SAD, Panama se odvojila od Kolumbije 1903. godine. Građevinari iz SAD izgradili su veliki kanal koji povezuje Atlantski i Tihi okean. Panamski kanal, koji prolazi južnim delom zemlje, otvoren je 1914. Nakon toga panamska privreda gotovo potpuno zavisi od SAD.

Savremena Srednja Amerika[уреди]

Goleme razlike između bogatih i siromašnih, uz snažan ekonomski, politički i kulturni uticaj SAD, učinile su Srednju Ameriku 20. veka nemirnim područjem. Mnogi vladari su bili diktatori i vlade su se brzo menjale pa su postojali vrlo slabi izgledi za političku stabilnost. Bilo je mnogo revolucija koje su često bile ugušivane uz mnogobrojne žrtve.

Porodica Somoza[уреди]

Anastasio Somoza i njegovi sinovi vladali su Nikaragvom od 1937. do 1979. Privreda je pod njihovom vladavinom je napredovala, ali je bila veoma raširena korupcija. Godine 1979. pobuna pod vođstvom sandinista (levičarska grupa, koja je ime dobila po bivšem socijalističkom vođi Augustu Sandinu) svrgnula je Somoze sa vlasti.

Porodica Ortega[уреди]

Socijalistički političar Daniel Ortega (rođen 1945.) postao je poglavar Nikaragve 1981. godine i pobedio na slobodnim izborima 1984. Njemu nije uspelo da oslobodi svoju zemlju od sukoba između desničarskih političara sa potporom SAD i svojih levičarskih saveznika.

Intervencija SAD[уреди]

Tokom 20. veka Sjedinjene Države su bile direktno uključene u srednjoameričke sukobe. Godine 1909. SAD su podupirale desničarsku revoluciju u Nikaragvi, i ta je zemlja bila pod okupacijom mornarice SAD do 1933, kad ih je nakon gerilskog rata na povlačenje prisilio Augusto Sandino (1895- 1934). Kasnije su Sjedinjene Države intervenisale da bi ugušile levičarske revolucije i sprečile širenje komunizma tokom Hladnog rata. U novije vreme SAD su podupirale pobunjenike (desničarsku gerilu) u Nikaragvi, a 1989. godine izvršena je invazija na Panamu radi svrgavanja korumpiranog vladara, generala Manuela Noriege.

Oskar Romero[уреди]

Nadbiskup Oskar Romero (1917—1980) bio je na čelu katoličke crkve u Salvadoru. Citirajući Bibliju počeo je da traži bolje životne uslove za siromašne. Tokom 1970-ih mnogi katolici su počeli da se uključuju u socijalne aktivnosti. To je uznemiravalo vladu koja je zaposlila plaćenike da ubijaju sveštenike. Kada se Romero sve gorljivije počeo da se zauzima za obespravljene i da javno proziva vladine eskadrone smrti za nasilje nad nevinim seljacima, kampesinosima, i sam je ubijen.

Vidi još[уреди]

Reference[уреди]

  1. ^ Hoopes, John W. and Oscar Fonseca Z. (2003). Goldwork and Chibchan Identity:Endogenous Change and Diffuse Unity in the Isthmo-Colombian Area (PDF). Washington, DC: Dumbarton Oaks. ISBN 978-0-82631-000-2. Архивирано из оригинала (Online text reproduction) на датум 25. 2. 2009. 
  2. ^ Marie Laure Rieu-Millan. Los diputados americanos en las Cortes de Cádiz: Igualdad o independencia. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1990, 43. ISBN 978-84-00-07091-5.
  3. ^ „Documentos de la Union Centroamericana” (PDF). Organization of American States - Foreign Trade Information System. Приступљено 12. 10. 2014. 

Literatura[уреди]

Kolonijalna era[уреди]

  • Brown, Richmond F. Juan Fermín de Aycinena, Central American Colonial Entrepreneur, 1729-1796. Norman: University of Oklahoma Press 1997.
  • Dym, Jordana and Christophe Belaubre, eds. Politics, Economy, and Society in Bourbon Central America. Norman: University of Oklahoma Press 2007.
  • Gerhard, Peter. The Southeast Frontier of New Spain. Princeton: Princeton University Press 1979.
  • Jones, Grant D., The conquest of the last Maya kingdom. Stanford, Calif.: Stanford University Press, 1998.
  • Jones, Grant D., Maya resistance to Spanish rule: time and history on a colonial frontier. Albuquerque: University of New Mexico Press, c1989.
  • Kinkead, D.T., ed. Urbanization in Colonial Central America. Seville 1985.
  • Lanning, John Tate, The Eighteenth-Century Enlightenment in the University of San Carlos de Guatemala. Ithaca: Cornell University Press 2001.
  • MacLeod, Murdo J., Spanish Central America: A Socioeconomic History, 1520-1720. Berkeley and Los Angeles: University of California Press 1973.
  • Patch, Robert W. Indians and the Political Economy of Colonial Central America, 1670-1810. Norman: University of Oklahoma Press 2013.
  • Sherman, William. Forced Native Labor in Sixteenth Century Central America. Lincoln: University of Nebraska Press 1979.
  • Wortman, Miles. Government and Society in Colonial Central America. New York 1982.

Nakon nezavisnosti[уреди]

  • Booth, John A., Christine J. Wade, and Thomas Walker, eds. Understanding Central America: Global Forces, Rebellion, and Change (Westview Press, 2014)
  • Bulmer-Thomas, Victor. Political Economy of Central America Since 1920. New York: Cambridge University Press 1987.
  • Coatsworth, John H. Central America and the United States: the clients and the `colossus (Twayne Pub, 1994)
  • LaFeber, Walter. Inevitable Revolutions: The United States in Central America (2nd edition). New York, Norton & Company, 1993. ISBN 978-0-393-01787-8.
  • LeoGrande, William M. Our Own Backyard: The United States in Central America, 1977-1992 (Univ of North Carolina Press, 1998) Online edition

Spoljašnje veze[уреди]