Veneti

Drevni italski narodi i njihovi jezici, uključujući i Venete

Za druga značenja, pogledajte stranicu Veneti (višeznačna odrednica).

Veneti (lat. Veneti) su antički narod koji je živeo na svernim obalama Jadranskog mora. Po imenu tog naroda naziv je dobila starorimska regija Venetija (lat. Venetia), a potom i italijanska regija Veneto (ital. Veneto), čiji je glavni grad Venecija (ital. Venezia). Severnojadranski Veneti i njihova oblast (Venetija) pominju se u raznim istorijskim izvorima iz antičkog perioda, uključujući i dela Herodota, Polibija, Strabona, Plinija Starijeg, Tacita, Ptolemeja i drugih.

Veneti i ostali italski narodi (crveno) u 4. i 3. veku stare ere, nakon zaposedanja dela Padske nizije od strane Gala (plavo)

Drevni Veneti su govorili venetskim jezikom, koji je izumro tokom perioda rimske vlasti, a pripadao je porodici indoevropskih jezika. Poznat na osnovu nekoliko stotina kratkih zapisa i zabeleženih imena iz perioda od 6. do 1. veka stare ere. Venetski je imao izvesne sličnosti sa starim italskim jezicima, ali je pretrpeo i dodatne utcaje iz keltskih jezika. Drevni venetski jezik stoga ne bi trebalo mešati sa savremenim italijanskim venecijanskim jezikom. U savremenoj terminologiji se za drevne Venete koristi i izraz paleo-Veneti, odnosno Paleoveneti, radi razlikovanja od stanovnika današnje italijanske regije Veneto, za koje se na italijanskom jeziku koristi izraz Veneti.

Starorimska regija Venetija i Histrija (lat. Regio X Venetia et Histria)

Iako su prvobitno bili slobodni, Veneti su tokom 4. i 3. veka stare ere u nekoliko navrata bili zahvaćeni uzastopnim ratovima koje je Rimska republika vodila protiv novodoseljenih galskih plemena u Padskoj niziji, što je rezultiralo postepenim rimskim osvajanjem tih prostora i stvaranjem nove provincije koja je po pokorenim cisalpinskim Galima nazvana Cisalpinska Galija (lat. Gallia Cisalpina). U sastav te prostrane provincije ušla su i sva lokalna plemena (Veneti i ostali). Stanovnici te provincije su sredinom 1. veka stare ere dobili i rimsko građansko pravo, nakon čega je i sama provincija ukinuta i u celini integrisana u upravnu strukturu Rimske Italije.

U sklopu Avgustove administrativne reforme, cela Italija je podeljena na 11 regija, a tom prilikom je na matičnom području severnojadranskih Veneta stvorena Deseta regija Venetija i Histrija (lat. Regio X Venetia et Histria). Krajem 3. veka nove ere, u sklopu Dioklecijanove reforme, regija je transformisana u provinciju pod nazivom Osma provincija Venetija i Histrija (lat. VIII provincia Venetia et Histria), sa sedištem u Akvileji. Tokom razdoblja rimske vlasti, drevni Veneti su postepeno romanizovani, čime su prestali da postoje kao poseban narod.

Teorije o poreklu

U nauci postoji nekoliko teorija o poreklu i pripadnosti Veneta. Mnogi istraživači smatraju da su drevni Veneti bili srodni ostalim italskim narodima, od kojih su se razlikovali prvenstveno po naknadnim uticajima, koje su primili od susednih keltskih (glaskih) plemena, nastanjenih tokom predrimskog perioda u velikom delu Cisalpinske Galije. Pojedini istraživači su ukazivali na moguću vezu između severnojadranskih Veneta i galskog plemena takođe zvanog Veneti, koje je živelo na atlanskoj obali Galije, dok su drugi ukazivali na moguće srodstvo sa susednim Karnima, Histrima i Liburnima, a u širem kontekstu i sa ostalim ilirskim plemenima, ali te pretpostavke nisu naišle na šire prihvatanje u stručnim krugovima.

Posebnu pojavu u delu stručne javnosti predstavlja venetska teorija o poreklu Slovena. Ključni antički autori (Plinije, Tacit, Ptolemej) pravili su jasnu razliku između severnojadranskih Veneta i istočnoevropskih Veneda (lat. Venedi; grč. Οὐενέδαι), ali sličnost pomenutih naziva je neke kasnije autore (Jordanes) navela da pojam Veneti u svojim delima upotrebe i za imenovanje Veneda, uz dodavanje slova "h" (lat. Venethi), radi razlikovanja, što je u kontekstu kasnijeg nemačkog pojma Vendi (nem. Wenden), kojim se označavaju Sloveni, dalo povoda za nastanak teorije o slovenskm identitetu ne samo istočnoevropskih Veneda (što se u stručnoj javnosti smatra legitimnom tezom), već i severnojadranskih Veneta (što nije naišlo na prihvatanje u širim naučnim krugovima).

Tim povodom je nastao niz novijih radova, koji se objavljuju prvenstveno u elektronskim publikacijama. Pojedini autori su prilikom objavljivanja takvih radova navodili različite, a neretko i protivrečne afilijacije (pozivanje na pripadnost naučnim i drugim istraživačkim ustanovama i organizacijama), uz izostavljanje podataka o stručnim kvalifikacijama za bavljenje predmetnom tematikom, što je dovelo do pokretanja pitanja o prirodi takvih radova. U jednom od radova koji je objavljen 2020. godine, iznete su tvrdnje da skoro četvrtinu (~24%) onomastičkog korpusa severnojadranskih Veneta čine imena slovenskog porekla, uz ukazivanje na navodno prisustvo Slovena u sveroistočnim oblastima antičke Italije pre 5. veka. Jedan od autora tog rada, kojim se zadire u kompleksna i sporna pitanja u oblasti lingvistike, po struci je astronom.

Vidi još

• Italski narodi
• Rimska Italija
• Istorija Italije
• Cisalpinska Galija
• Venetska teorija

Literatura

• Gołąb, Zbigniew (1992). The Origins of the Slavs: A Linguist's View. Columbus: Slavica Publishers. 
• Mirković, Miroslava (2002). Rimska država pod kraljevima i u doba republike (753-27. pre Hr.): Istorija i institucije. Beograd: Dosije. 
• Mirković, Miroslava (2003). Rimska država u doba principata i dominata: Od Avgusta do Konstantina (27. pre Hr.-337. n. e.). Beograd: Dosije. 
• Mirković, Miroslava (2014a). Istorija rimske države od Romula, 753. godine pre Hrista, do smrti Konstantina, 337. godine nove ere. Beograd: Službeni glasnik. 
• Mirković, Miroslava (2014b). Dioklecijan. Beograd: Službeni glasnik. 
• Mirković, Miroslava (2016). Pozno Rimsko carstvo od Dioklecijana do Teodorikova osvajanja Italije 284-493. Beograd: Službeni glasnik. 
• Curta, Florin (1999). „Hiding Behind a Piece of Tapestry: Jordanes and the Slavic Venethi”. Jahrbücher für Geschichte Osteuropas. 47 (3): 321—340. 
• Wilkes, John (1992). The Illyrians. Oxford: Wiley-Blackwell.