Jevrejska istorija

Из Википедије, слободне енциклопедије
(преусмерено са Jewish history)
Иди на навигацију Иди на претрагу

Jevrejska istorija je istrorija Jevreja, njihove religije i kulture, onako kako se razvijala i komunicirala sa drugim narodima, religijama i kulturama. Iako se judaizam kao religija prvi put pojavljuje u grčkim spisima tokom helenističkog perioda (323. - 31. pne), a najranije pominjanje Izraela upisano je na steli Merneptaha iz 1213–1203 pne, pominjanja Izraelaca u verskoj literaturi sežu unazad do oko 1500 pne. Jevrejska dijaspora je započela sa asirskim zatočeništvom i nastavila u mnogo većem obimu sa vavilonskim robstvom. Jevreji su takođe bili rašireni širom Rimskog carstva, a to se nastavilo u manjoj meri i tokom perioda vizantijske vladavine u srednjem i istočnom Mediteranu. Vizantijsko carstvo je 638. godine izgubilo kontrolu nad Levantom. Arapsko Islamsko carstvo pod kalifom Omarom osvojilo je Jerusalim i zemlje Mesopotamije, Sirije, Palestine i Egipta. Zlatno doba jevrejske kulture u Španiji poklopilo se sa srednjim vekom u Evropi, periodom muslimanske vladavine na većem delu Iberijskog poluostrva. Tokom tog vremena, Jevreji su bili opšteprihvaćeni u društvu i cvetao je jevrejski verski, kulturni i ekonomski život.

Tokom klasičnog otomanskog perioda (1300-1600), Jevreji su zajedno sa većinom ostalih zajednica carstva, uživali određeni nivo prosperiteta. U 17. veku, u Zapadnoj Evropi su postojale mnoge znatne jevrejske populacije. Tokom perioda evropske renesanse i prosvetiteljstva, u jevrejskoj zajednici su se odvile značajne promene. Jevreji su počeli u 18. veku da vode kampanju za emancipaciju od restriktivnih zakona i integraciju u šire evropsko društvo. Tokom 1870-ih i 1880-ih, jevrejsko stanovništvo u Evropi počelo je aktivnije da raspravlja o emigraciji u Izrael i ponovnom uspostavljanju jevrejske nacije u njenoj nacionalnoj domovini. Cionistički pokret je zvanično osnovan 1897. godine. U međuvremenu, Jevreji Evrope i Sjedinjenih Država sticali su renome u oblastima nauke, kulture i ekonomije. Među onima koji se generalno smatraju najpoznatijim su naučnik Albert Ajnštajn i filozof Ludvig Vitgenštajn. Mnogi dobitnici Nobelove nagrade u to vreme bili su Jevreji, kao što je to još uvek slučaj.[1]

Godine 1933, usponom na vlast Adolfa Hitlera i nacista u Nemačkoj, jevrejska situacija je postajala sve teža. Ekonomske krize, rasni antisemitski zakoni i strah od predstojećeg rata naveli su mnoge Jevreje da pobegnu iz Evrope u Palestinu, u Sjedinjene Države i u Sovjetski Savez. Godine 1939. počeo je Drugi svetski rat i do 1941. Hitler je okupirao skoro celu Evropu, uključujući Poljsku u kojoj su u to vreme živeli milioni Jevreja, i Francusku. Godine 1941, nakon invazije na Sovjetski Savez, započeto je Konačno rešenje, opsežna organizovana operacija neviđenih razmera, koja je imala za cilj uništenje jevrejskog naroda, a rezultirala je progonom i ubistvima Jevreja u Evropi, uključujući evropsku Severnu Afriku (pronacistička Viči-Severna Afrika i italijanska Libija). Ovaj genocid, u kome je metodično istrebljeno oko šest miliona Jevreja, poznat je pod nazivom Holokaust ili Šoa (hebrejski termin). U Poljskoj je tri miliona Jevreja ubijeno u gasnim komorama u svim koncentracionim logorima kombinovano, a milion samo u kompleksu logora Aušvic.

Godine 1945, jevrejske organizacije otpora u Palestini ujedinile su se i osnovale Jevrejski pokret otpora, koji je napao britanske vlasti. Dejvid Ben-Gurion je proglasio 14. maja 1948. osnivanje Jevrejske države u Erecu Izrael poznate kao Država Izrael. Neposredno nakon toga napale su novu državu susedne arapske države, ali se novoformirani IDF odupro. Godine 1949. rat je okončan i država Izrael je počela da se razvija i da apsorbuje ogromne talase stotina hiljada Jevreja iz celog sveta. Danas (2019) Izrael je parlamentarna demokratija sa preko 9 miliona ljudi, od kojih je oko 7 miliona Jevreja. Najveće jevrejske zajednice su u Izraelu i Sjedinjenim Državama, a postoje i znatne zajednice su u Francuskoj, Argentini, Rusiji, Velikoj Britaniji, Australiji, Kanadi i Nemačkoj.[2][3][4][5][6]

Vremenski periodi u Jevrejskoj istoriji[уреди]

Istorija Jevreja i judaizma se može podeliti u pet perioda: (1) drevni Izrael pre judaizma, od početaka do 586 pne; (2) počeci judaizma u 6. i 5. veku pne; (3) formiranje rabinskog judaizma nakon uništenja Drugog hrama 70. godine; (4) doba rabinskog judaizma, od nastanka hrišćanstva do vremena političke moći pod carom Konstantinom Velikim 312. godine do kraja političke hegemonije hrišćanstva u 18. veku; i (5), doba raznolikih judaizama, od Francuske i Američke revolucije do sadašnjosti.[7]

Chronology of Israel eng.pngPeriodi masivne imigracije u zemlju IzraelPeriodi u kojima je većina Jevreja živela u egziluPeriodi u kojima je većina Jevreja živela na tlu Izraela, sa punom ili parcijalnom nezavisnošćuPeriodi u kojima je Jevrejski hram postojaoJevrejska istorijaŠoftimMelakimPrvi hramDrugi hramZugotTanaimAmoraimSavoraimGeonimRišonimAharonimAlijotIzraelHolokaustDijasporaProterivanje iz ŠpanijeRimski egzilAsirijski egzil (Deset izgubljenih plemena)Vavilonsko ropstvoPeriod Drugog hramaIstorija drevnih JevrejaHronologija biblijeNova era

Reference[уреди]

  1. ^ „Jewish Nobel Prize Winners”. jinfo.org. 
  2. ^ DellaPergola, Sergio (2019), Dashefsky, Arnold; Sheskin, Ira M., ур., „World Jewish Population, 2018”, American Jewish Year Book 2018 (на језику: енглески), Springer International Publishing, 118, стр. 361—449, ISBN 9783030039066, doi:10.1007/978-3-030-03907-3_8, Приступљено 2019-09-26 
  3. ^ DellaPergola, Sergio (2018), Dashefsky, Arnold; Sheskin, Ira M., ур., „World Jewish Population, 2017”, American Jewish Year Book 2017 (на језику: енглески), Springer International Publishing, 117, стр. 297—377, ISBN 9783319706627, doi:10.1007/978-3-319-70663-4_7, Приступљено 2019-09-26 
  4. ^ DellaPergola, Sergio (2017), Dashefsky, Arnold; Sheskin, Ira M., ур., „World Jewish Population, 2016”, American Jewish Year Book 2016, Springer International Publishing, 116, стр. 253—332, ISBN 9783319461212, doi:10.1007/978-3-319-46122-9_17, Приступљено 2019-09-26 
  5. ^ DellaPergola, Sergio (2016), Dashefsky, Arnold; Sheskin, Ira M., ур., „World Jewish Population, 2015”, American Jewish Year Book 2015, Springer International Publishing, 115, стр. 273—364, ISBN 9783319245034, doi:10.1007/978-3-319-24505-8_7, Приступљено 2019-09-26 
  6. ^ DellaPergola, Sergio (2015), Dashefsky, Arnold; Sheskin, Ira, ур., „World Jewish Population, 2014”, American Jewish Year Book 2014, Springer International Publishing, 114, стр. 301—393, ISBN 9783319096223, doi:10.1007/978-3-319-09623-0_19, Приступљено 2019-09-26 
  7. ^ Neusner 1992, стр. 4.

Literatura[уреди]

Francuska[уреди]

  • Benbassa, Esther. The Jews of France: A History from Antiquity to the Present (2001) excerpt and text search; online
  • Birnbaum, Pierre, and Jane Todd. The Jews of the Republic: A Political History of State Jews in France from Gambetta to Vichy (1996).
  • Birnbaum, Pierre; Kochan, Miriam. Anti-Semitism in France: A Political History from Léon Blum to the Present (1992) 317p.
  • Cahm, Eric. The Dreyfus affair in French society and politics (Routledge, 2014).
  • Debré, Simon. "The Jews of France." Jewish Quarterly Review 3.3 (1891): 367–435. long scholarly description. online free
  • Graetz, Michael, and Jane Todd. The Jews in Nineteenth-Century France: From the French Revolution to the Alliance Israelite Universelle (1996)
  • Hyman, Paula E. The Jews of Modern France (1998) excerpt and text search
  • Hyman, Paula. From Dreyfus to Vichy: The Remaking of French Jewry, 1906–1939 (Columbia UP, 1979). online free to borrow
  • Schechter, Ronald. Obstinate Hebrews: Representations of Jews in France, 1715–1815 (Univ of California Press, 2003)
  • Taitz, Emily. The Jews of Medieval France: The Community of Champagne (1994) online

Rusija i Istočna Evropa[уреди]

  • Gitelman, Zvi. A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present (2001)
  • Klier, John, and Shlomo Lambroza. Pogroms: anti-Jewish violence in modern Russian history (1992) online free to borrow
  • Polonsky, Antony. The Jews in Poland and Russia: A Short History (2013)
  • Weiner, Miriam; Polish State Archives (in cooperation with) (1997). Jewish Roots in Poland: Pages from the Past and Archival Inventories. Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation. ISBN 978-0-96-565080-9. OCLC 38756480. 
  • Weiner, Miriam; Ukrainian State Archives (in cooperation with); Moldovan National Archives (in cooperation with) (1999). Jewish Roots in Ukraine and Moldova: Pages from the Past and Archival Inventories. Secaucus, NJ: Miriam Weiner Routes to Roots Foundation. ISBN 978-0-96-565081-6. OCLC 607423469. 

Sjedinjene Države[уреди]

  • Fischel, Jack, and Sanford Pinsker, eds.Jewish-American history and culture : an encyclopedia (1992) online free to borrow

Spoljašnje veze[уреди]