Engleski građanski rat

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Engleski građanski rat
Battle of Naseby.jpg
Pobeda parlamentaraca kod Nejzbija 1645, odlučujuća pobeda u ratu.
Vreme:1642-1653.
Mesto:Engleska, Škotska i Irska.
Uzrok:Protivljenje engleskog parlamenta kraljevom apsolutizmu.
Rezultat: Pobeda parlamenta i stvaranje Engleske Republike (1653-1660).
Teritorijalne
promene:
Škotska i Irska okupirane.
Sukobljene strane
Engleski parlamentarci Engleski rojalisti
Škotski rojalisti
Irski rojalisti
Komandanti i vođe
Robert Eseks
Tomas Ferfeks
Oliver Kromvel
Čarls I
Princ Rupert
Čarls II
David Lesli
Charles I by Daniel Mytens.jpg

Engleski građanski rat, ponekad zvan i Engleska revolucija je naziv za niz oružanih sukoba koji su se odigrali na Britanskom ostrvu sredinom 17. veka, a koji svoj izvor imaju u sukobu između engleskog kralja Čarlsa I i engleskog Parlamenta. Od 1642. do 1660. godine vođena su četiri građanska rata na Britanskim ostrvima:[1]

  • Prvi građanski rat (1642-1647.)
  • Drugi građanski rat (1648-1649.)
  • Irski rat (1641-1653.) i
  • Škotski rat (1650-1651).

Sukob je bio političke i verske prirode. Čarls je nasledio englesko presto od bivšeg škotskog kralja Džejmsa I iz dinastije Stjuart. Iako je bio nominalni poglavar Anglikanske crkve, mnogi su ga u Engleskoj smatrali prikrivenim katolikom. Čarls je takođe smatrao da engleski vladar, poput ostalih u Evropi tog doba, ima božansko pravo vladanja i da niko, uključujući Parlament nema pravo da dovodi u pitanje njegov autoritet i odluke. S druge strane u Engleskoj i Škotskoj u to doba nastavio je da cveta protestantizam u ekstremnim oblicima, uključujući puritanizam čiji su predstavnici stjuartovsku monarhiju držali raskalašnom i grešnom.

Čarlsov pokušaj zaustavljanja takvih tendencija u Škotskoj doveo je do biskupskih ratova u kojima je njegova vojska sramotno potučena, a Parlament odbio dalje finansiranje vojnih operacija te se Čarls za pomoć obratio svojim katoličkim podanicima u Irskoj, što je 1642. godine dovelo do stvaranja dve vojske – kraljeve i parlamentarne – koje su se počele sukobljavati jedna s drugom.

mapa teritorije koju je držala kraljeva vojska (crveno), i parlamentarna vojska (zeleno), prvi građanski rat 1642 — 1645

Rat je trajao tri godine i nakon početnog niza neodlučnih bitaka došla je do izražaja ekonomska premoć gradova, koji su podržavali Parlament, nad selom koje je podržavalo kralja. Parlamentarci su imali veći elan, ali i sposobnijeg zapovednika u liku Olivera Kromvela čijom je zaslugom Čarls konačno poražen i zarobljen godine 1645.

Tri godine kasnije, dok je Parlament odlučivao o kraljevoj sudbini, ponovno je izbila rojalistička pobuna – drugi građanski rat. Ekstremisti u parlamentarnoj stranci su to iskoristili kao priliku za puč, pa je Čarls suđen za izdaju i pogubljen godine 1649.

Kromvel je posle suzbio rojalističke pobune na čelu s Čarlsovim sinom Čarlsom II u Irskoj i Škotskoj. To je imalo naročito teške posledice u Irskoj, gde je ubijeno oko 30% stanovništva, a sve zemlje u vlasništvu katolika su konfiskovane i predane Kromvelovim veteranima.

Oliver Kromvel

Kao posledica ratova Engleska je postala republika, odnosno diktatura na čelu s Oliverom Kromvelom. Iako je kromvelovski režim nestao nedugo nakon njegove smrti te se Čarls II vratio na presto, rat je kao trajnu posledicu ostavio napuštanje koncepta o božanskom pravu kraljeva, pa su svi budući engleski kraljevi bili prisiljeni da vladaju uz blagoslov zakonodavne vlasti. Zato se smatra da je upravo engleski građanski rat zaslužan za stvaranje moderne demokratije na Britanskom ostrvu, odnosno koncepta liberalne demokratije u današnjem zapadnom svetu.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Gažević, Nikola (1974). Vojna enciklopedija (tom 2). Beograd: Vojnoizdavački zavod. str. 691—693. 

Spoljašnje veze[uredi]