Pređi na sadržaj

Lužica

Koordinate: 51° 32′ 42.2351″ N 14° 43′ 34.1040″ E / 51.545065306° S; 14.726140000° I / 51.545065306; 14.726140000
S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Ne poistovećivati sa Lužnica (oblast).
Za druge upotrebe, pogledajte Lužica (višeznačna odrednica). Ne poistovećivati sa Lužnica.
„Lužice“ preusmerava ovde. Za druge upotrebe, pogledajte Lužice (višeznačna odrednica). Ne poistovećivati sa Lužnice.
Lužica
glsrp. Łužica
dlsrp. Łužyca
nem. Lausitz
polj. Łużyce
češ. Lužice
Istorijska oblast
Flag of Lužica
Zastava		Coat of arms of Lužica
Coat of arms
Location of Lužica
Koordinate: 51° 32′ 42.2351″ N 14° 43′ 34.1040″ E / 51.545065306° S; 14.726140000° I / 51.545065306; 14.726140000
Države Nemačka
 Poljska
Najveći gradoviKotbus
Gerlic/Zgoželec
Baucen
Žari
Vremenska zonaCET (UTC+1)
 • Leti (DST)CEST (UTC+2)
Auto-putevi

Lužica (glsrp. Łužica, dlsrp. Łužyca, nem. Lausitz, polj. Łużyce, češ. Lužice) je istorijski region u srednjoj Evropi, teritorijalno podeljen između Nemačke i Poljske. Lužica se proteže od reka Bobr i Kvisa na istoku do reka Pulsnic i Crni Elster na zapadu, a nalazi se u okviru nemačkih saveznih država Saksonija i Brandenburg, kao i poljskih vojvodstava Donjošleskog i Lubuškog.

Ime potiče od lužičkosrpske reči za baricu (deminutiv za baru). Lužica se kao istorijski region deli na brdovitu Gornju Lužicu na jugu i ravničarsku Donju Lužicu na severu. Glavne reke Lužice su Špreja i Lužička Nisa, koja čini granicu između Nemačke i Poljske. Lužičke gore, deo Zapadnih Sudeta, odvajaju Lužicu od Bohemije (Češka) na jugu.

Oblasti istočno i zapadno duž reke Špreje u nemačkom delu Lužice dom su slovenskog naroda Lužički Srbi, jedne od četiri zvanično priznate autohtone etničke manjine u Nemačkoj. Gornji Lužički Srbi naseljavaju saksonsku Gornju Lužicu, a Donji Lužički Srbi brandenburšku Donju Lužicu. U ovim oblastima govore se gornjolužičkosrpski i donjolužičkosrpski jezik, a natpisi su uglavnom dvojezični.

Najveći grad u Lužici je Kotbus (dlsrp. Chóśebuz), sa skoro 100.000 stanovnika. Ostali značajni gradovi su bivši članovi Saveza šest gradova: nemačko-poljski gradovi blizanci Gerlic (glsrp. Zhorjelc) i Zgoželec, Baucen (glsrp. Budyšin), Citau (glsrp. Žitawa), Lubanj, Kamenc (glsrp. Kamjenc) i Lebau (glsrp. Lubij), kao i Žari, nemačko-poljski gradovi blizanci Guben (dlsrp. Gubin) i Gubin, Hojersverda (glsrp. Wojerecy), Zenftenberg (dlsrp. Zły Komorow), Ajzenhitenštat (dlsrp. Pśibrjog) i Špremberg (dlsrp. Grodk).

Etimologija

[uredi | uredi izvor]

Ime potiče od lužičkosrpske reči łužicy, što znači „močvare” ili „rupe s vodom”,[traži se izvor] što je germanizovano kao Lausitz. Lusatia je latinizovani oblik koji se proširio u engleskom i romanskim jezičkim područjima.

Geografija

[uredi | uredi izvor]
Pogled na Lužička brda

Lužica obuhvata dva pejzažno i istorijski različita dela: brdoviti južni „gornji” deo i „donji” region, koji pripada Srednjoevropskoj niziji. Granica između Gornje i Donje Lužice grubo je označena tokom reke Crni Elster kod Zenftenberga i njenim istočnim nastavkom prema šleskom gradu Pševoz na Lužičkoj Nisi. Susedni regioni bili su Šleska na istoku, Bohemija na jugu, Markgrofovija Majsen i Vojvodstvo Saksonija-Vitenberg na zapadu, kao i Markgrofovija Brandenburg na severu.

Gornja Lužica

[uredi | uredi izvor]
Glavni članak: Gornja Lužica
Mapa Lužice iz 20. veka sa lužičkosrpskim i nemačkim imenima

Gornja Lužica (Oberlausitz, Łużyce Górne ili Hornja Łužica) danas je deo nemačkih država Saksonije (veći deo teritorije) i Brandenburga, dok deo istočno od reke Nise oko Lubanja sada pripada poljskom Donjošleskom vojvodstvu. Sastoji se od brdovitog predela koji se na jugu uzdiže do Lužičkih brda blizu češke granice, a zatim još više do Citauskih gora, malog severnog dela Lužičkih gora (Lužické hory/Lausitzer Gebirge) u Češkoj Republici.

Gornja Lužica se odlikuje plodnim zemljištem i zatalasanim brdima, kao i istorijskim gradovima kao što su Baucen, Gerlic, Citau, Lebau, Kamenc, Lubanj, Bišofsverda, Hernhut, Hojersverda i Bad Muskau. Mnoga sela na krajnjem jugu Gornje Lužice sadrže tipičnu atrakciju regiona, Umgebindehäuser, kuće od drvene građe koje predstavljaju kombinaciju franačkog i slovenskog stila. Među tim selima su Nidercunersdorf, Obercunersdorf, Versdorf, Jonsdorf, Zoland na Špreji, Opah, Varnsdorf i Ebersbah.

Donja Lužica

[uredi | uredi izvor]
Glavni članak: Donja Lužica

Veći deo područja koji danas pripada nemačkoj državi Brandenburg naziva se Donja Lužica (Niederlausitz, Łużyce Dolne ili Dolna Łužyca) i karakterišu ga šume i livade. Tokom većeg dela 19. i celog 20. veka, oblast je oblikovala industrija lignita i obimni površinski kopovi. Važni gradovi su Kotbus, Ajzenhitenštat, Liben, Libenau, Špremberg, Finstervalde, Zenftenberg (Zły Komorow) i Žari, koji se danas smatra prestonicom poljske Lužice.[1]

Između Gornje i Donje Lužice nalazi se region nazvan Grenzwall (Lužički granični greben), što doslovno znači „granični nasip”, iako je zapravo reč o morenskom grebenu. U srednjem veku ovo područje je bilo pod gustim šumama, pa je predstavljalo veliku prepreku za civilni i vojni saobraćaj. Neka sela u regionu su oštećena ili uništena zbog površinskih kopova lignita tokom ere DDR-a. Neki od iscrpljenih bivših kopova sada se pretvaraju u veštačka jezera, s nadom da će privući turiste, a područje se sada naziva Lužička jezerska oblast.

Lužičke prestonice

[uredi | uredi izvor]

Kako Lužica nije, niti je ikada bila, jedinstvena administrativna jedinica, Gornja i Donja Lužica imaju različite, ali u nekim aspektima slične istorije. Grad Kotbus je najveći u regionu, i iako je priznat kao kulturna prestonica Donje Lužice, bio je eksklava Brandenburga od 1445. godine. Istorijski gledano, administrativni centri Donje Lužice bili su u Lukauu i Libenu, dok je istorijska prestonica Gornje Lužice Baucen. Od 1945. godine, kada je mali deo Lužice istočno od linije Odra—Nisa pripojen Poljskoj, Žari se promoviše kao prestonica poljske Lužice.[1]

  • Baucen (Budišin), prestonica Gornje Lužice
    Baucen (Budišin), prestonica Gornje Lužice
  • Kotbus (Hoćebuz), prestonica Donje Lužice
    Kotbus (Hoćebuz), prestonica Donje Lužice
  • Liben (Šprevald) (Lubin), bivša prestonica Donje Lužice
    Liben (Šprevald) (Lubin), bivša prestonica Donje Lužice
  • Lukau (Lukov), bivša prestonica Donje Lužice
    Lukau (Lukov), bivša prestonica Donje Lužice
  • Žari, prestonica poljske Lužice
    Žari, prestonica poljske Lužice

Lužička jezerska oblast

[uredi | uredi izvor]
Glavni članak: Lužička jezerska oblast

Lužička jezerska oblast (nemački: Lausitzer Seenland, donjolužički: Łužyska jazorina, gornjolužički: Łužiska jězorina) je veštački stvoreno jezersko područje. Do kraja 2020-ih, planira se stvaranje najvećeg veštačkog vodenog pejzaža u Evropi i četvrtog po veličini jezerskog područja u Nemačkoj plavljenjem napuštenih rudnika mrkog uglja. Neka od najvećih jezera povezana su međusobno plovnim kanalima.

Nova jezerska oblast uglavnom nastaje od preostalih jama bivših površinskih kopova. One se plave i pretvaraju u jezera. Neka od nastalih jezera su već dostigla svoj konačni nivo vode, dok druga neće biti potpuno poplavljena još nekoliko godina.

Druga jezera su veštačke akumulacije. Dok je Brana Kvicdorf stvorena da obezbedi dovoljno tehnološke vode za Termoelektranu Boksberg, Brana Špremberg je prvenstveno planirana za zaštitu od poplava, ali je takođe korišćena za tehnološku vodu za elektrane. Akumulacija Baucen je takođe veštački stvorena kako bi se Termoelektrana Boksberg kontinuirano snabdevala vodom.

Muskauer faltenbogen

[uredi | uredi izvor]

Muskauer faltenbogen (Lužički granični greben) je čeona morena nastala tokom glacijacije Elster, koja zajedno sa svojom neposrednom okolinom čini „UNESCO Globalni geopark Muskauer faltenbogen” (nem. Muskauer Faltenbogen, luž. Mužakowski Zahork, polj. Łuk Mużakowa). Glečer debljine do 500 metara sabio je slojeve peska i mrkog uglja ispred i ispod sebe u dužini od preko 40 km, formirajući lučni nabor sa čeonom morenom visokom do 180 m. Ova struktura je očuvana kao niz brda i gotovo je jedinstvena u svetu.

Istorija

[uredi | uredi izvor]

Rana istorija

[uredi | uredi izvor]

Sloveni su naselili ove zemlje oko 600. godine. Lužica je bila deo Samovog carstva, prve slovenske države, i nakon raspada carstva, deo Velikomoravske kneževine. Prema najranijim zapisima, područje su prvobitno naseljavala kulturno keltska plemena. Kasnije, oko 100. godine p. n. e, germanski Semnoni su se naselili u tom području. Od oko 600. godine pa nadalje, zapadnoslovenska plemena poznata kao Milčani i Lužičani trajno su se naselila u regionu.

U 10. veku, region je došao pod uticaj Kraljevine Nemačke, počevši od istočnih pohoda kralja Henrika I 928. godine. Do 963. godine lužička plemena je pokorio saksonski markgrof Gero, a nakon njegove smrti dve godine kasnije, Lužička marka je uspostavljena na teritoriji današnje Donje Lužice i ostala je u sastavu Svetog rimskog carstva, dok je susedna Severna marka ponovo izgubljena u slovenskom ustanku 983. godine. Kasniji gornjolužički region zemalja Milčana do šleske granice na reci Kvisa u početku je bio deo Markgrofovije Majsen.

Poljska pod Boleslavom I Hrabrim sa Lužicom i označenim bitkama Nemačko-poljskog rata

U isto vreme, poljski vojvoda Boleslav I Hrabri polagao je pravo na lužičke zemlje, a nakon smrti cara Otona III 1002. godine, markgrof Gero II izgubio je Lužicu u korist poljskog vojvode. Nakon Mira u Baucenu 1018. godine, Lužica je postala deo njegove teritorije; međutim, Nemci i Poljaci su nastavili borbu za upravu nad regionom. Povratio ju je car Konrad II 1031. godine u korist saksonskih vladara iz kuće Vetin i Askanija.

Godine 1367. brandenburški knez izbornik Oton V konačno je prodao Donju Lužicu kralju Karlu IV, čime je ona postala deo Zemalja češke krune.

Češka vladavina

[uredi | uredi izvor]

Kako je markgrof Egbert II od Majsena podržao antikralja Rudolfa od Rajnfeldena tokom Borbe za investituru, kralj Henrik IV je 1076. godine dodelio zemlje Milčana (Gornju Lužicu) kao feud češkom vojvodi Vratislavu II. Oko 1200. godine veliki broj Germana počinje da naseljava Lužicu u toku procesa kolonizacije istoka (Ostsiedlung), naseljavajući šumska područja koja Sloveni još nisu nastanili. Vekovima je trgovina cvetala, a nekoliko važnih trgovačkih puteva prolazilo je kroz Lužicu.[2]

Godine 1346. šest gornjolužičkih gradova formiralo je Lužički savez kako bi se oduprli stalnim napadima pljačkaških barona. Udruženje je podržalo kralja Žigmunda u Husitskim ratovima, što je dovelo do oružanih napada i razaranja. Nakon luteranske reformacije, veći deo Lužice postao je protestantski, osim područja između Baucena, Kamenca i Hojersverde. Lužice su ostale pod češkom vlašću — od 1526. pod vlašću Habzburga — sve do Tridesetogodišnjeg rata.

Opsada i zauzimanje Baucena od strane Johana Georga I u septembru 1620.

Saksonska vladavina

[uredi | uredi izvor]

Prema Praškom miru iz 1635. godine, većina Lužice postala je provincija Izborne kneževine Saksonije, osim regiona oko Kotbusa koji je posedovao Brandenburg. Nakon što je saksonski knez Avgust II Jaki izabran za kralja Poljske 1697. godine, Lužica je postala strateški važna jer su kraljevi težili da stvore kopnenu vezu između svojih saksonskih domovina i poljskih teritorija.

Hernhut, između Lebaua i Citaua, koji su 1722. godine osnovale verske izbeglice iz Moravske na imanju grofa Nikolausa Cincendorfa, postao je polazna tačka organizovanog protestantskog misionarskog pokreta.

Novoosnovana Kraljevina Saksonija stala je na stranu Napoleona; stoga je na Bečkom kongresu 1815. godine Lužica podeljena. Donja Lužica i severoistočni deo Gornje Lužice oko Hojersverde, Rotenburga, Gerlica i Lubanja dodeljeni su Pruskoj. Samo je jugozapadni deo Gornje Lužice ostao deo Saksonije.

Pruska vladavina

[uredi | uredi izvor]

Lužički Srbi su tražili da njihova zemlja postane autonomna regija, ali je ipak podeljena između nekoliko pruskih provincija. Krajem 19. i početkom 20. veka počinje nacionalno buđenje Lužičkih Srba, osnivaju se mnoge nacionalne organizacije, a njihov broj je oko 150.000. Dolaskom nacista na vlast u Nemačkoj, počinje progon Lužičkih Srba; njihov jezik, organizacije i štampa su zabranjeni.

Tokom Prvog svetskog rata, Nemačka je u Kotbusu držala dva logora za ratne zarobljenike. Posle rata, do 1923. godine, bivši logor korišćen je kao koncentracioni logor za oko 1.200 do 1.500 poljskih aktivista i ustanika iz Šleskih ustanaka.[3]

Drugi svetski rat

[uredi | uredi izvor]

Tokom Drugog svetskog rata, Lužički Srbi su bili hapšeni, pogubljeni ili poslati u egzil. Veliki broj je završio u koncentracionim logorima, iz kojih mnogi nisu izašli. Procenjuje se da ih je ubijeno oko 20.000. Od 1942. do 1944. godine u okupiranoj Varšavi delovao je ilegalni Lužički nacionalni komitet.

Nemci su u regionu upravljali sa nekoliko logora za ratne zarobljenike, uključujući Stalag VIII-A i druge, kao i brojnim podlogorima za prinudni rad. Zarobljenici su uključivali Poljake, Francuze, Britance, sovjetske građane, Srbe i druge.[4]

Spomenik sovjetskim i poljskim trupama palim u Bici kod Baucena (1945)

Istočni front stigao je u Lužicu početkom 1945. godine. U Horki su Nemci 26. aprila 1945. izvršili masakr nad kolonom poljske 9. oklopne divizije, ubivši oko 300 ratnih zarobljenika, uglavnom ranjenika i medicinskog osoblja.[5]

Od 1945.

[uredi | uredi izvor]
Zastava Lužičkosrpskog nacionalnog pokreta

Posle Drugog svetskog rata Lužica je podeljena između Istočne Nemačke i Poljske duž linije Odra—Nisa. Poljske komunističke vlasti su proterale Lužičke Srbe zajedno sa Nemcima iz oblasti istočno od reke Nise. Lužički Srbi ponovo su tražili stvaranje Lužičke Slobodne Države ili priključenje Čehoslovačkoj. U Pragu je 300.000 ljudi protestovalo u ime lužičke nezavisnosti. Napori da se postigne nezavisnost nisu urodili plodom zbog geopolitičkih interesa.

Godine 1950. Lužički Srbi su dobili jezičku i kulturnu autonomiju u okviru tadašnje Istočne Nemačke. Osnovane su lužičke škole i časopisi, a udruženje Domovina je obnovljeno, iako pod političkom kontrolom vladajuće komunističke partije (SED). Godine 2005. osnovana je politička partija koja predstavlja interese Lužičkih Srba.

Demografija

[uredi | uredi izvor]

Lužički Srbi

[uredi | uredi izvor]
Dvojezični deo Lužice, gde Lužički Srbi čine više od 10% stanovništva
Dvojezična stanica u Forstu

Više od 80.000 pripadnika manjine Lužičkih Srba nastavlja da živi u regionu. Mnogi i dalje govore svoj jezik (iako se broj govornika smanjuje, a posebno se donjolužičkosrpski smatra ugroženim), a putokazi su obično dvojezični. Međutim, broj stanovnika ovog dela istočne Saksonije brzo opada. Lužički Srbi ulažu napore da zaštite svoju tradicionalnu kulturu koja se ogleda u narodnim nošnjama i stilu seoskih kuća. Projekat „Witaj” (Dobrodošli!) je projekat predškolskih ustanova gde je lužičkosrpski glavni jezik za nekoliko stotina dece.

Postoje dnevne novine na lužičkosrpskom jeziku (Serbske Nowiny), a lužičkosrpski radio (Serbski Rozhłós) koristi lokalne frekvencije. Postoje veoma ograničeni televizijski programi. Neka lužička jela, poput kuvanog krompira sa lanenim uljem i sirom (nem. Quark mit Leinöl),[6] i dalje su popularna. Spreewälder Gurken (kiseli krastavci iz Šprevalda) često se povezuju sa Lužičkim Srbima.

Demografija 1900. godine

[uredi | uredi izvor]

Procenat Lužičkih Srba:

Ukupan broj: 93.032 (prema popisu iz 1900).[7]

Procenat Lužičkih Srba u Lužici smanjio se od popisa 1900. godine usled mešovitih brakova, germanizacije, kulturne asimilacije, nacističkog progona i naseljavanja proteranih Nemaca nakon Drugog svetskog rata.

Najveći gradovi

[uredi | uredi izvor]
Kotbus (dlsrp. Chóśebuz)
Gerlic (glsrp. Zhorjelc)
Baucen (glsrp. Budyšin)
Žari
Grad Lužičkosrpski Stanovništvo (2023) Država Region
1. Kotbus Chóśebuz 100.010  Nemačka
Donja Lužica
2. Gerlic Zhorjelc 56.694  Nemačka
Gornja Lužica
3. Baucen Budyšin 38.039  Nemačka
Gornja Lužica
4. Žari Žarow 35.198  Poljska
Donja Lužica
5. Hojersverda Wojerecy 31.404  Nemačka
Gornja Lužica
6. Zgoželec Zhorjelc 29.313  Poljska
Gornja Lužica
7. Citau Žitawa 24.710  Nemačka
Gornja Lužica
8. Ajzenhitenštat Pśibrjog 24.447  Nemačka
Donja Lužica
9. Zenftenberg Zły Komorow 23.282  Nemačka
Donja Lužica
10. Špremberg Grodk 21.497  Nemačka
Donja Lužica
11. Lubanj Lubań Šlešćina 19.756  Poljska
Gornja Lužica
12. Forst Baršć (Łužyca) 17.721  Nemačka
Donja Lužica
13. Kamenc Kamjenc 16.861  Nemačka
Gornja Lužica
14. Bogatinja Bogatynja 16.245  Poljska
Gornja Lužica
15. Guben Gubin 16.210  Nemačka
Donja Lužica
16. Gubin Gubin 15.798  Poljska
Donja Lužica
17. Finstervalde Grabin 15.864  Nemačka
Donja Lužica
18. Libenau Lubnjow/Błota 15.774  Nemačka
Donja Lužica
19. Vajsvaser Běła Woda 14.992  Nemačka
Gornja Lužica
20. Lebau Lubij 14.389  Nemačka
Gornja Lužica

Kultura

[uredi | uredi izvor]

Region je bogat arhitekturom iz različitih perioda, uključujući češke, poljske, nemačke i mađarske uticaje. Postoje dva glavna lužička muzeja: u Kotbusu i Baucenu. U Poljskoj, značajni muzeji uključuju „Lužički muzej” u Zgoželecu i „Muzej šlesko-lužičkog pograničja” u Žariju.

Park Muskau u Bad Muskauu i Lenknjici je Uneskova svetska baština. Hernhut je takođe deo svetske baštine od 2024. godine. Šprevald i Gornjolužička oblast vresišta i ribnjaka su rezervati biosfere.

Galerija

[uredi | uredi izvor]

Vidi još

[uredi | uredi izvor]

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. ^ a b „STOLICA POLSKICH ŁUŻYC – Żary”. Arhivirano iz originala 12. 7. 2021. g. Pristupljeno 8. 9. 2014. 
  2. ^ Pieradzka, Krystyna (1949). „Związki handlowe Łużyc ze Śląskiem w dawnych wiekach” [Trgovačke veze Lužice sa Šleskom u prošlim vekovima]. Sobótka (na jeziku: poljski). Wrocław. IV (4): 89—91. 
  3. ^ Stanek, str. 84–85, 91–94, 100
  4. ^ Megargee, Geoffrey P.; Overmans, Rüdiger; Vogt, Wolfgang (2022). The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos 1933–1945. Volume IV. Indiana University Press, United States Holocaust Memorial Museum. str. 211—212, 235, 240, 405—406, 413, 443—444. ISBN 978-0-253-06089-1. 
  5. ^ Woszczerowicz, Zuzanna (2022). „Recenzja: Zbigniew Kopociński, Krzysztof Kopociński, Horka – łużycka Golgota służby zdrowia 2. Armii Wojska Polskiego”. Zeszyty Łużyckie (na jeziku: poljski). 57: 257. ISSN 0867-6364. doi:10.32798/zl.954 Slobodan pristup. 
  6. ^ „The world of the Sorbs – Saxony – Germany's finest travel destination” [Svet Lužičkih Srba — Saksonija]. 
  7. ^ Sve brojke su prema popisu iz 1900.

Literatura

[uredi | uredi izvor]
  • Micklitza, Kerstin and André: Lausitz – Unterwegs zwischen Spreewald und Zittauer Gebirge. 5. aktualisierte und erweiterte Aufl. Trescher Verlag, Berlin 2016. ISBN 978-3-89794-330-8.
  • Brie, André: Lausitz – Landschaft mit neuem Gesicht. Michael Imhof Verlag, Petersberg 2011. ISBN 3-865-68538-2.
  • Micklitza, Kerstin and André: HB-Bildatlas Spreewald-Lausitz. 4. aktualisierte Aufl. HB Verlag, Ostfildern 2008. ISBN 978-3-616-06115-3.
  • Jacob, Ulf: Zwischen Autobahn und Heide. Das Lausitzbild im Dritten Reich. Eine Studie zur Entstehung, Ideologie und Funktion symbolischer Sinnwelten. Hrsg. von der Internationalen Bauausstellung Fürst-Pückler-Land, Großräschen (Zeitmaschine Lausitz), Verlag der Kunst, Dresden in der Verlagsgruppe Husum, Husum 2004. ISBN 3-86530-002-2.


Preuzeto iz „https://sr.wikipedia.org/w/index.php?title=Лужица&oldid=30585288”