Gornji Jelovac

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Gornji Jelovac
Administrativni podaci
Država Bosna i Hercegovina
Entitet Republika Srpska
GradPrijedor
Stanovništvo
 — 2013.328
Geografske karakteristike
Koordinate45°04′06″ SGŠ; 16°43′36″ IGD / 45.0683° SGŠ; 16.7267° IGD / 45.0683; 16.7267Koordinate: 45°04′06″ SGŠ; 16°43′36″ IGD / 45.0683° SGŠ; 16.7267° IGD / 45.0683; 16.7267
Vremenska zonaUTC+1 (CET), ljeti UTC+2 (CEST)
Gornji Jelovac na mapi Bosne i Hercegovine
Gornji Jelovac
Gornji Jelovac
Gornji Jelovac na mapi Bosne i Hercegovine

Gornji Jelovac je naseljeno mjesto u gradu Prijedor, Republika Srpska, BiH. Prema popisu stanovništva iz 1991. u naselju je živjelo 547 stanovnika.

Neposredno pred Drugi svjetski rat - 1940. godine mjesto je brojalo 1.158 stanovnika. Gornji Jelovac, na putu od Prijedora prema Dubici, jedno je od brojnih potkozarskih mjesta koje je tokom Drugog svjetskog rata skoro potpuno uništeno, što je još jedan u nizu dokaza o genocidu koji je NDH počinila nad Srbima.


Geografija[uredi | uredi izvor]

Nalazi se u samom srcu Kozare, podno vrha Komanda (497 metara nadmorske visine, istočni obod sela). Sa zapada granicu predstavlja greben Planinica, a sa juga prevoj Bukova Kosa (287 m nv) Prema sjeveru je Jelovac otvoren ka Knežopolju, odnosno Donjem Jelovcu i dalje ka Knežici. Na sjeveroistoku se na koti 301 m nalazi poznato uzvišenje Patrija, trinaestovijekovna srpska knežopoljska straža. Ovuda prolazi Put partizanskog proboja - od rijeke Mlječanice do područne Osnovne škole „Petar Kočić” koja je 2018. godine proslavila 95 godina svog postojanja. Ona je počela je sa radom kao zajednička četvororazredna škola, 1923. godine u Donjem Jelovcu.

Istorija[uredi | uredi izvor]

  • Predrimsko i rimsko doba

Istorija većeg područja seže u stara vremena. Postoje značajni dokazi o rimskom prisustvu u regionu tokom nekoliko vijekova. Srbi naseljavaju ovo selo od VII vijeka. U tom trinaestovjekovnom periodu stradanja mještana su bila veoma česta. Prvi tragovi života na ovim prostorima evidentni su još u praistoriji - što se smatra oko 4000 godina prije Hrista. U predrimsko doba i u rimsko doba u ovim krajevima je živjelo pleme Mezeja, koje sa svjeteke pozornice nestaje u V vijeku, zajedno sa Rimskim carstvom.

  • Srednji vijek

Sloveni naseljavaju Balkan još od VII vijeka, a samim tim i ovo selo. Nije poznato kada se ime Gornji Jelovac prvi put spominje. Na našim prostorima vladari su bili iz loze Kotromanića. Njih 11 vladara su bili Stefani (riječ Stefan = onaj koji je krunisan), počev od Stefana Prijezde I Kotromanića (koji je vladao od 1290. godine) pa sve do Stefana Vukčića Kosače (koji je vladao do 1466. godine), što čini razdoblje od 176 godina. U jednom kraćem periodu ovo područje, poznato u istoriji kao Donji Kraji, bilo je pod vlašću Tvrtka I (ban i kralj Stefan Tvrtko I Kotromanić - ban od 1367. do 1377., kralj od 1377. do 1391. godine).

  • Turska uprava

Gornji Jelovac je pao pod tursku vlast nakon prestanka vladavine Kotromanića, a Banja Luka je bila sjedište sandžaka između 1554. i do 1580. godine. Turska vladavina trajala je od 1466. do 1878. godine. Pravoslavne crkve i manastiri oko Banjaluke izgrađene su uglavnom u 19. vijeku., dok su manastiri Moštanica, Gomionica i Liplje izgrađeni mnogo vijekova ranije. Tokom turske vladavine područje nije modernizovno.

  • Austro-ugarska vlast

Od 1878. godine do potkraj 1918. godine područje je potpadalo pod vlast Austrougarske monarhije. Austro-ugarska okupacija 1978. godine dovodi do ekonomskog napretka. Razvijeni su mlinovi, pilane i infrastruktura. U Donjem Jelovcu je 1898. godine sagrađen srpski pravoslavni hram Hristovog vaznesenja. Period od 40 godina vladavine Austro-ugarske se naziva zlatno doba u ekonomskom smislu.

  • Kraljevina SHS - Jugoslavija

Od 1. decembra 1918. godine područje postaje sastavni dio Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca. Nakon Prvog svjetskog rata selo je postalo dio Vrbaske banovine, pokrajine Kraljevine Jugoslavije. Osnovna škola otvorena je 1923. godine. Period od 23 godine vladavine Kraljevine smatra se bronzanim dobom u ekonomskom smislu.

  • Drugi svjetski rat

U periodu od 1941. godine do 1945. godine ustaše - nacisti su poklale i na drugi način umorile 464 Srba - civila, među kojima je bilo i 174 djece do 14 godina, odnosno 66 djece do 4 godine starosti. U ovom mjestu ustaše su ubile 50 majki sa njihovom djecom, među kojima i Radojku Mudrinić sa njeno devetoro djece i Milicu Knežević sa njenih sedmoro djece. U istom periodu poginulo je 59 vojnika - pripadnika NOP-a, što znači da je ukupan broj ubijenih iz Gornjeg Jelovca 523, odnosno preko 45 %.

Gornji Jelovac je jedino mjesto u kom se nalaze tri masovne grobnice - ubijenih, od kojih je najveća ona u zaseoku Macure. U Macurama je podignut spomenik u znak sjećanja na 312 srpskih mučenika, koji postradaše od ustaške armade NDH. Pored dubičke ceste u Kolarevoj Luci se nalazi spomenik podignut srpskim mučenicima pobijenim tokom 1942. godine. A na Patriji je spomenik Proboja nacističko-ustaškog obruča 3./4. juli 1942. godine - podignut 1967. godine, a obnovljen 2009. godine.

Prema podacima koje je prikupio Spasoja Aleksić, ustaše su u Gornjem Jelovcu ubile 260 muškaraca, žena i djece, u Jasenovcu 108, u Palančištu 30, na Pogleđevu 26, u Kozari 18, u Grubišinom Polju 7, Knežici 5, Hrvatskoj Dubici 4, Banjaluci 2, Sajmištu Zemun 2 i u Donjem Jelovcu, Kostajnici i Sremskoj Mitrovici po 1 mještana.

Spasoja Aleksić, starac u 82. godini (2010. godine), došao je do podataka da su izvršioci pokolja u Jelovcu i čitavom Potkozarju bile ustaše. Od njih su 68% bili Hrvati iz Hercegovine (Široki Brijeg = Lištica, Livno i Duvno), 10% Hrvati iz Hrvatske i 22% muslimani iz BiH.

Zlikovci su ubijali nenaoružan narod sjekirama, maljevima i noževima, na kućnom pragu, po voćnjacima, šumarcima, gdje god bi koga stigli.

U ovom mjestu 34 domaćinstva su potpuno ugašena - ni jedan član porodice nije uspio da izbjegne dvostruki pokolj i jasenovačku fabriku smrti.

  • DF/FNR/SFR Jugoslavija

Po ekonomskim parametrima period od 1945. do 1991. godine smatra se srebrnim dobom. Godine 1969. u dane 26. i 27. oktobra dva razorna zemljotresa (6,0 i 6,4 po Rihterovoj skali) oštetila su mnoge zgrade u Banja Luci i njenom okruženju, uključujući Gornji Jelovac. To je bilo vrijeme kada se veliki broj stanovništvo odselilo u udaljenija mjesta Njemačke, Austrije i Francuske.

  • Republika Srpska - građanski rat 1991.-1995.

Skoro svi mlađi muškarci pridružili su se Vojsci Republike Srpske (više od 100). Ovaj krvavi i brutalni rat odnio je živote dvadesetorice vojnika. Kao i širom novstvorenog entiteta 9. januara 1992. godine (Sv. Stefan) i Gornji Jelovac se našao u vrtlogu promjena, koje narod prilično teško prihvata.

Stanovništvo[uredi | uredi izvor]

Izvjestan broj stanovnika se u Jelovac doselio iz Like i Visoke Krajine, krajem 18. i početkom 19. vijeka. Danas su najbrojnije porodice Aleksići, Prodani, Lukići, Petrići, Mudrinići, Cvijići, Zorići i drugi.

Demografija[1]
Godina Stanovnika
1879. 445
1885. 505
1895. 615
1910. 764
1921. 765
1948. 519
1953. 519
1961. 615
1971. 779
1981. 599
1991. 547
2013. 328

Znamenite ličnosti[uredi | uredi izvor]

  • Prof. dr Miodrag Zec, profesor ekonomije u penziji (radio na Univerzitetu u Beogradu)
  • Prof. dr Milenko Petrić, profesor matematike u penziji (radio na Visokoj tehničkoj školi strukovnih studija u Novom Sadu)
  • dr Rajko Reljić, ekspert biomedicine na St George's, University of London (Institute of Infection and Immunity) u Engleskoj
  • dr Dušan - Dule Aleksić, ekspert biotehničkih nauka u penziji
  • Prof. dr Stojan - Stole Aleksić, dekan Fakulteta za saobraćajno inženjerstvo na IUBD Brčko
  • mr. Milan Stojanović, pukovnik VRS u penziji
  • dr Helena Savković r. Cvijić, ekspert biohemije u Lajpcigu, Njemačkoj
  • dr. Mira Mišić r. Lukić, specijalista pedijatrije
  • prof. srpskog jezika Radana Vila Stanišljević, u penziji
  • prof. istorije Drago Šormaz, publicista, nije u životu
  • prof. biologije Milenko Vuletić, preminuo 1993. god.
  • dipl. ekon. Vaso Cvijić, preminuo 2007. god.
  • kapetan Boško Cvijić, pilot - instruktor letenja, letio u 106 zemalja na 285 aerodroma
  • dipl. inž. maš. Čedo Macura, u penziji
  • mr. Mladen (Zdravkov) Prodan, konzularni službenik u Ministarstvu spoljnih poslova BiH
  • mr. Verica Petrić, službuje u Gradu Prijedor
  • mr. Mladen (Branislavov) Prodan, solo pjevač
  • dipl. ekon. Sanja Zorić r. Knežević, službuje u Arcelor Mittal Prijedor
  • dipl. ekon. Milan Glamočanin, službuje u Gradu Prijedor
  • dipl. ekon. Radenko Petrić, službuje u Teritorijalnoj vatrogasnoj jedinici Prijedor
  • dipl. ekon. Ratko Stakić, službuje u Vili Vlade Republike Srpske Mrakovica Prijedor
  • dipl. inž. maš. Dalibor Zorić

Vidi još[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ: Popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine.

Spoljašnje veze[uredi | uredi izvor]