Dina (reljef)

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Dina u Libiji

Dina predstavlja akumulativni oblik reljefa koji nastaje usled delovanja eolskih sila (radom vetra). Može se definisati kao peskovito uzvišenje u obliku kupastog brežuljka i izduženog bedema.[1] Najčešće su locirane u suvim i peščanim pustinjskim predelima (Sahara), ali postoje i u područjima sa umerenom klimom (Deliblatska peščara). Uglavnom imaju srpoliki oblik. Karakteristično za dine je da nisu statične i da se usled delovanja vetra „kreću“ („sele” ili „migriraju”) zbog čega ta područja često nazivaju i „zonama živog peska“. Kretanje njihove peskovite mase vrši se postupnim prebacivanjem peska preko grebena, sa spoljašnje na unutrašnju stranu, u pravcu duvanja vetra.

Stvaranje dina vrši se na mestima gde se na topografskoj površini javljaju neravnine i prepreke u vidu uzvišenja koja izazivaju promene pravca i jačine vetra, odnosno vazdušnih strujanja. Na tim mestima transportna snaga vetra trenutno se smanjuje, pa se nošeni pesak nagomilava. To je embrionalni stadijum u stvaranju dina. Povod za stvaranje dina može biti i usamljen žbun oskudne pustinjske vegetacije. Pravac i jačina vetra su u granama žbuna delimično poremećeni.

Izgrađivanje dina prolazi kroz različite evolutivne stadijume pri čemu se javlja njihova upadljiva morfološka raznolikost. Ona je posledica promena fizičko-geografskih uslova prirodne sredine. U početnom stadijumu morfološke evolucije, dominantni vetar nagomilava pesak u obliku sočivastih uzvišenja. Ova uzvišenja se postupno morfološki preinačavaju i zadobijaju oblik štita. Na stranama se javljaju sitno zatalasane peskovite površine u obliku paralelnih rebrastih gredica. Tokom dalje evolucije, peskoviti brežuljak postupno narasta u pravu dinu, koja ima sve elementarne morfološke odlike. Spoljašnje strane okrenute su poprečno na pravac vetra, blago su nagnute i na njima se vrši akumulacija peska, a unutrašnje strane, okrenute niz vetar, strmo su nagnute. Teme dina nije uobljeno, već se spoljašnje i unutrašnje strane sučevaljaju se pod oštrim uglom, stvarajući ivicu u vidu grebena. Postupnim prebacivanjem peska preko grebena, sa spoljašnje na unutrašnju stranu, dolazi do laganog kretanja celokupne peskovite mase dina u pravcu duvanja vetra. To je seljenje ili migracija dina.[2]

Oblici dina[uredi]

  • Inicijalna dina(nebhka)
  • Čeona dina
  • Zavetrinske dine
  • Barhan
  • Sif
  • Pokretne dine
  • Nepokretne dine
  • Parabolične dine
  • Uzdužne dine
  • Piramidalne dine

Neposredno nagomilavanje peska na zavetrinskoj strani žbuna u vidu manje, peskovite kose, koja se sužava i snižava u pravcu duvanja vetra, predstavlja inicijalnu dinu ili nebkhu. Pri opadanju jačine vetra stvara se prvo niska, ovalna dina u obliku sočivastog uzvišenja - čeona dina. Ovo uzvišenje predstavlja prepreku na putu vetra, pa se zbog toga u njenom zaleđu, sa svake strane, akumulacijom peska formiraju zavetrinske dine. Kada na unutrašnjoj strani dine prestane direktan udar dominantnog vetra, javlja se kovitlasto kretanje vazduha ka središnjem delu zavetrinske strane dina. Zbog toga dina zadobija postupno lučan izgled. Tako postaje tipski oblik pustinjskih dina - barhan. Dina čiji greben ima oblik latinskog slova „Ѕ”, naziva se - sif. Sve dine kod kojih se zapaža seljenje u pravcu duvanja vetra, nazivaju se pokretne dine. Nasuprot njima, postoje nepokretne dine, koje su stabilne. Oblik dina, koji je potpuno suprotan obliku barhana, predstavlja parabolične dine. Kada središnji deo parabolične dine bude sasvim odnešen, onda u reljefu ostaju samo dugačke peskovite gredice, izdužene u pravcu duvanja vetra. Njihovo čelo predstavlja stabilizovani deo kraja nekadašnjeg srpastog bedema barhana, odnoso, parabolične dine. Tako postaju uzdužne dine. Poseban morfološski tip dina su piramidalne dine. One su složeni oblik akumulativnog reljefa.[2]

Područja dina[uredi]

Peščana plaža na Jilandu u Danskoj

Kao oblik eolskog akumulativnog reljefa, dine nisu isključivo vezane za peskovita područja - pustinje. One se zapažaju svuda gde postoje prostranije peskovite površine, a gde duva jak vetar. To su peskovite obale mora i okeana, u vidu žala, peskovite aluvijalne ravni velikih reka, obodni delovi glacijalnih oblasti, peskovite površine litoralnih kordona, itd. Obalske dine zapazaju se na francuskim, holandskim i engleskim obalama. One su izgrađene od živog peska i sele se pod delovanjem vetra. Duž francuske obale seljenje dina iznosi i do 25 m godišnje.

Postoje dine u tropskim i subtropskim pustinjama i polupustinjama, u vlažnim podnebljima, hladnim pustinjama i tundrama, kao i pored plaža i obala mora i reka.

Najveća evropska dina je Pilat, u francuskom zalivu Arkašona, visoka 105 m, duga 2700 i široka 500 m.[3]

Takođe, veće dine u Evropi nalaze se u najmanjem nacionalnom parku Rusije – na Kuršskoj prevlaci. Peščano poluostrvo ima oblik uske sablje i dugo je skoro 100 km. Ono odvaja slatkovodni Kuršski zaliv od slanog Baltičkog mora. Pre 500 godina na poluostrvu su bile hrastove i grabove šume u koje su pruski kraljevi rado odlazili u lov. Međutim, ovdašnje drveće je spaljivano da bi se od njega pravio ćumur, tako da je već u 18. veku zeleno poluostrvo pretvoreno u pustinju. Lišćarske listopadne šume su žrtvovane radi industrijske revolucije kojoj je trebalo sve više goriva.

Efa je jedna od najpopularnijih kuršskih dina. Do njenog vrha vodi daščana staza, a na vrhu je daskama zaštićen tanki sloj trave. U podnožju dine vide se crepovi na kućama sela Morskog.[4]

Pevajuće dine[uredi]

Pevajuće dine se javljaju na tridesetak lokacija u svetu. Prve su otkrivene pre više od 1500 godina na Bliskom istoku. Zvuk nastaje kao posledica lavina koje izaziva vetar ili hodanje po dinama.

Reference[uredi]

  1. ^ Fowler 1984
  2. 2,0 2,1 Petrović D., Manojlović P., (2003): Geomorfologija, Geografski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Beograd.
  3. ^ „Worldwide Sand Dunes”. www.duneguide.com. Pristupljeno 17. 12. 2018. 
  4. ^ Litvincev, Danil (14. 8. 2017). „Najveće u Evropi: Peščane dine Kuršske prevlake visoke kao soliteri”. rs.rbth.com (na jeziku: srpski). Pristupljeno 17. 12. 2018. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]