Sevdalinka

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Pesma „Žute dunje“

Sevdalinka ili Ljubopevka ili Ljubopjevka je ljubavna pjesma tugaljivog i čežnjivog ugođaja, sa snažnim istočnjačkim muzičkim motivima.[1] Pod sevdalinkom se često misli na tradicionalne bosanske pesme koje su se u vrijeme nastanka prenosile isključivo usmenim putem.[2]

Etimologija[uredi]

Riječ sevdalinka je nastala od turske riječi sevda što znači ljubav, dok su značenja srodne riječi sevdah — milovanje, ljubavna čežnja, strast, zanos, vatrena želja, duboko nagnuće, žarka sklonost; ljubavna patnja, uzdisanje.[1]

Takođe, „Dert” (ili „sevdah”) je osećanje svojstveno svim balkanskim narodima i korenima je vezano za poeziju i umetnost Istoka. Ovaj izraz označava psihološko stanje: „Danas jesmo, sutra ko zna gde smo!”. Ovo osećanje srpska muzika izražava izbegavajući orijentalne lestvice, a zamenjuje ih trilerima i ostalim ukrasima dostojnim francuske barokne muzike.[3]

Postoje i stavovi da reč sevdah, koja se nalazi u osnovi reči sevdalinka, potiče od arapske reči sawda koja označava crnu žuč koja je po verovanju arapskih i grčkih lekara jedan od četiri elementa koji sačinjava ljudski organizam. Pošto je ljubav uzrok melanholičnih raspoloženja, izvršeno je njeno povezivanje sa crnom žuči. Zbog toga je u turskoj jeziku sawda bila osnova za reč sevda (tur. sevda) koja znači ljubav. Dodavanjem slova H nastao je sevdah od kojeg je još mračniji, tužniji i ljubavniji karasevdah, krajnji stadijum ljubavnog zanosa i pripadajuće tuge i žalosti koji ljudi rečima mogu da opišu.[4]

Porijeklo sevdalinke[uredi]

Omer Pobrić daje sljedeću definiciju sevdalinke: »Sevdalinka je bosanska, gradska ljubavna pjesma, pri čemu riječ „bosanska“ geografski određuje autohtnost sevdalinke, riječ „gradska“ urbanost, a riječ „ljubavna“ sadržajnu tematiku.«

Sevdalinka je prvenstveno gradska bosanska narodna pjesma, mada je popularna, pisana, komponovana i pevana širom jugoistočne Evrope, posebno u Srbiji i Crnoj Gori.[5] Njeni korijeni sežu do vremena osmanske vladavine na Balkanskom poluotoku, s tim da su prvobitni autori mnogih sevdalinki uglavnom nepoznati, te se stoga može govoriti o sevdalinci kao narodnoj pjesmi.

Nacionalno svojatati sevdalinku i saz (kao što se to dešava danas u slučaju islamskog življa) ili ih nacionalno odbacivati (kako to danas čini pravoslavni i katolički živalj), spada u najveće paradokse istorije muzike.

— Đakon Vladimir Savić u tekstu „O porijeklu saza i sevdalinke“[6]

U muzičkom pogledu sevdalinku odlikuje lagani, spori ili umjereni tempo i bogata harmonija, koji ostavljaju melankoličan osjećaj kod slušaoca. Svojom su strukturom sevdalinke veoma kompleksne pjesme, nabijene emocijama, a tradicionalno se izvode sa dosta strasti i duševnosti.

Vokalni izvođač sevdalinke često nameće ritam i tempo pjesme, koji mogu varirati u njenom toku. Pjesmu obično izvodi jedan muški vokal, mada ženski vokali nisu neuobičajeni. Obično je izvodi manji orkestar, koji sadrži harmoniku (najistaknutiji instrument u ansamblu), violinu, (mahom klasične) gitare s plastičnim žicama i/ili ponekad druge žičane instrumente, flautu ili klarinet, kontrabas i doboš, mada su ranije korišteni i tradicionalni narodni instrumenti poput saza. Između strofa se skoro uvijek može čuti harmonikaški ili violinski solo. Njeni tekstovi su balade, obično posvećene zaljubljivanju ili nesretnoj ljubavi, a otuda i porijeklo sevdalinke, koja osim značenja „ljubav“ u sebi sadrži i ostala značenja kao: „strast“ ili „ljubavni žal“.

Izvođači[uredi]

Najistaknutiji interpretatori sevdalinke u 20. veku kod nas jesu Safet Isović, Nedeljko Bilkić, Himzo Polovina, Nedžad Salković, Zaim Imamović, Slobodan Lalić, Meho Puzić, Vinko Brnada, a među najpoznatije interpretatorke ubrajaju se Beba Selimović, Nada Mamula, Zehra Deović, Zora Dubljević, Snježana Komar, Silvana Armenulić.

Iako su je većinom izvodili pjevači tradicionalne narodne muzike, sevdalinka se znala probiti i do muzičara koji ovom žanru tradicionalno ne pripadaju. Tako su tokom svoje bogate karijere sevdalinke snimali ili izvodili Josipa Lisac (legendarna izvedba pjesme Safeta Isovića "Omer-beže"), Ibrica Jusić (sa čitavim albumom sevdalinki Amanet iz 2003. godine), Jadranka Stojaković ("Što te nema"), Toše Proeski i Zdravko Čolić, a sevdalinke su uzete i za osnovu nekoliko pjesama zagrebačkog kantautora Džonija Štulića (njegov bend Azra dobio je ime po stihu iz sevdalinke: "Ja se zovem El Muhamed / Iz plemena starih, Azra"). Jedna pesma Đorđa Balaševića nosi naziv "Sevdalinka".

Tokom 1990-ih godina ansambl Mostar sevdah reunion okuplja se u Mostaru i ranih 2000-ih snima u novoj verziji niz popularnih bosanskih sevdalinki, čime radi na njenoj širokoj popularizaciji na svjetskoj muzičkoj sceni. Ansambl sarađuje s velikanima etno-pjesme u regiji (npr. Esmom Redžepovom, Šabanom Bajramovićem i Ljiljanom Batler) i prima značajne nagrade, predstavljajući sevdalinku mnogim ljudima širom svijeta.

Pisci sevdalinki[uredi]

Pisci ljubavnih pesama koje su komponovanjem muzike u duhu sevdaha postale poznate sevdalinke bili su i neki od poznatih književnika, kao što su Laza Kostić, Jovan Ilić i sinovi, Jovan Jovanović Zmaj, Jakov Ignjatović, Branko Radičević, Janko Veselinović, Aleksa Šantić, Jovan Dučić, Jovica Petković, Ismet Alajbegović Šerbo, Safet Kafedžić i drugi.[7]. Velikom broju sevdalinki autor se ne zna i smatraju se delom narodne tradicije, tj. narodnim pesmama. Krajem 19. veka počinju da se masovnije beleže tekstovi sevdalinki. Među prvima je tekstove sevdalinki prikupljao i zapisivao Franjo Ksaver Kuhač, a posle njega češki etnomuzikolog Ludvik Kuba, koji je 1893. godine četiri meseca boravio u Bosni i Hercegovini i prikupio i zapisao tekstove 1113 pesama.

Poznate sevdalinke[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 Klaić (1987)
  2. „O sevdalinci”. 
  3. Politika | Kulturni dodatak http://www.politika.rs/rubrike/Kulturni-dodatak/Frula-harmonika-i-truba-I-Srbi.sr.html
  4. Miljenko Jergović. „Antologija bosanskog sevdaha”. Pristupljeno 9. avgust 2010. 
  5. Miljenko Jergović. „Antologija bosanskog sevdaha”. Pristupljeno 9. avgust 2010. 
  6. Đakon Vladimir Savić. „O porijeklu saza i sevdalinke”. Pristupljeno 5. avgust 2010. 
  7. Đakon Vladimir Savić. „O porijeklu saza i sevdalinke”. Pristupljeno 5. avgust 2010. 
  8. Kad ja pođoh na Bembašu, Pristupljeno 12. 4. 2013.

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]