Vikinzi

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu

Viking (stnord. víkingr — vikingr) je termin koji se uobičajeno koristi za nordijske (skandinavske) ratnike, trgovce i gusare. Nastanili su se u širokoj oblasti Evrope, Azije, Bliskog istoka kao i dela Afrike, od kraja 8. do sredine 11. veka.[1][2][3]

Ovi Normani koristili svoje čuvene drakare da putuju do Bliskog istoka (Carigrada, Volge u Rusiji), na krajnji zapad, kao što su Island, Grenland i Njufaundlend, i krajnji jug kao Al Andaluz. Ovaj period Vikinške ekspanzije, poznat kao Vikinško doba,[4] čini najveći deo srednjovekovne istorije Skandinavije, Velike Britanije, Irske i ostatka Evrope u celini. Ovaj period ekspanzije je doveo do širenja nordijske kulture, ali i do simulatanog unosa jakih stranih kulturnih uticaja u samu Skandinaviju, sa dubokim razvojnim implikacijama u oba smera.

Popularne, moderne koncepcije Vikinga - termina koji se često primenjuje neformalno na moderne potomke i stanovnike moderne Skandinavije - često se znatno razlikuje od kompleksne slike koja proizilazi iz arheoloških i istorijskih izvora. Romantizovana slika Vikinga kao plemenitih divljaka je počela da se pojavljuje u 18. veku; i od tog vremena se razvila i postala široko zastupljena tokom Vikinškog oživljavanja u 19. veku.[5][6] Gledišta na vikinge kao bilo nasilne, piratske bezbožnike, ili kao neustrašive avanturiste posledicija je u znatnoj meri konfliktnih varijeteta modernih vikinških mitova, koji su nastali tokom ranog 20. veka. Današlje popularne reprezentacije Vikinga, tipično bazirane na kulturnim klišeima i stereotipovima, komplikuju moderno shvatanje vikinške ostavštine.

Rana istorija i formiranje nacija[uredi]

Karta s prikazom područja Skandinavskih naselja
  Osmi vek
  Deveti vek
  Deseti vek
  Jedanaesti vek

Rana plemena koja su živela u Skandinaviji današnja nauka poznaje kao Gote i Gaute (Naseljene u južnom delu današnje Švedske, Gotlandu) i Svione.

U 6. veku pišu istoričari Jordanes i Prokopije iz Cezareje da u Skandinaviji živi mnoštvo naroda i plemena od kojih svaki ima svoga zasebnog vladara. Rezultat manjih plemenskih migracija bio je nastanak današnjih naroda poznatih u Skandinaviji; Šveđana, Danaca i Norvežana koji su sredinom 6. veka zauzeli svoje današnje prostore. U to rano istorijsko doba Skandinavija je bila rascepkana na niz manjih plemenskih kneževina. Ujedinjenje tih manjih država u veće, bio je dug i spor proces.

Prvi vladar koji je ujedinio Norvežane u 9. veku bio je Harald Lepokosi. Nakon njegove smrti 933. raspala se centralna vlast. Tek u 11. veku pošlo je za rukom Olafu Svetom da ponovo ujedini sve Norvežane. On je ostao poznat po tome što je u svoj narod doneo hrišćanstvo. Javno se krstio i tako, svojim primerom, pomogao bržu hristijanizaciju, do tada paganskih Norvežana.

Početkom 9. veka dolazi i do ujedinjenja Danske koja doživljava procvat i uspon u doba Haralda Plavozubog i Knuta Velikog kad je pod danskom vlašću bila i trećina Engleske i južni deo Švedske. (Harald Plavozubi 950. - 986, Knut Veliki 1016. - 1035.)[7][8][9][10][11]

I Švedska je u ranom srednjem veku bila razjedinjena na mnoge male kneževine i plemenske saveze. U to doba posebno se isticao plemenski savez u Upsali. Raspadom rodovskih društvenih zajednica i odnosa klasna podela društva najranije se zapaža kod Šveđana. Usled niza nerodnih godina koje su rezultovale nizom godina gladi pojedine plemenske vođe i aristokrate okupljaju svoje ratne družine i sa svojim brodovima organizuju prekomorske pljačkaške pohode.

Jedni su krenuli na zapad prema Francuskoj, Severnoj Nemačkoj i Engleskoj. Dok su drugi krenuli na istok uzvodno rekama i zašli duboko u slovenske zemlje sve do Kijeva pod imenom Varjazi.[12][13][14] Dok su zapadni pljačkaši napadali Flandriju, Franačku Galiju i Friziju, pa uz zapadne obale Franačke Atlantskim okeanom stigli do Akvitanije i Španije.

Godine 844. po reci Garoni dopiru do Tuluza zatim se pojavljuju pred Lisabonom i Kadizom, osvajaju Sevilju, 845. pljačkaju Pariz, a 859. osvajaju Gibraltar i pljačkaju obale Mediterana sve do Sicilije i južne Italije. Osim strašnih razaranja i krvoprolića kojima su bili izloženi nesrećni Evropljani od varvara sa severa, dodatno su trpeli gubitke u ljudstvu jer su Vikinzi masovno ljude odvodili u roblje. U to doba i nisu imali ozbiljnije neprijatelje ni organizovane vojne sile koja bi im se ozbiljno suprotstavila osim velike i vojno nadmoćne Vizantije koju su Vikinzi izbegavali i sklapali s njom povoljne trgovačke saveze da joj se ne bi previše zamerili. (jednom zgodom su mirni prolazak u Crno more preko Dardanela platili arapskim robljem pohvatanim na južnoj Siciliji!).

Zbog mnogih susreta i trgovačkih razmena sa drugim, novim i neobičnim narodima, Vikinzi su poprimili uticaje mediteranskih, islamskih i hrišćanskih naroda što se posebno ističe na njihovoj specifičnoj umetnosti.

Vikinški brodovi[uredi]

Vikinški brod

Vikinzi su pravili dva tipa brodova: dugačke i uske, za rat[15] i kraće, široke i stabilnije za trgovinu i transport. Razvili su brod bez palube, s kobilicom i ojačanim koritom koji se naziva drakar.

Sea Stallion
Rekonstrukcija dugačkog broda Morski pastuv.
Knarr Haithabu
Model knarr tipa broda.[16]
Dugački brodovi su omogućavali dalekosežne ekspedicije, mada su Vikinzi isto tako konstruisali nekoliko drugih tipova brodova.

Ratni brodovi su bili lagani, stabilni i laki za manevriranje.[17][18] Upravo tako dobri brodovi omogućili su im izuzetnu mobilnost. Bili su veoma brzi i moglo se njima doći veoma blizu obale, tako da meštani nisu uspevali organizirati obranu.

Tipično za vikinške ratne brodove bila je glava zmaja ili nekog vodenog čudovišta, koja je stajala napred na vrhu i svojim otvorenim čeljustima i razrogačenim očima plašila neprijatelje. U to doba cela Europa je bila u strahu od vikinškog napada i izgovarali su molitvu: „Od normanskog besa, čuvaj nas mili Bože“.

Ne zna se pouzdano što im je služilo za navigaciju. Pretpostavlja se da su plovili u blizini obale što su duže mogli, a na pučini su se verojatno orijentirali prema pticama, zvezdama, smerom talasa, o čemu svedoči Haukova saga.

Brodovi su bili integralni deo vikinške kulture. Oni su omogućavali svakodnevni transport preko mora i plovnih puteva, ekploataciju novih zemalja, prepade, osvajanja, i trgovinu sa susednim kulturama. Oni su isto tako imali veliki religiozni značaj. Ljudi sa visokim statusom su pokekad bili sahranjeni u brodu zajedno sa žrtvovanim životinjama, oružjem, odrednim i drugim stavkama, kao što je slučaj sa sahranjenim plovilima u Gokstadu i Osebergu u Norveškoj[19] i iskopanim sahranjenim brodom u Ladbiju u Danskoj. Sahranjivanje brodova su takođe praktikovali Vikinzi izvan domovine, kao što je slučaj s iskopanim Salme brodovima na Estonskom ostrvu Saremu.[20]

Oružje[uredi]

Vikinški mačevi

Najvažnije vikinško oružje bio je mač. Oštrica mača bila je duga oko 90 cm, a široka oko 10. Čini se da su vrlo cenili oštrice uvezene iz Franačke; njima bi sami dodavali balčake koji su često bili ukrašeni raznim ornamentima. Koristili su i luk i strele. Postojali su različiti lukovi za različite svrhe. Neki su bili dugi i do 2 metra. Uglavnom su ih izrađivali od tise. Tu su još i sekire i koplja. A za odbranu i štitovi uglavnom okrugloga oblika.[21][22]

Ratna se strategija Vikinga sastojala od iznenadanog napada pri kojem bi ugrabili sve što je vredno, a potom jednako brzo odjurili na pučinu. Većina napada nije bila pomno planirana niti strateški komplikovana,[23][24] iako je bilo i takvih koji su svedočili o vrlo razvijenoj organizaciji i vojničkim veštinama.

Novac[uredi]

Vikinzi su se pre nego što su počeli kovati vlastite kovanice služili kovanicama naroda s kojima su došli u dodir.[25][26] Prva vikinška kovnica novca bila je u Hedebiju, u današnjoj Norveškoj. Motivi vikinških kovanica bili su brodovi, životinje, kuće.

Vikinške kovanice nisu imale nominalnu vrednost, vredile su prema svojoj težini. Kad je trebalo da se usitne, rezale su se na komadiće. Čistoća materijala proveravala se zarezivanjem kovanica.

Osim vikinških, pronađene su i kovanice Vizantskog Carstva, Kalifata, Svetog rimskog carstva nemačkog naroda, Engleske (čak više nego u samoj Engleskoj, ne zato što su ih Vikinzi toliko opljačkali, nego zato jer su se za engleskog kralja Edgara sve kovanice topile i ponovo kovale svakih pet do šest godina). Pronađene su još i franačke i frizijske kovanice. Sve su ove kovanice, kao i originalne vikinške, Vikinzima vredile isključivo prema svojoj težini.

Osim kao platežno sredstvo, kovanice su Vikinzima služile i kao nakit. Neke bi probušili i nizali na razne načine, a neke bi rastopili i stvarali nešto potpuno novo (narukvice, ogrlice, broševe).

Vikinška umetnost[uredi]

Vikinška umetnost rano srednjovekovne Skandinavije i Danske - kako je u ranoj fazi njene evolucije reprezentuju stariji i mlađi oseberški stil (9. vek), a u kasnijoj fazi stilovi jellinge, ringerike i urnes (10. i 11. vek) - uporedna je likovna pojava s irskom i anglosaskom, pretežno hrišćanizovanom, umetnošću na Britanskim ostrvima.

Kao kasni paganski izdanak «varvarske» kulture zapadne Evrope iz doba seobe naroda. Vikinška umetnost nastavlja u Norveškoj i Danskoj a posebno u Švedskoj baštinu merovinške zoomorfne ornamentike koju je u Evropi prekinula karolinška renesansa prodirući postepeno i sporadično i u novi, ranoromanski likovni govor zrelog feudalnog hrišćanskog srednjeg veka. Njen razvoj počinje u stvari jednim prelaznim stilom, starijim oseberškim stilom, koji se razvija u raznim delovima Skandinavije na prelazu iz 8. vek u 9. vek. To je nešto izmenjeni zoomorfni stil III u kojem ima elemenata preuzetih iz insularne (irske) umetnosti. Taj prelazni stil koji je bio raširen, posebino u Južnoj Norveškoj, najbolje opisuju obe strane pramca broda iz Oseberga.

Već u prvoj polovini 9. veka, taj plošni stil je zamenjen punijim, i izražajnijim, reljefnim stilom nazvanim Mlađi oseberški stil. Taj stil se odlikuje figurama životinja koje se međusobno prepliću, bore i grizu praveći prekrasne dramatične prizore prepune dinamike. Iz tih oblika nastaje i naziv celog stila - Stil zakačenih životinja (engl. Gripping-beast style, šved. Gripdjurstil). Te čudesne životinje izbuljenih očiju i dugim repovima savijenim u krivine, skupljenim u klupka, ispunjavaju u raznovrsnim pozama plohe ukrasnih, ali i upotrebnih predmeta vikinške svakodnevnice od drveta, kosti i metala. Poreklo ovog fantastičnog životinjskog sveta još nije sasvime objašnjeno. Čini se da više izvire iz orijentalne, negoli iz karolinške tradicije. U red najlepših radova oseberškog stila, a ujedno i u red najznačajnijih dela «varvarske» umetnosti posle seobe naroda, ulaze drveni stupovi sa čudnovatim zmijskim glavama. Ovde je ne samo glava već i dugački vrat zmija prekriven bogatim zoomorfnim dekorom u punoj plastici. Ova ekspresivno i «barokno» koncipirana glava s otvorenim čeljustima i velikim očnjacima ima uzor možda u nekom karolinškom ili, verovatnije, orijentalnom životinjskom liku. Međutim, način na koji je ta glava rešena u likovnom smislu, sasvim je nordijski. To sudimo po dubokom reljefu i snažnoj minuciozno izrađenoj plastici. Više pojedinačnih životinja isprepletenih u snažno klupko formiraju glavu zmaja.

Pred kraj 9. veka, mlađi oseberški stil pomalo osiromašuje i degeneriše se. Otprilike u isto vreme na njega se nadovezuje stariji stil jelinge (oko 900/30-980) On je nastao preoblikovanjem irskih zoomorfnih oblika (odatle mu i drugi naziv hiberno-saksonski jelinge stil), a predstavlja, po mišljenju S. Milera, V. A. Dženija i T. Kendrika, skandinavsku varijantu ranosrednjovekovne zoomorfne ornamentike. Svojim životinjskim likovima koji su izrazito vrpčasti i sasvim plošni, ovaj stil je između svih viknških stilova najudaljeniji od stvarnosti i realnog prikaza. On podseća pomalo na Salinov stil II germanske zoomorfne ornamentike, iz kojeg verovatno i vodi poreklo. Danski hiberno-saksonski uzorak stila jelinge pokazuje tipično nepovezano i isprekidano pletivo izduženih životinja koje se međusobno bore.

J. Brendsted je utvrdio da životinje Salinovog zoomorfnog stila III nastaju u dekoraciji oko 850. a «zakačena» životinja mlađeg oseberškog stila, oko 900. Postoji vrlo malo primera kombinacije jednog i drugog tipa životinja, ali te kombinacije ne predstavljaju prelaz u tip životinje koji karakterše stil jelinge. Izrazita obeležja stila jelinge starijeg tipa pokazuju metalni okovi iz Elstrupa (Kopenhagen, Muzej), zlatni predmeti iz Roda, Norveška (Narodni muzej, Oslo), i zlatna okrugla pločica iz Hidensija (Stralsund, pokrajinski muzej) čiji se ornament sastoji od četiri isprepletene životinje, verovatno ptice nalik sovi. Kruškoliko oblikovana bedra životinje prekrivena su upletenim spiralama i tačkastom granulacijom, a njihove noge su vezane kao u stilu zakačenih životinja. Taj stil početkom X veka polako istiskuje mlađi stil jelinge (oko 950. - 1050.) u kome dominira engleski motiv tzv. «velike životinje» (početni stadijum ovog motiva javlja se, prema J. Bredstedu, na kamenom krstu iz IX veka u crkvi Sv. Alkmunda u Derbiju). Taj stil se, potpuno formiran javlja u Skandinaviji prvi put na čuvenom runskom kamenu kraljevskog groba u Jelingeu u sev. Jilandu. Ovaj dekorativno skulpturalni kamen je naredio da se podigne oko 980. godine danski kralj Harold Gormuson kao spomenik svojim roditeljima. U runskom zapisu na jednoj od tri strana kralj se hvali da je osvojio Dansku i Norvešku i da je Dance hrišćanizovao. Na čeonoj strani kamena isklesan je, formalno i ikonografski - u umetnosti ranog Srednjeg veka u Skandinaviji sasvim poseban, najstariji prikaz raspetoga Hrista. Hristovo telo sapeto je ornamentalnim pleterom, imitirajući sličan manir prikazivanja raspeća u irskim ranim iluminacijama. (Evangelistar iz St. Galena). Na kamenu je još prikazana i markantna «velika životinja» nalik na grabljivca sa spiralno stilizovanim zglobovima, kandžama u obliku polumeseca i trouglastom glavom grifona. Jezik, rep i kresta završavaju se nekom vrstom palmete. Oko životinje se obmotala velika zmija koja joj daje izrazito nordijsko ikonografsko obeležje. Sama životinja, nesumnjivo, vodi poreklo od Lava-grifona iz vizantijske ili orijentalne umetnosti. Ostaje, međutim otvoreno pitanje kako je taj tip životinje došao na sever Evrope, da li direktno s područja oko Crnog mora ili posredno, iz engleske umetnosti. Takav lik pojavljuje se sve do propasti vikinške ornamentike, a ponovo se javlja u različitim varijantama kroz ceo XI vek (vikinška kutija za nakit nađena u riznici katedrale Kaminu, a nešto kasnije na bronzanoj zastavici iz Sederala u Švedskoj, a u jednoj modifikovanoj verziji na dovratku starije drvene crkve u Urnesu u Švedskoj. Skandinavski arheolozi ovu poslednju fazu stila nazivaju mamen, a tipičan primer je bojna sekira iz jednog tumula u Mamenu na poluostrvu Jiland. Stil mammen jedan je od ishodnih tačaka kasnijeg urnes stila. Runski kamen nepoznatog vikinga iz vremena oko 1030. godine, otkriven 1852. na groblju svetog Pavla u Londonu (Gildhal), jasno ilustruje ovu kasnu fazu mlađeg stila jelinge. S leve strane kamena je prikaz «velike životinje», a s desne danski runski natpis. Već veliki kamen iz Jelinga pokazuje da vikinška umetnost Srednjeg veka napušta čistu ornamentiku, a postepeno preuzima realistički prikaz kao temeljni uticaj Srednje i južni Evrope. Treba uzeti u obzir da vikinška umetnost, osim izvornog životinjskog motiva koristi i druge motive u čiji krug uticaja dolazi. To su npr. čvorasti troplet sa balčaka mača iz Lipehnea (sada u Štatlihe muzeju u Berlinu) i vegetativni ukras orijentalnog porekla (srebrna ogrlica iz Vernbija u Švedskoj - muzej u Stokholmu). Istovremeno prodire u vikinšku umetnost i anglosaksonska akantova vitica.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Viking (people), Encyclopædia Britannica.
  2. Roesdahl (1998). str. 9–22.
  3. Brink (2008)
  4. Sawyer (2003). str. 105.
  5. Wawn (2000)
  6. Johnni Langer, "The origins of the imaginary viking", Viking Heritage Magazine, Gotland University/Centre for Baltic Studies. Visby (Sweden), n. 4, 2002.
  7. Lund (2001). str. 167–181.
  8. The Royal Household, "Sweyn", The official Website of The British Monarchy, 15 March 2015, accessed 15 March 2015
  9. Lawson, M. K. (2005). Cnut: England's Viking King 1016-35. The History Press Ltd. ISBN 978-0582059702. 
  10. The Royal Household, "Canute The Great", The official Website of The British Monarchy, 15 March 2015, accessed 15 March 2015
  11. Badsey, S.; Nicolle, D.; Turnbull, S. (2000). The Timechart of Military History. Worth Press Ltd. ISBN 978-1-903025-00-0. 
  12. „Land of the Rus - Viking explorations to the east”. National Museum of Denmark. Pristupljeno 20. 4. 2015. 
  13. „Dangerous journeys to Eastern Europe and Russia”. National Museum of Denmark. Pristupljeno 20. 4. 2015. 
  14. „Los vikingos en Al-Andalus (abstract available in English)” (PDF). Jesús Riosalido. 1997. Pristupljeno 11. 5. 2010. 
  15. Longships are sometimes erroneously called drakkar, a corruption of "dragon" in Norse.
  16. Block, Leo (2003). To Harness the Wind: A Short History of the Development of Sails. Naval Institute Press. ISBN 978-1-55750-209-4. 
  17. Hadingham, Evan: Secrets of Viking Ships (05.09.00) NOVA science media.
  18. Durham, Keith: Viking Longship Osprey Publishing, Oxford, 2002.
  19. Ian Heath, The Vikings. стр. 4, Osprey Publishing, 1985.
  20. Curry, Andrew (10. 6. 2013). „The First Vikings”. Archaeology. the Archaeological Institute of America. Приступљено 22. 2. 2014. 
  21. „Scans of Viking Swords Reveal a Slice of Norse Culture”. Live Science. Приступљено 15. 4. 2017. 
  22. Fedrigo, Anna; Grazzi, Francesco; Williams, Alan R.; Panzner, Tobias; Lefmann, Kim; Lindelof, Poul Erik; Jørgensen, Lars; Pentz, Peter; Scherillo, Antonella (1. 4. 2017). „Extraction of archaeological information from metallic artefacts—A neutron diffraction study on Viking swords”. Journal of Archaeological Science: Reports. 12: 425—436. doi:10.1016/j.jasrep.2017.02.014. 
  23. Grimbly (2013). стр. 121.
  24. Dennis Howard Green; Siegmund, Frank (2003). The Continental Saxons from the Migration Period to the Tenth Century: An Ethnographic Perspective. Boydell Press. стр. 306. ISBN 978-1-84383-026-9. 
  25. Gareth Williams: Viking Money BBC History
  26. Graham-Campbell, James: The Viking World, Frances Lincoln Ltd, London (2013). Maps of trade routes.

Литература[uredi]

Спољашње везе[uredi]