Kuršumlija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Kuršumlija
Kursumlija-panorama.jpg
Panorama Kuršumlije
Grb
Grb
Administrativni podaci
Država Srbija
Upravni okrugToplički
OpštinaKuršumlija
Stanovništvo
 — 2011.Pad 13.200
Geografske karakteristike
Koordinate43°08′27″ SGŠ; 21°16′04″ IGD / 43.140833° SGŠ; 21.267833° IGD / 43.140833; 21.267833Koordinate: 43°08′27″ SGŠ; 21°16′04″ IGD / 43.140833° SGŠ; 21.267833° IGD / 43.140833; 21.267833
Vremenska zonaUTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Nadm. visina366 m
Kuršumlija na mapi Srbije
Kuršumlija
Kuršumlija
Ostali podaci
Poštanski broj18430
Pozivni broj027
Registarska oznakaPK

Kuršumlija (starosrp. Bela Crkva)[1] je gradsko naselje u opštini Kuršumlija u Topličkom okrugu. Opština Kuršumlija nalazi se na jugu Srbije, blizu administrativne linije sa Kosmetom, veličine 952 km². Njena teritorija smeštena je u centralnom i gornjem toku reke Toplice, u slivovima njenih pritoka Kosanice i Banjske.

Administrativni i kulturni centar opštine je grad Kuršumlija, jedan od retkih gradova u Evropi koji se prostire na tri reke[traži se izvor], Toplica, Kosanica i Banjska reka.

Prema popisu iz 2011. godine, naseljeno mesto Kuršumlija ima 13200 stanovnika (prema popisu iz 2002. bilo je 13639 stanovnika, a prema onom iz 1991. bilo je 12525), dok cela opština Kuršumlija prema popisu iz 2011. godine ima 19.011 stanovnika, raspoređenih u 90 naselja.

U strukturi stanovništva Kuršumlije preovladavaju Srbi (95%), potom sa znatno manjim udelom Romi (1,5%), Crnogorci (0,4 %) i ostali (3%).

Istorija[uredi]

Srpska patrijaršija u 16. i 17. veku, sa ubeleženim nazivom Bela Crkva na mestu današnje Kuršumlije
Stara kuća u Kuršumliji
Spomenik u centru Kuršumlije

Kuršumlija još uvek nosi ime od turske reči za puščano zrno (metak) kurşun sa dodatkom li, na koji se nadovezuje nastavak -ija.

U doba Rimljana Kuršumlija se nazivala Ad Fines, što znači „na kraju“ jer je bila na granici dve provincije, Dalmacije i Gornje Mezije. Bila je u to vreme jedna od važnih stanica na poznatom rimskom putu Niš-Lješ.

Prilikom ustanovljavanja samoupravne Ohridske arhiepiskopije, vizantijski car Vasilije II je 1019. godine odredio da pod ovu arhiepiskopiju potpadne i Niška eparhija, kojoj je pripadala i Toplica, što se izričito pominje u carskim poveljama.

U srednjem veku bila je prva prestonica Stefana Nemanje. Između 1159. i 1168. godine on je ovde sagradio svoja prva dva manastira, Svetog Nikolu Topličkog i Presvetu Bogorodicu Topličku. Zbog olovnog krova manastiskog hrama, koji je davao blještavi odsjaj, mesto je prozvano Bela Crkva.[1]

Prilikom ustanovljavanja autokefalne Srpske arhiepiskopije, prvi srpski arhiepiskop Sveti Sava je 1219. godine osnovao nekoliko novih eparhija među kojima je bila U Toplička eparhija sa središtem u Svetom Nikoli Topličkom. Nakon proglašenja Srpske patrijaršije (1346), toplički episkopi su dobili počasni naslov mitropolita, a tokom narednih vekova nazivali su se mitropolitima topličkim i belocrkvanskim.

Sredinom 15. veka, Toplica je pala pod tursku vlast. Nakon obnove Srpske patrijaršije (1557), Toplička eparhija se našla u njenom sastavu i postojala je sve do kraja 17. veka, nakon čega je priključena Niškoj eparhiji, čiji su se jerarsi od tada nazivali niški i belocrkvanski.

Na početku turske vladavine mesto se zvalo Kuršumli Kilise / Kurşunlü Kilise (tj. Olovna Crkva), što se odnosilo kako na ranije srpsko ime naselja, tako i na činjenicu da su Nemanjine crkve opstale. Za vreme turske vlasti, Kuršumlija je bila sedište lokalne turske uprave i jedan od najvećih trgova olova i srebra u srpskim zemljama. Izvorno ime grada je opstajalo i dalje, te je tako na karti iz 1689. godine zabeleženo upravo kao Bela Crkva (Bellacherqua).[2]

Uoči oslobađanja od Turaka u srpskim dokumentima se pominje i kao Kuršumlje, i najzad, po oslobađanju 1878. godine, kao Kuršumlija.

Za vreme Prvog srpskog ustanka Karađorđevi ustanici su sedam godina držali kraj oko Lukovske Banje i četiri puta napadali Kuršumliju, dok je Stanoje Glavaš 1806. oslobodio i držao kratko vreme. Kuršumlija je od Turaka konačno oslobođena 19. januara 1878. godine. Nakon toga u taj kraj, iz kojeg se iselilo svo muslimansko stanovništvo, i koji je maltene bio ispražnjen, dolaze doseljenici iz drugih pasivnih krajeva Srbije (Golija, Novi Pazar...) i Crne Gore, koji menjaju svoje stare brđanske zavičaje za novi. Novi doseljenici dolaze u dodir sa starim stanovništvom prokupačko-leskovačko-niške oblasti šopskog srpskog areala koje ima dugu tradiciju bivstvovanja, koje je ostavilo mnoge tragove u raznim oblastima života (kulinarstvo, građevinarstvo itd) i koje ima mnogo razvijeniju poljoprivredu i radne navike.

U Prvom svetskom ratu Kuršumlija i Prokuplje i cela Toplica su postali poznati po Drugom „gvozdenom“ puku i Topličkom ustanku iz 1917. godine, čiji je zvanični predvodnik bio Kosta Pećanac. U ovom ratu Kuršumlija i Prokuplje su pretrpeli velike ljudske i materijalne gubitke.

U Drugom svetskom ratu Nemci su okupirali Kuršumliju 12. aprila 1941. godine, ali su je ustupili na upravu Bugarima, koji su okupirali grad i okolinu 25. marta 1942. godine i držali je sve do oslobođenja 28. avgusta 1944. godine.

Tokom čitavog 20. veka, a i sada, Kuršumlija je bila u pasivnom položaju u odnosu na mnogo veće i razvijenije Prokuplje i Niš, i prema tim gradovima, ali i prema Beogradu tekle su migracije stanovništva iz ovoga kraja.

Nakon 2010. godine, kada je dotadašnji niški episkop Irinej (Gavrilović) izabran za srpskog patrijarha, obnovljeni su raniji predlozi da se gradu, na osnovu starog naziva Bela Crkva, vrati srpsko ime, odnosno da se grad nazove Toplička Bela Crkva (radi razlikovanja od Bele Crkve u Banatu).[3] Inicijativa za vraćanje starog imena je ponovo pokrenuta sredinom 2018. godine.[4]

Demografija[uredi]

U naselju Kuršumlija živi 10300 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 35,7 godina (34,6 kod muškaraca i 36,8 kod žena). U naselju ima 4323 domaćinstva, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 3,15.

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine).

Demografija[5]
Godina Stanovnika
1948. 2.382
1953. 2.649
1961. 3.391
1971. 7.185
1981. 10.550
1991. 12.525 12.371
2002. 13.639 13.848
2011. 13.200
Etnički sastav prema popisu iz 2002.‍[6]
Srbi
  
13.061 95,76 %
Romi
  
207 1,51 %
Crnogorci
  
57 0,41 %
Makedonci
  
12 0,08 %
Jugosloveni
  
7 0,05 %
Goranci
  
6 0,04 %
Hrvati
  
4 0,02 %
Bugari
  
3 0,02 %
Rusi
  
2 0,01 %
Rusini
  
1 0,00 %
nepoznato
  
239 1,75 %


Domaćinstva
Stanovništvo staro 15 i više godina po bračnom stanju i polu
Stanovništvo po delatnostima koje obavlja

Saobraćaj[uredi]

Železnička stanica u Kuršumliji

Sport[uredi]

Galerija[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 Janićijević 1996, str. 379.
  2. ^ Nikolić 1972, str. 124.
  3. ^ Politika (2012): Kuršumlija vraća stari naziv
  4. ^ Telegraf (2018): Kuršumlija se više neće zvati tako, na predlog patrijarha Irineja: Vraća joj se staro srednjovekovno ime
  5. ^ „Knjiga 9”. Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. maj 2004. ISBN 86-84433-14-9. 
  6. ^ „Knjiga 1”. Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-00-9. 
  7. ^ „Knjiga 2”. Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-01-7. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]