Oko

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Ovo je članak o organu čula vida. Za ostala značenja videti Oko (višeznačna odrednica).
Ljudsko oko

Oko je naziv za organ čula vida višećelijskih životinja. Evoluciono, prve „oči“ predstavljaju u stvari molekulske agregacije fotoreceptora u jednoćelijskim organizmima (Protista). Sa usložnjavanjem građe organizama fotoreceptori se premeštaju na određeno i konstanto mesto u organizmu gradeći prve organe čula vida. Kod primitivnih životinja oči su ključne za početak brzih reakcija kretanja, predatorstva ili bežanja. Kod izvedenijih organizama, čulo vida je samo jedno od primalaca informacija iz spoljašnjosti, i ove informacije se integrišu u mozgu.

Šematski dijagram ljudskoga oka

Evolucija oka[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Evolucija oka

Kod evoluciono najprimitivnijih životinja - sunđera - ne postoje oči kao organi. Odrasli (adultni) sunđeri su sesilni organizmi koji imaju filtrirajući način ishrane i u njihovom životu fotorecepcija nema veliku ulogu. Mladi sunđeri, larve, su pokretni organizmi i njima bi čulo vida bilo više nego potrebno, iako se do skoro smatralo da ni larve sunđera nemaju oči. Eksperimentima osvetljavanja larve ustanovljeno je njeno „bežanje“ od osvetljenja, što je dalje vodilo u otkriće fotoreceptora grupisanih na jednom kraju larve, okruženih trepljama koje pokreću larvu. Ova blizina omogućava brzu reakciju larve na svetlost.

Kod ostalih beskičmenjaka, oči su po pravilu razvijene. Izuzetak čine parazitski oblici ili organizmi najvećih morskih dubina, ali većina životinja za koje bismo intuitivno rekli da ne poseduju oči, poseduje ih. Tako, oči postoje kod insekata, glavonožaca, rakova, pauka, ali i kod meduza, planarija, člankastih crva, puževa i školjki.


Oko žarnjaka (Cnidaria, desno) i fotoreceptorne ćelije kišne gliste
Složene (facetovane) oči muve


Razlike između očiju pojedinih grupa životinja postoje. U prvom redu, oči mogu biti proste, odnosno izgrađene iz jedne fotoreceptorne ćelije okružene potpornim ćelijama, ili složene, kada imamo sistem od više fotoreceptornih ćelija koje interaguju u procesu primanja draži. Većina prostih očiju služi samo za detektovanje svetlosti, ali kod nekih organizama (paukovi, neke gusenice) ove oči stvaraju i slike. Složene oči su jedna od važnih karakteristika zglavkara, izgrađene su od mnogo faceta (mini-prosto oko) i najrazvijenije su kod insekata. Iako se često smatra da svaka faceta stvara sopstvenu sliku i da insekti vide umnoženo, ova situacija je retka - najčešće je u pitanju dobra koordinacija faceta koja omogućava stvaranje slike velikog ugla viđenja i velike rezolucije u mozgu.

Fotorecepcija ima važnu i veliku ulogu u svakodnevici životinja. Kod životinja koje se oslanjaju na čulo vida u nalaženju hrane, oči su dobro razvijene. Najrazvijenije (možda ne bismo smeli da ih nazovemo i najsavršenije) oči poseduju glavonošci i kičmenjaci. U ove dve grupe životinja oči su kroz različite evolucione putanje došle na isto rešenje građe i funkcionisanja organa za vid (pojava konvergentne evolucije).

Uporedni prikaz oka čoveka (levo) i oka hobotnice (desno)

Oči kičmenjaka[uredi]

Oči kičmenjaka mogu biti:

  • neparne oči – ima ih mali broj kičmenjaka i to kao temeno (kolouste, neke ribe i gušteri) i pinealno oko (kod kolousta, kod ostalih kičmenjaka evoluiralo u epifizu);
  • parne oči.

Građa parnih očiju[uredi]

Izgrađene su po tipu zatvorenog očnog mehura (očna jabučica). Očna jabučica obavijena je sa tri opne:

  1. beonjačom – spoljašnja opna, koja na prednjem kraju obrazuje providnu rožnjaču;
  2. sudovnjačom – bogata krvnim sudovima; na prednjem delu obrazuje dužicu (različito obojena - „boja očiju") koja na sredini ima otvor – zenicu; iza dužice leži očno sočivo;
  3. mrežnjačom (retina) – unutrašnja opna; ona je najsloženiji deo oka; u njoj se nalaze čulne ćelije - fotoreceptori:
    • štapići – odgovorni za razlikovanje svetlosti i tame; kod sisara su brojniji od čepića;
    • čepići – odgovorni za uočavanje boja i detalja predmeta; najviše ih ima u sredini mrežnjače (na liniji koja prolazi kroz centar oka) na mestu koje se zove žuta mrlja – mesto najoštrijeg vida.

Na mestu gde očni nerv izlazi iz oka nema čulnih elemenata pa se to mesto naziva slepa mrlja.

Spoljašnje veze[uredi]

Vikiostava
Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Oko