Slobodna Teritorija Trsta

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Slobodna Teritorija Trsta
Territorio libero di Trieste
Svobodno tržaško ozemlje
Slobodni teritorij Trsta
Zastava Slobodne Teritorije Trsta Grb Slobodne Teritorije Trsta
Zastava Grb
Territorio libero di Trieste carta.png
Geografija
Kontinent Evropa
Regija Balkan
Glavni grad Trst
Društvo
Zvanični jezici italijanski, hrvatski i slovenački
Valuta Lira (zona A)
Jugo-lira (zona B)
Vladavina
Oblik vladavine pod upravom UN-a
Istorijsko doba Savremeno doba
Osnivanje 1947
Prestanak 1977
Događaji
Osnovan 15. semptembar 1947.
Ukidanje (de facto) 26. oktobar 1954.
Ukidanje (de jure) 11. oktobar 1977.
Prethodnici i naslednici
Prethodile su: Nasledile su:
Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg FNRJ SFRJ Flag of SFR Yugoslavia.svg
Flag of the United Kingdom.svg Velika Britanija Italija Flag of Italy.svg


Slobodna teritorija Trsta (STT) (ital. Territorio libero di Trieste, sl. Svobodno tržaško ozemlje, hrv. Slobodni teritorij Trsta) je bila neutralna gradska država koja je postojala između 1947. i 1954. na severozapadnoj obali Jadranskog mora.

Slobodna teritorija Trsta osnovana je 1947. godine, nakon završetka rata, kako bi se rešio problem ovog, tada višeetničkog i višejezičnog područja. Glavna namena bila je smanjivanje teritorijalnih svojatanja ovog strateški vrlo važnog područja za trgovinu sa centralnom Evropom.

Geografija[uredi]

Slobodna teritorija Trsta sastojala se od grada Trsta, te obalnog pojasa koji se danas nalazi u Italiji (zona A) i jednog dijela Istarskog poluostrva (zona B), danas podeljenog između Slovenije i Hrvatske. Područje države protezalo se na 738 km² oko Tršćanskog zaliva od Duina na severu, do Novigrada na jugu. U Slobodnoj teritoriji Trsta živelo je oko 330.000 stanovnika. Reke na ovom području su: Dragonja (Dragogna), Reka (Timavo), Glinščica (Rosandra) i Mirna (Quieto). Najviša tačka države bila je Veliko Gradišče (Monte Castellaro) (724 m).

Teritorija se sastojala od 18 opština (od sjevera prema jugu):

Zona A:

Zona B:

Istorija[uredi]

Trst je vekovima bio deo Habzburške monarhije, iako su većinu stanovnika činili Italijani. Nakon Prvog svetskog rata, 1921. godine, Italija je službeno pripojila Trst, Istru, Kvarner i delove današnje zapadne Slovenije. Nadalje, 1924. godine, Italija je pripojila i Slobodnu Državu Rijeku. Ruralno područje su većinom naseljavali Slovenci i Hrvati, dok su Italijani većinom živeli u Trstu i nekim istarskim gradovima. U 1920-im i 1930-im godinama, slovensko stanovništvo je pod fašističkim režimom bilo podvrgnuto italijanizaciji i diskriminaciji. Takođe su često bili podvrgnuti nasilju, 13. jula 1920. zapaljen je Slovenski narodni dom u Trstu, kao odgovor na ubistvo dvojice italijanskih mornara, koje je ubila jugoslovenska žandarmerija u pobuni u Splitu. Mnogi Slovenci i Hrvati su emigrirali u Jugoslaviju, dok su se neki pridružili pokretu otpora TIGR (Trst, Istra, Gorica i Rijeka), koji je u 1920-ima i 1930-ima izveo više od 100 terorističkih napada u Trstu i njegovoj okolini.

Poster Maršalovog plana koji prikazuje zastave evropskih država, uključujući zastavu Trsta, koja je greškom prikazana s plavom umesto sa crvenom pozadinom.
Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Tršćanska kriza

Italija se u Drugom svetskom ratu borila na strani sila Osovine. Nakon pada fašističkog režima 1943. godine i italijanske kapitulacije, Trst su okupirale nemačke snage. 4. armija Jugoslovenske armije, zajedno sa 9. slovenačkim korpusom JA, zauzela je Trst 1. maja 1945. godine, čime su Trst osvojile savezničke snage. Idući dan nemačka vojska se predala novozelandskoj vojsci. 12. maja je potpisan dogovor između Jugoslavije i zapadnih Saveznika o napuštanju teritorija, što je jugoslovenska vojska učinila 12. juna.

10. februara 1947. godine, u Parizu je potpisan mirovni sporazum s Italijom (Pariski mirovni sporazum) kojim je osnovana Slobodna teritorija Trsta (STT). Ova teritorija je podeljena u dve zone. Zona A je bila velika 222.5 km2 i u njoj je živelo 262.406 stanovnika, te je uključivala grad Trst. Ova zona je bila pod upravom britanskih i američkih snaga. Zona B je bila velika 515.5 km2 te je uključivala severozapadnu Istru i Slovenačko primorje. U ovoj zoni tada je živelo 71.000 stanovnika, a bila je pod upravom Jugoslovenske narodne armije. Ova teritorija nikad nije de facto funkcionisala kao samostalna država, iako je de iure to bio, te je izdavala vlastiti novac i poštanske marke.

1954. godine, u Londonu, potpisan je Sporazum o suglasju (ili Londonski sporazum) kojim je Slobodna teritorija Trsta prestala da postoji. Zona A je priključena Italiji, a zona B Jugoslaviji. Konačna granica između Italije i Jugoslavije je dogovorena 1975. godine, Osimskim sporazumima (ili Osimskim sporazumom), koji je potpisan 10. novembra u italijanskom mestu Osimo.

Zona A odgovara današnjoj italijanskoj pokrajini Trst, a zona B je podeljena između primorske Slovenije i Istarske županije.

Stanovništvo[uredi]

Po austrougarskom popisu stanovništva u 1910. godine, 230.000 Tršćana su se izjasnili kao (na osnovi jezika):

  • 51,8 % kao Italijani,
  • 25% kao Slovenci,
  • 5% kao Hrvati,
  • 1,2 % drugi (Nemci, Srbi, Grci itd.), te
  • 16% kao stranci izvan Austrougarske monarhije (od kojih su 75% bili iz Italije)

Tokom 1940-ih, te nakon podele zemlje, veliki broj Italijana, oko 40.000, iselio se iz zone B u zonu A ili u Italiju. Razlozi su bilo razni: ekonomski razlozi, podupiranje fašističkog režima, prisiljenost na odlazak ili želja za životom u matičnoj državi. Na jugoslovenskoj strani, iseljenici su znani kao optanti (od lat. optare, »željeti, izbirati«), a na italijanskoj kao ezuli (od lat. exilium, »izgon«). Oko 30.000 Italijana ostalo je živeti u tadašnjoj Jugoslaviji, te danas predstavljaju italijansku manjinu u Sloveniji i Hrvatskoj.

Vidi još[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Vikiostava
Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Slobodna Teritorija Trsta