Peru
Koordinate: 0°-18° JG Š, 69°-81° ZGD Peru (šp. República del Perú) je država na zapadu Južne Amerike. Glavni grad je Lima.
| krilatica: Firme y Feliz por la Unión | |
| Himna Somos libres, seámoslo siempre |
|
.svg) |
|
| Glavni grad | Lima |
| Službeni jezik | španski |
| Predsednik: | Oljanta Umala |
| Premijer: | Oskar Valdes |
| Nezavisnost: | Od Španije 28. jula 1821. |
| Površina | |
| - Ukupno | 1.285.220 km² (19.) |
| - Voda (%) | 8,80 |
| Stanovništvo | |
| - 2007. | 28.674.757 (41.) |
| - Gustina | 22/km² |
| Valuta | Novi sol (100 центи) |
| Vremenska zona | UTC -5 |
| Internet domen | .pe |
| Pozivni broj | +51 |
Peru se na severu graniči sa Ekvadorom i Kolumbijom, na istoku sa Brazilom, na jugoistoku sa Bolivijom, na jugu sa Čileom, a na zapadu sa Pacifikom.
Sadržaj |
[uredi] Geografija
[uredi] Klimatsko-geografske zone
Peru se nalazi u tri sasvim različita klimatska regiona:
- Obalska klimatska zona (Costa) – oko 11 % površina
- Planinska klimatska zona (Sierra) – oko 15 %
- Šumska klimatska zona (Selva) – oko 64 %
[uredi] Obala
Obala Perua je pod uticajem hladne Humboltove struje i stoga je obalska pustinja u kojoj je poljoprivreda moguća samo uz reke koje se slivaju sa planina Anda.
Na jugu Perua, na granici sa Čileom, počinje najsušnija pustinja na svetu, Atakama.
Na južnom delu obale, uključujući prestonicu Lima, padavine su tokom godine veoma retke.
Severno od Lime, padavine i kvalitet zemljišta su nešto bolji, pa je poljoprivreda moguća i van oblasti rečnih tokova. Temperature variraju od 12 °C zimi do 35 °C leti.
Veći gradovi u obalskom regionu (pored Lime) su (od severa ka jugu): Piura, Čiklajo, Truhiljo, Čimbote, Ika, Naska, Tacna.
[uredi] Planine
Iza sušnog regiona, počinje region planina. Sastoji se iz više venaca planina, ponegde razdvojenim dolinama. Tipično je za ceo region Anda da se duboko usečene doline (kanjoni) i velike reke protežu pravcem istok-zapad.
Tipična konfiguracija Anda vidi se u preseku centralnog dela: Od zapada ka istoku protežu se „Crni Kordiljeri“ (visine do 5.000 m), iza njih su planine Kalehon de Huajlas (Callejón de Huaylas, do 3.000 m). Sledeći venac su „Beli Kordiljeri“, ovde se nalazi najviši vrh Perua Nevado Huaskaran (6.768 m). Ka istoku su planine Kalehon de Končukos, koje reka Maranjon (pritoka Amazona) deli od daljih planina.
Najviši vrhovi su Nevado Huaskaran (6.768 m), Jurupaja (6.634 m), Koropuna (6.425 m), Ampato (6.310 m) i drugi.
Dok na severu zemlje planine Andi ne dostižu snežnu granicu, i stoga su pokrivene vegetacijom, u središnjem delu postoje vrhovi pokriveni stalnim snegom i ledom (glečeri). Na jugu Perua, uključujući zaleđe Lime, planine dostižu 3.000 do 4.000 metara, i retki su snežni vrhovi iznad 5.000 metara.
U ovom području postoji povremena vulkanska aktivnost. Na jugu, u regionima Arekipa, Puno i Tacna, planinska oblast je zaravnjena, a ova oblast se naziva Altiplano. Na ovoj visoravni se nalazi jezero Titikaka.
Srednja godišnja temperatura na visini od 3.300 m je oko 11 °C. Česti su pljuskovi u periodu oktobar-april. Veći gradovi ovog područja su (od severa ka jugu): Kahamarka, Huankajo, Kusko, Puno, Arekipa.
U blizini Kuska se nalazi legendarni grad Inka Maču Pikču.
[uredi] Šuma
Istočno od Anda počinje kišni region šuma (Selva). Prelaz je postepen, preko tropske vegetacije u planinama, ka toplijoj klimi.
Prosečna godišnja temperatura u ovom regionu je oko 26 °C, a godišnja količina padavina dostiže 3.800 mm. Ovde izviru mnoge pritoke Amazona, koje teku ka Brazilu.
Peruanske prašume su guste i gotovo neprolazne. Reke, koje se sa Anda slivaju ka Amazoniji, su jedine saobraćajnice kroz ovu šumsku oblast.
Jedini veći i turistički zanimljivi gradovi ovog regiona su Ikitos i Puerto Maldonado. Od Lime do Ikitosa se može stići jedino avionom ili brodom. Do Puerto Maldonada se može doći brodom, avionom (1,5 sat od Lime; pola sata od Kuska) ili terenskim vozilom (24–60 sati) od Kuska.
[uredi] Biodiverzitet
_-San_Diego_Zoo-8.jpg)
.jpg)
[uredi] Istorija
 |
Za više informacija videti Drevne kulture Perua i Istorija Perua |
Peru je teritorija na kojoj su se hiljadama godina razvijale civilizacije. Prvi naseljenici su se pojavili 20.000 do 10.000 godina p. n. e. Prva razvijena kultura bila je kultura Čavin, nazvana po arheološkom nalazištu Čavin de Huantar. Ona se razvijala od oko 800. godine p. n. e. do 300. godine p. n. e. Uz obale jezera Titikaka, od 1. veka p. n. e. do 10. veka nove ere, postojala je kultura Tiahuanko. Tokom prvog milenijuma nove ere, uz obalu su se pojavile različite kulture, recimo Močika. Pre pojave Inka, grad Čančan je bio najrazvijenija gradska zajednica (kultura Čimu).
Carstvo Inka je nastalo oko 1200, i do 1532. obuhvatalo velike delove današnjih država Ekvadora, Kolumbije, Perua, Bolivije, Argentine i Čilea. Grad smešten visoko u planinama, Kusko, bio je prestonica carstva Inka.
Španci su zauzeli ovu državu 1532. i osnovali Vicekraljevinu Peru, koja je bila pod okriljem španske kraljevske kuće. Teritorija vicekraljevine se protezala od Paname do krajnjeg juga Amerike.
Godine 1821. Hoze de San Martin i Simon Bolivar su oslobodili Peru i proglasili njegovu nezavisnost. Pobune i građanski ratovi ometali su razvoj ove mlade države. Nezavisnost je konačno potvrđena decembra 1824.
Peru je zajedno sa Bolivijom ratovao protiv Čilea, u Pacifičkom ratu, od 1879. do 1883. Rat se prvo vodio na moru, a kasnije su Čileanske trupe zauzele Peru. Mirovnim ugovorom, Čile je preuzeo teritorije na jugu Perua i nekadašnje primorje Bolivije.
Kasnija politička istorija Perua se uglavnom svodi na smenjivanje vojnih hunti i diktatora.
1980-ih u Peruu se pojavila levičarska teoristička gerila Sendero Luminozo (Sendero Luminoso, „svetleća staza“). I gerila i vlada su počinile brojne masakre stanovništva u beskompromisnom sukobu. Ovaj sukob se okončao 1990-ih.
Danas u Peruu postoji relativno stabilan demokratski politički sistem.
[uredi] Stanovništvo
Pored Bolivije i Gvatemale, Peru je jedna od tri Američke države sa većinskim indijanskim stanovništvom. 45% stanovništva je indijanskog porekla, od toga Kečua (40%) i Ajmara (5%). 37 % stanovnika su mestici, 15 % evropljani, a preostalih 3 % su afričkog ili azijskog porekla.
Zbog velike migracije u glavni grad, gde je koncentrisano oko trećine stanovništva, usledili su veliki socijalni problemi: priličan broj stanovnika Lime, naročito onih domorodačkog porekla, živi ispod granice siromaštva.
Oko dva i po miliona Peruanaca živi u emigraciji, najviše u SAD, Evropi i Japanu.
[uredi] Gradovi
Najveći gradovi zemlje su: Lima (7.363.069 stan.), Truhiljo (861.044), Arekipa (860.000), Kaljao (824.329), Čiklajo (634.600) i Ikitos (400.000).
[uredi] Religija
Oko 90-95% stanovništva pripada rimokatoličkoj veri. Ovo je posledica misionarske aktivnosti iz vremena španske kolonizacije.
[uredi] Jezik
Velika većina stanovništva govori španski jezik (80%). Indijanski jezici (kečua 16% i ajmara 3%) su bili sve manje u upotrebi u 20-om veku, iako su ranije bili jezici većine stanovništva. Problem za ove jezike je dijalekatska podeljenost, nedostatak pismenosti i pisane literature. Danas postoji pokret za promociju indijanskih jezika u školstvu i medijima.
Stopa pismenosti u Peruu je oko 87%. Među omladinom (15-24 godina), stopa je 96,8%.
[uredi] Hrana
Izvorna peruanska kuhinja je egzotična u odnosu na evropske standarde. Zasniva se na američkim biljnim vrstama, poput kukuruza, krompira i paprika. Od životinja, za ishranu se koriste alpake, lame i morsko prase (cuy).
Najpopularnije peruansko jelo je „cebiše“ (cebiche), što su komadi presne ribe ili školjke u marinadi od zelenog limuna i, obično, crnog luka.
Popularna pića su čiča (chicha) - sok koji se dobija blagim previranjem kukuruza, mate di koka (ili čaj od koke) koji pomaže u navikavanju na uslove visoke nadmorske visine, i Inka Kola - vrsta žutog gaziranog pića koje je peruanski ekvivalent Koka Kole.
Nacionalno alkoholno piće je Pisko. To je vrsta lozovače iz oblasti grada Ika.
[uredi] Privreda
Peru ima ekonomiju koja je poslednjih godina deregulisana i privatizovana. Ovo je dovelo do monopolske dominacije severnoameričkih koncerna i evroropskih firmi na tržištu.
Peru je bogat rudama, naročito zlata i bakra, koje eksploatišu međunarodne korporacije. Ribarstvo i poljoprivreda su važne grane privrede. Proizvodi se šećerna trska i kafa. Poljoprivredni proizvodi se uglavnom proizvode na zapadu, gde je proizvodnja moguća samo uz navodnjavanje. Ogromna područja pod šumom se ne koriste za poljoprivredu.
U Peruu se gaji biljka koka, čije se lišće koristi u ishrani. Pod ovom biljkom se nalazi 121.000 hektara, i po tome je Peru najveći proizvođač koke u svetu. Oko 85% proizvodnje odlazi na ilegalnu trgovinu drogom.
Industrija je koncentrisana uz obalu, pre svega u Limi. Ostali regioni su, po pravilu, nerazvijeni.
Turizam, a naročito ekoturizam, ima veliki značaj i perspektivu u Peruu. Najznačajnije turističke destinacije su planine Anda, Kusko, Maču Pikču, jezero Titikaka i šumski rezervati prirode.
[uredi] Spoljašnje veze
|
||||||||
