Džingis-kan

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Džingis-kan

Genghis Khan.jpg
Džingis-kan

Datum rođenja: 1162.
Mesto rođenja: Henti (planina) (Mongolija)
Datum smrti: 18. avgust 1227.
Mesto smrti: nema podataka

Džingis-kan (ime je katkad pisano Čingiz ili Čingis; pravim imenom Temudžin; Tumur-Dži — oštar čelik, Tumušen — najviši sin čovječiji; 11621227)[1] je osnivač mongolske države; vladar, vojskovađa, osvajač i utemeljitelj najvećeg kopnenog carstva u istoriji.[2]

Rano doba[uredi]

Sin poglavice malog mongolskog plemena, Jesugaja, Temudžin je nasledio titulu u 9. godini nakon što su mu pripadnici jednog neprijateljskog plemena otrovali oca.[3] Podaci o ranom razdoblju Džingis Kanovog života potiču iz „Tajne istorije Mongola“, mongolskog epa napisanog oko 1250. [4]Po tom izvoru, članovi plemena Tajčuta su izabrali novog poglavicu, a Temudžin i njegova majka Oelen-Eke su nastavili živeti unutar plemenske zajednice, ali na marginama, jedva preživljavajući skupljanjem gomoljika i čuvanjem stoke. Po drugim je legendama Temudžin pao u ropstvo susednog plemena, no to je manje izgledno.

Ujedinjenje plemena i stvaranje mongolskog naroda[uredi]

U svojim dvadesetim, Temudžin se nametnuo kao vođa rastućoj grupi mongolskih plemena. Nije retka pojava da se u razdoblju takozvanog „stepskog feudalizma“ pojavi harizmatski vođa, ujedini dotad razjedinjena etnički srodna ratnička plemena i povede ih u osvajačke ratove protiv susednih civilizovanih zemalja kao što je recimo Atila. Ono što je razlikovalo Džingis kana od sličnih prethodnika je upornost i sistematičnost, kao i dalekosežna vizija o prostranom nomadskom carstvu. Najduži deo svoje ratničke karijere Temudžin nije utrošio na „osvajanje sveta“, nego mu je preko 20 godina u nebrojenim bitkama, pregovorima i lukavstvima trebalo da pokori samu Mongoliju.[5] Tokom tog razdoblja uveo je decimalni sistem u vojni sastav (mongolska divizija, „tuman“, imala je 10.000 ljudi, što je otprilike standard za prosečnu diviziju modernih vojski), imenovao grupu plemena Mongolima (dotad je vladao haos u plemenskim imenima), preuzeo alfabet susednih Ujgura za pismo mongolskog jezika, te doneo zakonik o društvenom sastavu. Nakon što je pokorio i ujedinio Mongole, na velikom saboru (Kuriltaj) održanom 1206, skup mongolskih vojnih, političkih i duhovnih poglavara proglasio je Temudžina za Džingis-kana, tj, „sveopšteg vladara“.

Na polju ratovanja, Džingis-kan je organizovao vojsku na sledećim principima[1]:

  • glavninu vojske je činila mongolska konjica u kojoj su dominirali strelci lukom;
  • usvojene su i usavršene opsadne tehnike koje je razvio zajedno s kineskim stručnjacima i inženjerima;
  • u vojsci je vladala stroga disciplina — za razliku od razularenoga ponašanja karakterističnog za većinu armija toga doba;
  • Mongoli su imali nenadmašnu i izvanredno efikasnu obaveštajnu službu koja im je omogućavala brzinu manevra, kao i primenu psihološkog ratovanja preko širenja glasina. Ukratko, Džingis-kan je oko 1200. godine osnovao vojsku po principima koji su dominirali tek u Drugom svetskom ratu i posle njega.
  • uvedena je kanova lična garda od 10.000 vojnika (1.000 najboljih je činilo telesnu stražu)
  • uvedeni su specijalni kuriri nazivani strele. Njihov društveni položaj je bio viši od kneževa i pukovnika. Jahali su najbrže konje i ukoliko bi im se konj zamorio mogli su bilo kome uzeti najbržeg konja i nastaviti put.

Džingis-kan je vojsku podelio na:

  • tumane — divizija od 10.000 vojnika
  • gurane — pukovnija od 1.000 vojnika
  • čete — 100 vojnika

Rat protiv Kine[uredi]

U to doba Kina je bila podeljena u tri države: Hsi Hsia, Kin i Sung, kao i izolovana velikim kineskim zidom od nomadskih plemena na severu. Uzroci za višegodišnji rat, u kojem je Džingis kan napao s preko 60.000 konjanika prvo Hsi Hsija, a potom i Kin, a što je kulminiralo razaranjem Pekinga 1215. — nisu poznati.

Često su navođene sledeće teorije: mongolska je politika po svojoj naravi bila ekspanzionistička i militaristička, a došlo je i do prenaseljenosti Mongolije pa nomadi nisu mogli osigurati snabdevanje za život jer su bili na primitivnom stupnju društvenoga razvitka. Te tvrdnje su verovatno istinite, no do mongolske agresije je došlo usled više činilaca, a glavni je bio rastočenost i haos koji su vladali među zavađenim kineskim državama, a taj je moment iskoristio Džingis kan za osiguranje protiv potencijalnih kineskih intervencija — koje su bile neprestane u prethodnim dekadama i vekovima i stalno su „visile u vazduhu“.

Nomadi sa severa (Huni, Mongoli, Tibećani) su u veku pre Džingis-kanove invazije stalno ugrožavali bogatu i razvijenu kinesku civilizaciju. Sukobi koji su su postojali uz stalnu svest o pretnji „onoga drugoga“. Sa jedne strane nomadskog severa temeljenog na stočarstvu, pljački i ratovanju a sa druge strane gradske civilizacije koja je asimilirale mnoge verske, tehnološke i umetničke tekovine. Džingis kan je napao Kinu jer je dobro znao da će bilo koje od kineskih carstava napasti Mongole, čim bude moglo.

Džingis-kan je krenuo u rat s oko 150.000 vojnika protiv 2 miliona neprijateljskih vojnika (to je najniža procena, ostale govore o 3-5 miliona, i stanovništvu od preko 80 miliona). Rat koji je Džingis-kan poveo protiv kineskih imperija, a koji je okončao njegov unuk Kublaj-kan 1279. osvajanjem cele Kine, ima sve oznake genocida.[6] Dovoljno je napomenuti da je Kina 1200, uoči mongolske invazije, imala oko 100 miliona stanovnika, a 1300, kada se već unekoliko demografski počela oporavljati — 60 miliona. U ostalom pogledu, rat protiv kineskih država je bio plodotvoran. Džingis-kan je preuzeo i usavršio kinesku vojnu tehnologiju i taktiku opsade gradove i uposlio mnoštvo kineskih inženjera i stručnjaka. Takođe uzeo je za savetnika Mandžurca Jeliu-Čutsaja, koji je mudrim savetima sprečio dalje širenje brutalnosti i delovao u smeru očuvanja i zaštite kineskoga naroda i civilizacije uopšte.

Rat protiv prednje Azije[uredi]

Nakon kineskog pohoda, Džingis-kan je osvojio državu Kara-Kitaj, koja je ležala zapadno od Mongolije, i tako došao u dodir s moćnim islamskim carstvom Horezmije (ili Horezma) koje je pokrivalo, otprilike, područje sadašnjih Irana, Iraka, bivšeg sovjetskoga Turkistana, Avganistana i delove okolnih zemalja, uglavnom na području Kavkaza.[7] Mongoli su uspostavili uspešne trgovačke veze s Horezmom, i, po svim podacima, Džingis-kan nije planirao sukob s tom državom. No, budući da je horezmijski šah, otkrivši u jednom trgovačkom karavanu mongolske špijune, reagovao nasilno i neke od njih smaknuo, a druge ponizio (u skladu s ondašnjim tabuima-obrijavši im bradu, što je bila smrtna uvreda za pravoverne muslimane — a Džingis-kan je, diplomatski, za saradnju s muslimanskim carstvom koristio uglavnom muslimanske trgovce) — rat je, po kodeksima onoga vremena, bio neizbežan.

Razjareni Džingis-kan je skupio i ustrojio vojsku od oko 130.000 vojnika (u to doba celi mongolski narod nije brojao više od 600.000 ljudi) koja je uz krajnje napore prešla vrhunce Pamira, i, podeljena u nekoliko podeljenih vojnih grupa, u nekoliko bitaka potukla šahovu vojsku — čiji broj se procenjuje od 500.000 do 2 miliona. Sam je šah, bežeći pred mongolskim poterama, umakao i umro u bedi na jednom ostrvcetu u Kaspijskom moru. Veliki su se gradovi (Buhara, Merv, Nišapur i dr.) predali, pa iako je bilo nasilja nad stanovništvom (najviše u Buhari), do velikih masakara nije došlo — neko vreme.

Mongoli su, zavladavši Horezmijom, postavili marionetske upravnike i nisu se puno mešali u život stanovništva. Nakon legendarnog i zastrašujućeg govora u džamiji u Buhari (u koju je ujahao na konju i s govornice sebe proglasio bičem Božjim), Džingis-kan se utaborio na području sadašnjeg Irana, poslao svoga vojskovođu Subutaja u ekspediciju preko Kavkaza (u tom su izuzetnom poduhvatu potučeni Rusi i njihovi saveznici Kumani), a u osvojenoj je zemlji uveo versku toleranciju, što je u praksi značilo tolerisanje mazdaista i nestorijanskih hrišćana. No, to je bio, uz mongolske privredne namete, fitilj koji je upalio opštemuslimansku pobunu protiv mongolske vlasti i od njih favorizovanih verskih manjina. Stanovništvo velikih gradova je poubijalo ili isteralo mongolske, ili od njih postavljene turske posade. Usledio je krvavi rat između mongolske vojske koja je brojala oko 100.000 ljudi i višemilionskog stanovništva Horezmije.

Tokom opsada velikih gradova poput Merva, Samarkanda ili Herata, veliki broj gradskog stanovništva je stradao (po brojkama iz dela iranskoga istoričara Rašid al-Din Fadl Allaha (12471318), koji je bio ministar na dvoru Džingiskanovih potomaka — u Mervu preko 700.000 ljudi, a u Heratu preko milion i po). U Nišapuru je pobijeno preko milion ljudi, kao i sve živo, uključujući i životinje. Najčešće citirane procene govore o najmanje 7 miliona stradalih, dok su druge brojke dvostruko, pa i trostruko veće.

Nakon krvavog gušenja pobune, Džingis-kan je, zanesen fantazijama o besmrtnosti, poslao po taoističkog mudraca, kineskoga alhemičara Čang-Čuna. Alhemičar mu je mirno saopštio da je besmrtnost, kako ju on želi postići, preko eliksira, neostvariva, no da to i nije pravi smisao življenja, te ga uputio u načela Taoizma. Principi „Tao te činga“ ostavili su dubok utisak na Džingis-kana, koji je veoma dobro uočio da je u korenima Taoizma i njegovo vlastito šamansko verovanje. Uprkos svim osvajačevim udvaranjima i tetošenjima, kineski mudrac se želeo vratiti u domovinu, što mu je i udovoljeno, ali uz Džingis-kanov poklon koji se sastojao od golema kovčega ispunjenog draguljima i zlatom.

Rat protiv Tanguta i smrt[uredi]

Godine 1225. Džingis-kan se vratio u Mongoliju. U svojim šezdesetim, preduzeo je mere za nesmetan prenos vlasti posle smrti, što je urodilo plodom, jer je mongolsko carstvo njegovih neposrednih naslednika bilo u snažnoj ekspanziji još skoro ceo vek. Poslednja godina njegovog života obeležena je opet ratovanjem. Tanguti, narod koji je vladao vazalskim carstvom Hsi Hsia, pobunio se i nije hteo dalje plaćati danak. Došlo je do mongolske opsade tokom koje je Džingis-kan umro. Navodi se više uzroka: pad s konja, malarija, tangutska kletva, kao i iscrpljenost i ostarelost. Tanguti su nakon Džingis-kanove smrti istrebljeni, a osvajač je pokopan na nepoznatom mestu. Budući da je posmrtna povorka ubijala uz put sve živo, od ljudi do stoke i ptica, i većina ljudstva povorke da bi se sprečilo oskvrnuće Džingis-kanovog groba, za poslednje se počivalište najvećeg vladara Evroazije, uprkos brojnim istraživačkim ekspedicijama zadnjih godina, ne zna.[8] U doba Džingis-kanove smrti, njegovo carstvo se prostiralo od Žutog mora do Kaspijskog jezera.

Baština i ocena[uredi]

Mongolsko carstvo u doba smrti Džingis-kana

Uloga Džingis-kana u svetskoj istoriji je različito prosuđivana. Sigurno je bio organizacioni i vojni genije, a posledice koje je Džingis-kanovo delovanje ostavilo su ogromne. U doba Kublaj-kana, Džingisovog unuka, mongolsko carstvo je pokrivalo preko 35 miliona kvadratnih kilometara (za upoređenje, carstvo Aleksandra Velikog je bilo četiri puta manje) sa znatno više od 100 miliona stanovnika, što je u to doba bilo oko 50% svetske populacije. To je i u raspadnutom obliku bitno određivalo sudbinu tri civilizacije: kinesku, rusku i islamsku još dva veka posle smrti Džinis kana. Uzmemo li u obzir da je Timur Lenk (Tamerlan) direktni potomak Džingis kana, a Moguli, vladari Indije, potomci Timur Lenka, tada baština srednjoazijskoga osvajača seže i u 19. vek. Većina istoričara se slaže u sledećih nekoliko tačaka:

  • Džingiskanovo osvajanje je bitno uticalo na oblik buduće ruske civilizacije i potonje kulture, jer su ruski carevi svoje karijere započeli kao mongolski vazali. Sistem orijentalnog despotizma je utisnut u rusko narodno biće u vekovima provedenim u „tatarskom jarmu“;
  • Evropa je krenula putem bujnoga razvitka i ekspanzije usled više razloga, a jedan od njih je zasigurno bilo slabljenje islamskoga pritiska zbog mongolskoga razaranja prednje Azije;
  • paradoksalno, Džingis kanovo osvojenje sadašnjih područja Irana, Turkestana i dela Iraka (što su nastavili njegovi unuci) dovelo je do konačne turkizacije većeg dela srednje Azije jer su Mongoli, uzrokovali seobu turkofonih naroda koji su činili dobar deo mongolskih jedinica;
  • democid na velikom području od Irana do Mongolije je bitno odredio odnos snaga u budućnosti, nekad gusto naseljeni Avganistan i okolne zemlje su bile skoro bez populacije;
  • mongolska vlast je dovela do emancipacije i afirmacije iranskog duha u islamskoj civilizaciji, koji je postao dominantan uključivši u svoju sferu uticaja celu Indiju;
  • magnetska sila velikih religijskih civilizacija, naročito islamske i budističke, rastočila je mongolski sastav šamanskih verovanja i prakse, pa su se Mongoli izgubili u islamskoj i pravoslavno-hrišćanskoj civilizaciji, dok su u samoj Mongoliji primili lamaistički budizam koji ih veže s Tibetancima.

Među krajnje ironije istorije spada činjenica da je mongolski narod, čiji su preci prolili više krvi nego u oba svetska rata zajedno, prihvativši lamaistički budizam postao jednim od najmiroljubivijih naroda na planeti, i to narodom koji u svom narodnom verovanju poštuje Džingis kana kao Bodisatvu, ili božansko utelovljenje samilosti i saučešća.

Njegov sin je bio Ogataj-kan.

Izvori[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Vikiostava
Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Džingis-kan