Zavojsko jezero

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Zavojsko jezero
Zavojsko jezero
Zavojsko jezero
Geografski položaj
Koordinate 43°14′32″ SGŠ; 22°40′15″ IGD / 43.242202° SGŠ; 22.670889° IGD / 43.242202; 22.670889 Koordinate: 43°14′32″ SGŠ; 22°40′15″ IGD / 43.242202° SGŠ; 22.670889° IGD / 43.242202; 22.670889
Države  Srbija
Fizičke karakteristike
Površina 5.53 km²
Zapremina 0.17 km³
Maks. dubina 90 m
Visina 612 m
Geografske karakteristike
Pritoke Visočica
Otoke Visočica
Zavojsko jezero na mapi Srbije
Zavojsko jezero

Zavojsko jezero je veštačko jezero, koje se nalazi u jugoistočnoj Srbiji, 17 km severoistočno od Pirota, na srednjem delu toka reke Visočice. Nastalo je 1963. godine, kada je veliko klizište napravilo prirodnu branu, koja je kasnije nadvišena izgradnjom veštačke brane.[1]

Lokacija[uredi]

Zavojsko jezero nalazi se u jugoistočnom delu Srbije, oko 17 km severno od Pirota. Nalazi se na Staroj planini, u delu zvanom Visok, na srednjem delu toka reke Visočice. Sadašnja veštačka brana nalazi se oko 1 km nizvodno od nekadašnjeg sela Zavoj, koje je nastankom jezera potopljeno, i po kome je jezero i dobilo naziv. Pritoke Zavojskog jezera su Visočica, Gostuška reka i Belska reka, dok je jedina otoka jezera Visočica. Znatna količina vode jezera tunelom se odvodi do Hidroelektrane Pirot, koja je koristi za pokretanje generatora. Oko i u blizini jezera nalaze se i sela: Pakleštica, Bela, Gostuša.

Postanak[uredi]

Zavojsko jezero

Zavojsko jezero je urvinsko jezero nastalo koluvijalnim procesom i, zajedno sa Jovačkim jezerima, predstavlja jedini fenomen takve vrste na teritoriji Srbije. Prirodna brana nastala je posle obilnih padavina u zimu 1963. godine. Padine Stare planine počele su da klize i prilikom toga velike količine zemlje pregradile su reku.[2] To se desilo zahvaljujući obešumljavanju i ogoljavanju zemljišta destabilizovanog tokom naglog otapanja snega koji je obilno padao te zime. Meštani tome nisu pridavali značaj, jer se to dešavalo i ranije posle padavina, pa su smatrali da će i tada proći bez veće štete. Međutim, desetak dana posle toga, u noći između 23. i 24. februara Izvorskim dolom potekla je buijica razdrobljene i raskvašene zemlje usled klizanja ogromnih razmera. Najveće pomeranje tla desilo se 25. februara. Masa tla koja je klizila bila je duga 1,3 km i širine od 160 do 220 m, što je predstavljalo zapreminu od oko 240.000 m3.[3] Prirodna brana bila je visoka preko 50 m, a njena nestabilnost pretila je da dovede do probijanja i naglog izlivanja akumulirane vode, čime bi bila potpopljena sva naselja koja se nalaze nizvodno; postojale su tvrdnje da bi bio ugrožen čak i Niš. Relativno brzom reakcijom vojske, prirodna brana je probijena, čime je omogućeno njeno nadvišenje i izgradnja veštačke brane, koja i danas postoji.

Voda ovog jezera se danas koristi za pokretanje generatora Hidroelektrane Pirot.

Hidrografske osobine[uredi]

Karakteristike jezera od nastanka do izgradnje brane[uredi]

Jezero Zavoj pripada grupi urniskih jezera, koja predstavljaju podgrupu jezera čiji baseni nastaju radom spoljašnjih sila. Jezero se nakon nastanka, 26. februara 1963. godine, neprestano i vrlo brzo uvećavalo. Prilikom stvaranja potopljeno je oko 170 ha zemljišta.[4] U tom periodu, tačnije 23. marta 1963. godine, jezero je dostiglo svoju dužinu od 7,2 km i nalazilo se na nadmorskoj visini od 568 m. Zbog razuđenosti i brojnih zaliva, obim jezera iznosio je oko 20 km. Zbog klisure u kojoj je jezero nastalo, nije moglo biti mnogo široko, tako da je njegova prosečna širina iznosila od 200m na najužim delovima, do 500m na najširijim delovima jezera. Za vreme visokog vodostaja, površina jezera je otišla čak i do 3,1 km2 što je svrstalo jezero u veća jezera. Tada je najveća dubina jezera 220 m uzvodno od brane iznosila 33,15 m .[5] Temperatura vode nije detaljno praćena; prilikom nastanka je temperatura vode bila je između 4 do 5 °C, dok bi u toku leta površinski sloj imao temperaturu i oko 20 °C.[6] Jezero je isušeno 1965. godine zbog nemogućnosti prirodne brane da zadrži veliku količinu vode, pa je zbog toga projektovano njeno nadvišavanje do visine od 75m, do visinske kote od 615 m. Novom branom trebalo je omogućiti akumuliranje oko 147 miliona m3 korisne vode i ukupnu količina od oko 160 miliona m3. Projektovana površina bila je oko 5,53 km2, a dužina 16,35 km. To je predstavljalo maksimalnu dubinu od 60 m i obim od 40 km. Jezero je trebalo da prima vodu iz Visočice i Toplodolske reke.[7] Toplodolska reka je trebalo da poveća doticaj vode za 36 miliona km3 godišnje, a predviđeni proticaj kroz jezero bio je 10,4 m3·s-1. Zahvat vode za hidroelektranu projektovan je 3 km uzvodno od brane zajedno sa tunelom prečnika 2,6 m dugim 7,5 km i cevovodom dužine 1,45 km do samih turbina. Planirana je proizvodnja električne energije od 149 GWh godišnje.[8]

Konačne karakteristike nakon izgradnje brane[uredi]

Na osnovu dokumentacije Hidroenergetike u Srbiji, izgrađeni tunel bio je duži od projektovanog i iznosi 8,5 km, a cevovod je dug 2 km. Izmene su napravljene radi stabilizacije tunela. Karakteristike same brane su:[9]

Visina brane 86 m
Dužina krune 290 m
Širina krune 10 m
Količina iskopa 1.000.000 m3
Nasip 1.650.000 m3
Količina betona 32.000 m3
Otočni tunel 10,7 m2 · 920 m
Dovodni tunel R 4,2 m · 8.566 m
Instalisana snaga 80 MW
Akumulacija vode 170.000.000 m3

Potencijali za razvoj turizma[uredi]

Zavojsko jezero je omiljeno izletište Piroćanaca i Nišlija.

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. JP Službeni glasnik i Opština Pirot, Leksikoni gradova Srbije: Pirotski leksikon - Zavojsko jezero, Beograd. 2012. ISBN 978-86-519-1244-6. str. 88.
  2. Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, strana 127, 1. pasus
  3. Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 128
  4. Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 130
  5. Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 131
  6. Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, strana 132, 4. pasus
  7. Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 135
  8. Pirotski zbornik, drugo izdanje, Mr. Stevan M. Stanković, Zavojsko jezero, stran 137
  9. Hidrotehnika-Hidroenergetika, Zavoj 1982-1988 Zavoj

Literatura[uredi]


Spoljašnje veze[uredi]