Karavađo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Mikelanđelo Merizi, Karavađo
Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg
Portret Karavađa (Otavio Leoni, 1621)
Datum rođenja(1571-09-29)29. septembar 1571.
Mesto rođenjaMilano[1]
Datum smrti18. jul 1610.(1610-07-18) (38 god.)
Mesto smrtiPorto Erkole
Pravac/tradicijaBarok
Uticao naPeter Paul Rubensa, Rembranta, Dijega Velaskeza
Uticaji odTicijana, Đorđonea
Najvažnija dela
Potpis
Caravaggio Signature.svg

Mikelanđelo Merizi (Amerigi) Da Karavađo (ital. Michelangelo Merisi, il Caravaggio) (rođen 29. septembra 1571. — umro 18. jula 1610. godine), je bio italijanski slikar aktivan u Rimu, Napulju, Malti i Siciliji između 1593. i 1610. godine. Smatran je prvim velikanom baroknog slikarstva.[2][3][4] Njegove slike odlikuje jedan nekompromisan realizam koji je okarakterisan kao naturalizam – radi razlikovanje od dotadašnjih pokušaja – i upotreba izrazitog kontrasta svjetlo-tamno (kjaroskura).[5]

Krajem XVI veka, Karavađo se pojavio u Rimu, gdje je svojim sirovim realizmom i negiranjem starih majstora, počeo da razara njihove doktrine i da potčinjava italijansku umetnost svome uticaju.

Karakter i uticaj Karavađovog stila[uredi]

Dok je većina drugih italijanskih umjetnika slijepo slijedila elegantni, skoro baletski stil kasnog manirizma, Karavađo je biblijske priče interpretirao kao visceralne i često krvave drame. Prikazivao je događaje iz „daleke svete prošlosti” kao da su se dešavali u njegovo vrijeme, nerijetko radeći sa živim modelima koje je presvlačio savremenom odjećom. Naglašavao je siromaštvo i običnost Hrista i njegovih sljedbenika, apostola, svetaca i mučenika, ističući njihovu pocjepanu odjeću i prljavštinu na stopalima. Takođe je razvio poseban oblik kjaroskura upotrebljavajući ekstremne kontraste svjetla i sjene kako bi naglasio detalje, gestikulaciju ili izraz lica, mršavost ruke, ili očaj i žudnju portetiranog. Njegov uticaj na tok zapadne umjetnosti je veliki i nije ograničen samo na slikarstvo. Karavađovo djelo je uticalo na mnoge kasnije umjetnike, na Rembranta u Holandiji, Velaskeza u Španiji i Teodora Žerika u Francuskoj. Osjećaj za dramatično konstruisanje scene i inovativan tretman svjetla i sjene takođe je direktno inspirisao mnoge ličnosti na polju filma, uključujući režisere Pjera Paola Pazolinija i Martina Skorseza.

Svi savremenici u Italiji nisu djelili isti entuzijazam i divljenje Karavađovom stvaralaštvu. Hvalili su ga njegove kolege umjetnici i poznavaoci umjetnosti, ali običan čovjek, kome je djelo u stvari bilo namjenjeno, je smatrao da mu nedostaje pristojnost i uvaženost, kvaliteti koji su prisutni u djelima većine drugih umjetnika epohe. Oni su mu zamjerali što na njegovim slikama vide sebi slične, budući da im je bilo draže da vide idealizovane i rječitije pobožne slike.[5]

Karavađova umjetnička reputacija je bila zasjenjena tokom njegovog života i kasnije, turbulentnim i krajnje tragičnim okolnostima njegovog ličnog života. U Rimu je počinio ubistvo i nasilan napad dok je bio na vrhuncu svoje umjetničke karijere, i nakon toga – uprkos što je poslije stvorio svoja najbolja djela – ostatak života je proveo kao bjegunac od pravde. Od polovine 20. vijeka, njegovi nasilnički ispadi i nestabilan karakter postali su predmet popularne mašte i konsturisanja različitih mitova, gdje je percipiran kao autsajder svoga vremena koji se pobunio protiv autoriteta. Pretpostavljena, ali nedokazana Karavađova homoseksualna naklonost, zaključena na osnovu njegovih djela i određenih istorijskih dokumenata, je dodatno uvećala intrigu o njegovoj legendi. Njegov karakter je savršen tip starog majstora za današnju publiku naviknutu na instant-slavu, u konstantnoj potrazi za kultom samodestruktivnog genija s kojim bi se mogla identifikovati. Istina je vidno drugačija, a to je da je Karavađo bio intelektualno kultivisan i ozbiljan umjetnik, što ne nagovještavaju površni mitovi koji su oko njega stvoreni. Bliža analiza arhivskih podataka o njemu, njegovim prijateljima i neprijateljima – najveđim dijelom prikupljenih u istraživanjima arhiva u Rimu, Napulju i Malti krajem 20. vijeka – pokazuju da je čak i njegovim najimpulsivnijim radnjama vladala određena logika, pa i kad se vladao logikom osvetnika. Karavađo je po karakteru bio nasilan čovjek, ali je takođe činjenica da je živio i stvarao u nasilnička vremena.

Biografija[uredi]

Djetinjstvo i formiranje u Lombardiji od 1571–92. godine[uredi]

Bio je prvi sin Ferma Merizija i njegove druge žene Lučije Aratori. Rodio se u jesen 1571. godine, najvjerovatnije u malom gradiću Karavađo koje je pripadalo okrugu Kremoni, od kojeg je kasnije dobio nadimak. Njegovo hrišćansko ime Mikelanđelo, može sugerisati da se možda rodio 29. septembra, datuma kada se u njegovom mjestu slavio Arhanđel Mihajlo. Kršten je 30. septembra u crkvi u Milanu.[6] Uprkos nagađanjima koja je raširio Đulio Mancini, autor jedne od Karavađovih prvih biografija, da je njegov otac radio kao arhitekta za moćnog Frančeska Sforcu I, markiza gradića Karavađo, istorijski podaci iz lokalnih arhiva govore drugačiju istinu. Fermo Merizi nije bio arhitekta već kamenorezac kog tadašnji dokumetni pominju kao „maestro”, tj. kvalifikovanog zanatliju koji je mogao imati vlastitu radionicu i upošljavati učenike. Karavađova porodica ipak jeste imala veze sa lokalnim plemstvom, ali preko majčine strane. Njegov deda po majci, Đovani Đakomo Aratori, je bio geodet koji je služio kod Frančeska Sforce I kao zakupnik zemljišta i pravni svjedok porodice Sforca. Aratorijeva ćerka Margarita, Karavađova tetka, bila je dojilja djeci Sforce I i njegove žene Kostance Kolone, markiškinje Karavađa. Sforca i Kolona su tada bili među najmoćnijim i najuticajnim porodicama u Italiji. Njihovo poznanstvo će kasnije Karavađu biti veoma značajno. Kostanca Kolona mu je često pomagala kad je bio u problemima i naročito kasnije, kada je postao bjegunac od pravde.

Umjetnikov rani život je bio podijeljen između rodnog Karavađa i grada Milana gdje je njegov otac imao radionicu. U ljeto 1576. godine Milan je pogodila kuga. Prema gradskoj arhivi popisa stanovnika, te godine je petogodišnji Karavađo boravio sa porodicom u Milanu. U jesen naredne godine su se vratili u Karavađo da bi se sklonili od kuge koja se već bila pretvorila u epidemiju, pomorivši više od petine lokalnog stanovništva. Nažalost, krajem 1577. godine, od kuge su mu umrli otac Fermo, deda i baba po ocu, i ujak Pjetro. Moguće je da je ovaj osjećaj tragičnog gubitka u ranom djetinjstvu oblikovao i uticao na pojavu njegovog kasnijeg zapaljivog karaktera.

O njegovom djetinjstvu nakon ovog događaja i počecima umjetničkog obrazovanja je vrlo malo toga ostalo zabilježeno. U jednoj arhivi je pronađeno da je 6. aprila 1584., sa dvanaest godina, potpisao ugovor za četvorogodišnju obuku sa jednim manjim milanskim majstorom fresko slikarstva, Simonom Petercanom.[6] Koliko se s njim uistinu zadržao, nije poznato.

Prvi uticaji[uredi]

Mnoge osobine koje su prisutne u Karavađovom slikarstvu su oblikovane miljeom u kom se razvijao u umjetnika. U vrijeme njegovih formativnih godina, u Milanu je dominirao katolički nadbiskup kontrareformacije Karlo Boromeo. Boromeove propovjedi su dosegle svoj vrhunac u godinama nakon epidemije kuge. Tvrdio je da je epidemija kazna za grijehe Katolika od kojih se jedino moglo otkupiti povratkom na izvorna Hristova učenja. Naglašavao je skromnost i siromaštvo Hrista i njegovih učenika kao vrijednosti koje Crkva treba da poštuje i da se još više približi siromašnima, za koje je govorio da su živa slika Isusa Hrista. Boromeov ukus u religioznoj umjetnosti je bio isto tako sirov. Nije nimalo cijenio sofisticiranu i intelektualnu umjetnost renesanse ili manirizma već je bio naklonjen visceralnoj narodnoj umjetnosti čiji su istaknut primjer bile polihromatske statue koje su se nalazile u „svetoj planini” u Varalu, u blizini Milana.

Ove živopisne tradicije umjetnosti koje je Boromeo slavio u svojim propovjedima, zauzvrat su imale dubok uticaj na Karavađa. Preveo je njihov sirovi skulpturalni realizam u svoj daleko suptilniji ali ne zbog toga i manje neposredan način slikanja. Njegove su kompozicije gotovo uvijek koncipirane u zatvorenom prostoru, gdje grupa likova izvodi priču kao da se nalazi na pozorišnoj pozornici. Boromeov uticaj se takođe može primjetiti u upotrebi palete boje tamnog tonaliteta (tonaliteta niskog ključa), i insistiranju na siromaštvu i poniznosti kao suštinskim hrišćanskim vrlinama.

Postoji mogućnost da je Karavljađo posjetio Veneciju u nekom momentu tokom svojih formativnih godina. Po prvom Karavađovom biografu, Đovaniju Pjetru Beloriju, Karavađo je uistinu posjetio Veneciju i bio impresioniran i pod uticajem „Đorđonevog kolorita.” Međutim, ne postoji čvrst dokumentarni dokaz za potvrdu ove spekulacije, ali postoje dokazi da je Karavađov učitelj Petercano učio slikarstvo u Veneciji i možda uticao na Karavađa da posjeti Veneciju. Ipak, ostaje činjenica da su neka od najistaknutijih Karavađovih djela zrelog doba u određenom smislu prototipi koji su prisutni u venecijanskom slikarstvu. Na primjer, Ticijanovo djelo Mučenje sv. Lorensa, sa dramatičnim isticanjem ljudske patnje i naglaskom na tenebrizmu, kao i mnoga djela Tintoreta. Ovako posmatrano izgleda da je vrlo moguće da je Karavađo u ovom ranom periodu proveo neko vrijeme u Veneciji.

Karavađo je napustio Lombardiju 1592. godine i nije se više nikada u nju vratio. U pravnim dokumentima s kraja 1580-ih i 1590-ih zabilježeno je da je Karavađo prodao parcele zemlje koje je naslijedio od svoje porodice. Tačne okolnosti oko njegovog odlaska iz Milana su ostale nejasne, ali bilješke na margini kopije jednog rukopisa koji je napisao Đulio Mancini o njegovom ranom životu, sugerišu da je u to vrijeme doveden u vezu s jednim incidentom nasilja u kom je usmrćen jedan policajac.

Rim od 1592–99. godine[uredi]

Prvi period u Rimu u radionicama Pučija, Cezarija i Petriđjanija[uredi]

Karavađo se preselio u Rim, kao i mnogi drugi mladi umjetnici, u potrazi za poslom. Novoizabrani papa, Kliment VIII, je bio odlučan u namjeri da transformiše Rim u očigledan simbol kontrareformacijom obnovljene katoličke vjere. Gradio je nove crkve i remodelirao stare, tako da je bilo dosta posla za slikare oko izrade novih oltara, ali i za vajare oko izrade nove skulpturne dekoracije. Grubom procjenom, u Rimu je tada živjelo i radilo oko 2000 umjetnika od ukupno 100000 stanovnika. Kvart u kome ih je bilo najviše obuhvatao je oko četiri kvadratna kilometra između Trga Popolo i Trga Španije, gdje su se okupljali u različite zajednice po mjestu porijekla. Suparništvo između različitih grupa kao i pojedinih umjetnika, je bilo veliko, i često je dovodilo do intenzivnih svađa a u nekim slučajevima i nasilja i osvete. Rim je bio grad migranata, u koji su dolazili sveštenici, hodočasnici, vojnici plaćenici, ali i mjesto u kome su društvene razlike bile manje vidljive u odnosu na druge feudalne dijelove tadašnje Italije. Oni koji su dolazili da se obogate i proslave u tom oportunističkom okruženju, pretvarali su se da su imali viši društveni status još od rođenja, ponašajući se u skladu sa prevaziđenom i odbačenom verzijom starih viteških kodeksa časti, pri čemu bi i najmanja uvreda bila riješavana nasiljem. Tako da se mnoge bitke koje je Karavađo vodio s drugima u Rimu uklapaju u taj širi obrazac nasilja, te bi bilo pogrešno osuđivati njegovo ponašanje, koliko god da je ono bilo pogrešno, kao čudno i izuzetno.

Sudeći po raznim pričama koje su dali njegovi prvi biografi koji su pisali još za njegovog života, Đovani Baljone i pomenuti Belori i Mancini, umjetnikove rane godine u Rimu nisu bile naročito uspješne. U početku je radio s jednim slikarem iz Sicilije, Lorencom Sicilijanom, u čijoj je radionici, kako tvrdi Belori, „Karavađo slikao tri portreta dnevno za četiri penija po komadu.” Mancini bilježi da je u tom periodu takođe sarađivao sa sveštenikom bazilike sv. Petra, Pandolfom Pučijem, čije je gostomprimstvo bilo daleko od pristojnog: „Davao mu je samo salatu za večeru. Nakon nekoliko mjeseci Karavađo je raskinuo saradnju..., prozvavši svog dobročinitelja i majstora ’Monsinjor Salata’”.

Autoportret kao bolesni Bahus, oko 1593, 67 cm h 53 cm, ulje na platnu, Galerija Borgeze, Rim

Karavađo je zatim proveo neko vrijeme u radionici manjeg slikara porijeklom iz Sijene, Antiveduta Gramatike. Potom se preselio u radionicu Đuzepea Cezarija, takođe poznatog kao Kavaljer iz Arpina, jednog od najistaknutijih umjetnika u Rimu 1590-ih. Cezari je imao veliki broj narudžbi za oltarne slike i dekorativne sheme, ali je angažovao Karavađa na manjim poslovima, tj. za završne ukrase njegovih djela koje su uglavnom činili „cvijeće i voće’’. Po Beloriju, „on je radio te slike s malo volje žaleći što ne radi slike s figurama, te je objeručke prihvatio prvu priliku koju mu je ponudio Prospero.’’ Preživjele su dvije Karavađove slike s figurama koje je naslikao dok je bio u radionici Cezarija i koje je ovaj zadržao za sebe: Dječak s korpom voća i Autoportret kao Bahus (takođe pod imenom Bolesni Bahus). Obe slike je od Cezarija početkom 17. vijeka prisvojio papin nećak Šipjone Borgeze, i otada su one ostale u Zbirci Borgeze. Oba djela karakteriše suptilna i zaslađena gorčina, od kojih je prvo vjerovatno inspirisano ženskom božanskom žudnjom iz Pjesme nad pjesmama iz Starog Testamenta, a drugo u drevnoj vezi između umjetnosti i grčko-rimskog boga vina Bahusa i stvaralačke raspuštenosti. Budući da su oba djela ostala kod Cezarija nakon Karavađovog odlaska, moguće je da ih je naslikao kao demonstraciju starijem majstoru, odnosno dokaz da je sposoban da stvara ambicioznija djela od „voća i cvijeća”.

Počeci[uredi]

Sin jednog zidara iz mesta Karavađa kraj Borgama, i sam je započeo kao zidarski radnik, pripremajući freskistima malter za podlogu. U slikara se izgradio bez škole i učitelja. Od 1585. godine, Karavađo bedno živi u Rimu, napola sluga (kod viteza d` Aprino), napola slikar, a njegova dela polako postaju sve zapaženija. Cveće koje on slika, žanr scene sa tipovima iz njegove blizine: kartašima, ubicama, Ciganima, izazivaju senzaciju svojom novinom - realizmom i plastičnošću. Uspeh mu donosi podrška kardinala del Montia, koji mu pribavlja bogate narudžbine za crkve. Upravo crkveno slikarstvo čini glavni deo njegovih radova. Međutim, i u crkvenom slikarstvu Karavađo istupa svojim inovacijama. On revolucioniše tradicionalnu ikonografiju, uvodi u nju svoje snažne, neugledne figure, slikano bez doterivanja prema tipovima iz naroda. Ovakve inovacije nailazile su na otpor. Protivnici, karačijevci, nazivali su ga „slikarom prljavih nogu“, jer je Karavađo stvarno, na nogama slikao i trag prašine.

Neke od njegovih religioznih slika crkvene vlasti odbile su da prime.

Ubistvo i beg iz Rima[uredi]

Prinuđen da posle nekakve kavge u kojoj je mačem smrtno ranio jednog svog druga utekne 1606. godine iz Rima, Karavađo počinje svoj lutalački život po Napulju, po Malti, gradovima Sicilije, pun novih burnih zgoda i nezgoda a takođe i novih slikarskih uspeha.

Galerija odabranih dela[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Carminati, Marco (25. 2. 2007). „Caravaggio da Milano” (na jeziku: Italian). Pristupljeno 28. 7. 2016. 
  2. ^ Fanti 1767, str. 21.
  3. ^ „Italian Painter Michelangelo Amerighi da Caravaggio”. Gettyimages.it. Pristupljeno 20. 7. 2013. 
  4. ^ „Caravaggio, Michelangelo Merisi da (Italian painter, 1571–1610)”. Getty.edu. Pristupljeno 18. 11. 2012. 
  5. 5,0 5,1 Janson 1975, str. 405-406.
  6. 6,0 6,1 Ebert-Schifferer 2012, str. 269-271.

Literatura[uredi]

  • Fanti, Vincenzio (1767). Descrizzione Completa di Tutto Ciò che Ritrovasi nella Galleria di Sua Altezza Giuseppe Wenceslao del S.R.I. Principe Regnante della Casa di Lichtenstein (na jeziku: Italian). Trattner. str. 21. 
  • Berenson, Bernard, Caravaggio: His Incongruity and His Fame (1953).
  • Friedlaender, Walter , Caravaggio Studies (1955, preštampano 1974).
  • Hinks, R.P., Michelangelo Merisi da Caravaggio: His Life, His Legend, His Works (1953).
  • Delogu, Giuseppe, Caravaggio (1964; izvorno na italijanskom, 1962).
  • Moir, Alfred, Caravaggio (1982).
  • Hibbard, Howard, Caravaggio (1983).
  • Spear, Richard E., Caravaggio and His Followers, rev. izd. (1975).
  • Warwick, Genevieve (izd.), Caravaggio: Realism, Rebellion, Reception (2006).
  • Puglisi, Catherine, Caravaggio (1998).
  • Robb, Peter, The Man Who Became Caravaggio, (2000).
  • Varriano, John, Caravaggio: The Art of Realism (2006).
  • Langdon, Helen, Caravaggio: A Life (1998).
  • Graham-Dixon, Andrew, Caravaggio: A Life Sacred and Profane (2010).
  • Ebert-Schifferer, Sybile (2012). Caravaggio: The Artist and his work (Art). Los Angeles, United States: Getty Trust Publications. 
  • Vodret, Rossella, Caravaggio: The Complete Works (2010), monografija.
  • Janson, H. W. (1975). Istorija umetnosti – Pregled razvoja likovnih umetnosti od praistorije do danas (Umetnost). Beograd, Jugoslavija: Prosveta. 
  • Giulio Mancini's comments on Caravaggio in Considerazioni sulla pittura, c.1617–1621
  • Giovanni Baglione's Le vite de' pittori, 1642
  • Giovanni Pietro Bellori's Le Vite de' pittori, scultori et architetti moderni, 1672

All have been reprinted in Howard Hibbard's Caravaggio and in the appendices to Catherine Puglisi's Caravaggio.

Spoljašnje veze[uredi]

Članci i eseji

Umetnički radovi

Muzika

Video