Selo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Za druga značenja, pogledajte Selo (višeznačna odrednica).
Pogled na sremsko selo Lug.
Pejzaž sela.

Selo (ili ruralno naselje) je jedna od tri vrste ljudskih naselja. Osnovni je oblik teritorijalne, socijalne i ekonomske organizacije stanovništva koje se bavi poljoprivredom.

Definicija sela[uredi]

Postoji nekoliko različitih definicija seoskog naselja:

  • Pored grada i mješovitog naselja, kao polifunkcijskih naselja, selo se može definisati kao monofunkcijsko naselje, tj. naselje u kome je prevashodno zastupljeno samo jedno zanimanje, i to prvenstveno poljoprivreda. Neka sela mogu imati pored poljoprivrede kao glavnog zanimanja i nekoliko sekundarnih, kao što su zdravstvo ili školstvo.
  • Selo je naziv za svako naselje sa manjim brojem stanovnika.

Stanovnici sela se nazivaju seljacima, pri čemu se pod tim terminom često podrazumeva i osoba koja se bavi poljoprivrednom proizvodnjom.

  • Tradicionalanno, selo je zajednica zemljoradničkih, stočarskih i mješovitih domaćinstava, na određenoj teritoriji, pri čemu su ta domaćinstva povezana radnim, socijalnim i ekonomskih vezama. (J. Cvijić)
  • Savremena definicija precizira da je selo naselje gde se najveći deo stanovništva bavi poljoprivredom, gustina naseljenosti nije veća od 10-20 stanovnika po hektaru, slabo je komunalno opremljeno, u dvorištu se nalazi barem jedan privredni objekat i spoljne funkcije su slabo razvijene. (B. Kojić)

Seoska teritorija[uredi]

Seoska teitorija obihvata određenu površinu koja je iskorišćena za potrebe poljoprivredne proizvodnje, kao i za biologija|biološku i ekonomsku egzistenciju čoveka. U pogledu naseobinsko-proizvodnog sadržaja može se izdvojiti:

  • homogena teritorija (pravi seoski tip, sa izrazitim seljaštvom, udaljene od gradova)
  • nehomogena teritorija (osim agrarnih ima i urbano-industrijskih svojstava)

Osnovna podela seoskih teritorija je na:

  • primarno ruralno područje (više susednih naselja i njihovih atara)
  • drugostepeno rurralno područje (ruralna teritorija koja obuhvata više povezanih seoskih područja)

U aministrativnom pogledu seoska teritorija se deli na:

  • seoski atar (teritorija koja pripada nekom selu - naselje sa okolnim zemljištem, deli se na potese. Službeno se naziva katastarska opština)
  • katastarski srez (najveća organiozaciona jedinica seoske teritorije koja obuhvata više katastarskih opština sličnih delatnosti)

Tipologija seoskih naselja[uredi]

Seoska naselja se klasifikuju prema brojim merilima od kojih treba izdvojiti sledeće:

  • genetska tipologija
    • spontalo nastala (heterogena, šarolika, nepravilna)
    • nastala pod nekom intervencijom (čitluci, ušorena sela)
    • nastala pod intervencijom vlasti (sela u Vojvodina|Vojvodini)
    • divlja naselja (u predgrađima većih gradova)
  • demografska tipologija
    • najmanja sela („patuljasta“ — do 100 stanovnika i „mala“ — 101-500 stanovnika)
    • srednja sela (501-1000 stanovnika i 1001-2000 stanovnika)
    • velika sela („veća“ — 2001-3000 stanovnika i „najveća“ — preko 3000 stanovnika)

Fizionomska tipologija sela[uredi]

Prema fizionomskoj strukturi ruralna naselja se mogu podeliti na više načina, ali našoj literaturu je najkarakterističnija sledeća podela:

  • zbijena sela (gusto koncentrisani stambeni objekti)
  • razbijena sela (raštrkani stambeni objekti)
  • prelazna (mešovita)

Prema obliku možemo izdvojiti tri tipa seoskih naselja:

  • okruglasta
  • izdužena (uz put ili reku)
  • zrakasta

Sela u Srbiji[uredi]

U Užoj Srbiji ima ukupno 4243 naselja od čega je 3300 ruralno (78.5%). Sva ona su izdvojena u nekoliko kategorija: usamljena, ratarska, stočarska, prigradska, specijalizovana, rudarska, industrijsko-agrarna, banjska, lečilišna, sedišta opština ili seoskih zajednica i dr.

Cvijićeva fizionomska tipologija[uredi]

Proučavanjem naselja kako seoskih tako i gradskih na našim prostorima, naročito na Balkanskom poluostrvu bavio se naš geograf Jovan Cvijić. On ih je podelio na tri grupe — zbijena, razbijena i mešovita, gde je izdvojio nekoliko tipova i klasa.

Sela razbijenog tipa[uredi]

Sela razbijenog tipa imaju raštrkanu stambenu strukturu. Cvijić je izdvojio tri tipa i dve vrste ovih sela.

  • starovlaški tip (karakteristična za Stari Vlah, Bosnu i Hercegovinu sve do Alpa. Ovakva naselja imaju špirinu do 5-6 km, dele se na zaseoke koji su međusobno udaljeni i po kilometar ili dva)
    • šumadijska vrsta (do XIX veka je bila u sastavu straovlaškog tipa, kada su se naglo razvila. Ovde su se zaseoci razvili u posebna naselja, naročito su napredovali drumski zaseoci koji se dele na nekoliko podvrsta)
    • mačvanska i jasenička vrsta (kao i šumadijska do XIX veka je bila u sastavu straovlaškog tipa. Karakteristična je za Mačvu, Tamnavu i Kolubaru. Mačvanska sela su krstastog, a jasenička zvezdastog oblika)
  • karsni tip (karakterističan je za dinarski predeo. To su sela nastala u i na kontaktu vrtača, uvala, kraških polja i dr.)
  • ibarski tip (karakterističan je za Ibar, Rašku i rodopski predeo. čine ih „džemati“ smešteni na brdima i međusobno odvojeni dolinama)

Sela zbijenog tipa[uredi]

Sela zbijenog tipa imaju gustu stambenu strukturu. Cvijić je izdvojio četiri tipa ovakvih naselja:

  • timočki tip (pruža se od Dunava do Velesa. Naselje je okruglo i zbijeno, sve ulice vode ka centru, gde je najčešće crkva, dućan ili česma. Dele se na „mahale“)
  • čitlučki tip (nastao za vreme Turaka i odžao se do XIX veka. Naselja su kvadratna, ozidana sa čifčijskim i begovskim kućama. U dvorištu se nalaze „haremluci“ i „selamluci“)
  • mediteranski tip (karakterističan za obale Jadrana, Jonskog i Egejskog mora) deli se na tri podtipa:
    • grčko-mediteranski (karakterističan za Trakiju, Tesaliju i Makedoniju, kuće su kamen i zbijene, pokrivene crepom, a ulice kaldrmisane)
    • dalmatinsko-mediteranski (karakterisitan za Dalmaciju, kuće su od klesanog krečnjačkog kamena, na uzvišenjima su najčešće crkva i groblje)
    • kaštelanski (karakteritičan za pojas između Kaštelanskog zaliva do Kozjaka, takva naselja su kompaktno „srasla“ za obalu mora)
  • tursko-istočnjački tip (karakteristične za sve delove Balkana gde su vladali Turci. Ulice su kaldrmisane i krivudave sa ćorsokacima, kuće uveučene u dvorišta, ozidane i bez prozora ka ulicama)

Sela mešovitog tipa[uredi]

Sela mešovitog tipa se nalaze na prelazu između zbijenog i razbijenog tipa. Cvijić izdavaja samo jedan tip ovakvih naselja:

  • čitlučki tip (postojao je do XIX veka, a zatim se transformisao u neke od gorepomenutih tipova. Kuće su bile ozidane, aulice kaldrmisane)

Vidi još[uredi]

Literatura[uredi]

  • Mastilo, Natalija (2005): Rečnik savremene srpske geografske terminologije, Geografski fakultet, Beograd
  • Stamenković, Srboljub i Bačević Milan (1992): Geografija naselja, geografski fakultet, Beograd
  • Cvijić, Jovan (1987): Balkansko poluostrvo, SANU, Beograd

Spoljašnje veze[uredi]