Isabegov hamam (Novi Pazar)
43° 08′ 22″ С; 20° 31′ 07″ И / 43.1394221° С; 20.5185769° И
| Isabegov hamam | |
|---|---|
 Stari hamam u Novom Pazaru | |
| Opšte informacije | |
| Mesto | Novi Pazar |
| Opština | Grad Novi Pazar |
| Država |  Србија |
| Vrsta spomenika | Tursko kupatilo |
| Vreme nastanka | 15. vek |
| Tip kulturnog dobra | Spomenik kulture od velikog značaja |
| Vlasnik | Republika Srbija |
| Nadležna institucija | |
| Nadležna ustanova za zaštitu | Zavod za zaštitu spomenika kulture Kraljevo |
| Sedište | Novi Pazar |
| Adresa | Stefana Nemanje 2 36300 |
| Званични веб-сајт | |
_03.jpg)
_02.jpg)
_01.jpg)
Isabegov hamam, poznat i kao Stari hamam, je najtipičniji predstavnik islamskog graditeljstva u Novom Pazaru. Spada među najstarije i najznačajnije spomenike, a u isto vreme i najlepše gradjevine ove vrste u Srbiji. Nalazi se u neposrednoj blizini Novopazarske tvrđave, na desnoj obali reke Raške. Podigao ga je osnivač Novog Pazara Isa-beg Isaković u drugoj polovini 15. veka.[1] U skladu sa njegovom funkcijom hamama (javnog kupatila), to je građevina pre svega javnog karaktera, građena pod znatnim uticajem religije i običaja. Prvenstveno je funkcionalna, a zatim dekorativna i monumentalna građevina. Nalazi se u novopazarskoj Staroj čaršiji. Sa severne strane zaklonjen je Arap-džamijom, a sa zapadne, prema Ulici 1. maja, nizom naknadno zidanih zanatsko-trgovačkih radnji. Sa istočne strane hamama do sredine 20. veka nalazila se pijaca.[2]
Isabegov hamam znatno prevazilazi lokalne vrednosti i značaj. U Srbiji su ovakvi objekti malobrojni, a među njima je novopazarski najstariji.[2] Godine 1983. zaštićen je[3] i proglašen za spomenik kulture od velikog značaja.[4]
Istorija
[уреди | уреди извор]Hamam je podigao osnivač Novog Pazara, Isa-beg Isaković, ali nema pisanih podataka da li je hamam sagrađen još za života Isabega, tj. pre 1470. godine, ili posle njegove smrti. U svakom slučaju to se desilo pre 1489. godine, Jer se prvi put u pisanim tekstovima pominje 1489. godine.[5]
Hamam je radio sve do tridesetih godina 20. veka. Putnici sa Zapada koji su 16. i 17. veku putovali kroz ove krajeve bili su oduševljeni hamamima. Opisivali su kako same objekte, tako i dešavanja u njima.
Krajem 60-ih godina 20. veka hamam je bio u katastrofalnom stanju, pa je Zavod za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu preduzeo restauratorsko-konzervatorske radove, koji su se odvijali od 1969. do 1975. godine. Hamam je bio sasvim oronuo i zapušten, oštećenih kupola, bez krovnog pokrivača, vlažnih i oslabelih zidova, delimično zarastao u korov. Uprkos ovim radovima Hamam je i danas u lošem stanju, bez upotrebne funkcije, ogoljenih kupola i izložen propadanju.[2]
Predstavnici Direkcije za zadužbine Vlade Republike Turske, Islamske zajednice u Srbiji, Grada Novog Pazara i Opštini Raška, potpisali su krajem novebra 2017. godine protokol o saradnji na pripremi projekta konzervacije Isabegovog hamama. Za 2025. godinu Republički zavod za zaštitu spomenika kulture planirao je početak arheoloških istraživanja na Isabegovom hamamu. Arheološki radovi prethode rekonstrukciji objekta.[6]
O hamamu
[уреди | уреди извор]Isabegov hamam pripadao je grupi dvostrukih hamama. Masivnim zidom bio je je podeljenih na dva dela: muški i ženski. Kao kod svih većih hamama, prvo se ulazilo u šadrvan, koji ima funkciju čekaonice i svlačionice. Šadrvan je verovatno imao prizemlje, gde se uz kafu čekao red za kupanje i sprat gde su bile svlačionice.[2] Iz šadrvana se ulazilo u kapaluk, prostoriju za odmor posle kupanja, koji je zimi je služio kao svlačionica. Prostorije samog kupatila imale su podno grejanje, tako da je temperatura u njima bila osetno viša nego u šadrvanu. Kapaluk ženskog dela hamama je prostraniji, jer su se žene okupljale u njemu, umesto u šadrvanu. Tu su sedele i razgovarale, pile kafu. Francuski putopisci navode da su imućnije Turkinje išle u hamam sa velikom pompom, koristeći priliku da se prikažu. Iz kapaluka se prelazilo u predvorje koje se naziva mejdan, posle šadrvana najveću prostoriju u hamamu. U njemu se čekalo ako su prostorije za kupanje zauzete, vršila se masaža, a moglo se i kupati koristeći se toplom i hladnom vodom iz slavina. Mejdan je bio neka vrsta kozmetičkog salona. Iz mejdana se ulazilo u halvate, prostorije za kupanje. U jednom halvatu ženskog dela hamama nalazi se ozidana kada, izgrađena početkom 20. veka. Kako se tada muslimani nisu kupali u kadi, ona je verovatno izgrađena za ritualno kupanje Jevreja.
Hamam se izdavao pod zakup od strane mutevelija – tutora vakufskog, a od 1912. godine od strane Vakufskog odbora, kome je Hamam pripadao. Cena kupanja nije bila određena, već su kupači plaćali za kupanje po svom nahođenju. Odmah posle kupanja svakom kupaču bi se prinosio čaj i cigareta. To nije posebno naplaćivano, već zajedno sa kupanjem.[7]
Arhitektura
[уреди | уреди извор]Isabegov hamam je monumentalna građevina, osnove površine 23 x 26 m. Kao dvostruki hamam, masivnim zidom podeljen je na dva dela: muški i ženski koji se sastoje od više prostorija. Šadrvan, u koji se prvo ulazi, kod Isabegovog hamama je naknadno prizidan, a zidovi su mu prislonjeni uz zidove hamama. Nad šadrvanom muškog dela krovna konstrukcija je porušena, dok nad ženskim postoji obična drvena konstrukcija krova na dve vode. Šedrvan je verovatno imao prizemlje u funkciji čekaonice i sprat gde su bile svlačionice. Osnova prvobitnog dela hamama predstavlja logičan sklop prostorija namenjenih osnovnim funkcijama koje su se u njima obavljale. Sve prostorije leže na hipokaustu [а] koji je neposredno povezan sa ložištem, tako da je temperatura u njima bila osetno viša nego u šadrvanu.
Iz šadrvana se ulazi u kapaluk, prostoriju za odmor, a odatle jedno predvorje koje se naziva mejdan. Posle šadrvana to je najveća prostorija u hamamu i njegova funkcija je višestruka: služio je kao čekaonica, prostor za masažu, a tu se moglo i kupati.
Iz mejdana se ulazilo u tri prostorije za kupanje, halvate. Svi halvati novopazarskog hamama su kvadratne osnove i bili su pokriveni kupolama. U oba dela hamama po jedan halvat je jednim polukružno završenim otvorom, u vidu prozora, povezan sa prostorijom u kojoj se grejala voda, odnosno sa „vrućim” halvatom. U halvatima se nalaze kamene česme, kurne, koje su sve sačuvane. One predstavljaju posebnu vrednost ovog hamama. Svaka je urađena od jedne mermerne kocke, ukrašene različitim plastičnim motivima, na uglovima i sa strane. Kurne su sa gornje strane imale udubljenje u koje se iz slavina slivala topla ili hladna voda. Iz kurne se voda zahvatala metalnim sudovima i polivala po telu. U jednom halvatu ženskog dela hamama nalazi se ozidana kada, izgrađena početkom 20. veka. Kako se tada muslimani nisu kupali u kadi, predpostavlja se da je izgrađena za ritualno kupanje Jevreja.
Duž cele južne strane hamama nalazi se uzana prostorija za grejanje vode – hazna, na čijoj sredini je bio ugrađen bakarni kazan ispod kog se ložila vatra. Voda se u hazni grеjala, a odatle cevima razvodila po hamamu. Ložište je povezano sa hipokaustom, tako da je zagrejan vazduh mogao da struji ispod svih prostorija hamama, osim ispod šadrvana. Sa zapadne strane hazne nalazi se manja, sasvim niska prostorija koja je služila kao rezervoar hladne vode i iz koje se cevima voda razvodila do svake česme u hamamu, tako da se mogla mešanjem vruće i hladne vode dobiti željena temperatura za kupanje. Voda je do hamama bila sprovedena iz gradskog jaza.[б]
Iz navedenog funkcionalnog rasporeda i oblika prostorija proizašao je i konstruktivni sklop hamama. Njegova spoljašnjost je prepoznatljiva po velikom broju kupola različitih veličina. Na njima su šestougaoni, nekada zastakljeni, otvori za osvetljenje. Svaka prostorija ima bar jednu kupolu, a kao konstruktivni elementi javljaju se lukovi i svodovi.[2]
Napomene
[уреди | уреди извор]- ^ Sistem za grejanje prostorija ispod poda pomoću vreloga vazduha. Smatra se da je ovaj sistem u 2. veku p.n.e. izumeo Sergije Orata.
- ^ Gradski jaz nalazio se ispod tvrđave i poviše vodenica koje su postojale sve do 1929. godine, na mestu gde se danas nalaze ostaci prve električne centrale u Novom Pazaru. Ideja za igradnju centrale potekla je od tada čuvenog Novopazarcu, preduzetniku, biznismenu i hotelijeru Ranku Ivkoviću, je bio vlasnik nadaleko čuvenog hotela „Vrbak”, izgrađenog na malom sprudu koji je u skoro samom centru varošice formirala reka Raška.[8]
Reference
[уреди | уреди извор]- ^ „Stari Isa-begov Hamam”. novipazarspomenici.mi.sanu.ac.rs. Приступљено 2025-10-09.
- ^ а б в г д Premović-Aleksić 2013, стр. 21-27
- ^ „Стари хамам у Новом Пазару”. nasledje.gov.rs. Приступљено 2025-10-09.
- ^ „Стари амам — Споменици културе у Србији”. САНУ.
- ^ „Isa begov hamam”. Turisticka organizacija Novi Pazar. Приступљено 2025-10-09.
- ^ S. Novosel (2025-01-14). „Republički zavod radiće arheološka istraživanja na Starom hamamu u Novom Pazaru”. Dnevni list Danas. Приступљено 2025-10-09.
- ^ „Isa-begov hamam i Amir-agin han u Novom Pazaru”. SNEWS. 2021-12-17. Приступљено 2025-10-15.
- ^ Nikšić, Asim. „Stara pazarska centrala”. Turistička organizacija Novi Pazar. Приступљено 9. 10. 2025.
Vidi još
[уреди | уреди извор]- Tvrđava Novi Pazar
- Novopazarska tvrđava sa starom čaršijom i kompleksom oko Altun-alem džamije
- Isabegov hamam u Sarajevu
Literatura
[уреди | уреди извор]- Premović-Aleksić, Dragica (2013). Islamski spomenici Novog Pazara. Novi Pazar: Muzej ”Ras”. ISBN 978-86-80813-23-3.(COBISS.SR 202579212)
Spoljašnje veze
[уреди | уреди извор]
- „Стари амам — Споменици културе у Србији”. САНУ.
- Републички завод за заштиту споменика културе - Београд Архивирано на веб-сајту Wayback Machine (6. фебруар 2021)
- Листа споменика
