Podgorička skupština

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Učesnici Velike Narodne skupštine srpskog naroda u Crnoj Gori, održane 26. novembra 1918. godine u Podgorici

Velika narodna skupština srpskog naroda u Crnoj Gori (ili kraće samo Velika narodna skupština, često i sa dodacima Velika crnogorska narodna skupština ili Velika srpska narodna skupština), poznatija pod nazivom Podgorička skupština, bila je narodno predstavništvo Crne Gore po završetku Prvog svjetskog rata. Zasedala je od 24. do 29. novembra 1918. godine u Podgorici. Njene najpoznatije odluke bile su: zbacivanje kralja Nikole i dinastije Petrovića Njegoša u korist dinastije Karađorđevića, ujedinjenje Crne Gore sa Kraljevinom Srbijom i iskazivanje podrške ujedinjenju svih Srba, Hrvata i Slovenaca u jedinstvenu jugoslovensku državu. Ove odluke, koje su bile od istorijskog i dalekosežnog značaja, predstavljale su volju većeg dela naroda u Crnoj Gori, ali sa njima se nisu slagale pristalice svrgnutog kralja Nikole, što je nedugo potom dovelo do novih političkih zapleta. Skupština je takođe izabrala i poseban Narodni odbor, kome je povereno vršenje izvršne vlasti. Predsjednik skupštine bio je Savo Cerović.[1][2][3]

Pripreme za skupštinu[uredi | uredi izvor]

Svetozar Tomić (1878-1938)

Rad na ujedinjenju Crne Gore i Srbije inteziviran je tokom ulaska savezničkih trupa (francuskih, engleskih, američkih, italijanskih i srpskih) u oslobođenu Crnu Goru. Načelnik srpske Vrhovne komande, vojvoda Živojin Mišić, uoči ulaska ovih trupa na teritoriju Crne Gore (Metohija), u uputstvu komandantu, Dragutinu Milutinoviću, 23. oktobra odredio je zadatak srpskim trupama da „pomoću Crnogoraca rade na sjedinjenju Crne Gore i Srbije“. Put od Peći do Cetinja srpske trupe su prošle za veoma kratko vreme. Cetinje je zvanično zauzeto 23. oktobra (5. novembra) 1918. godine. U njemu je uspostavljena komanda mesta i vojna vlast, koja se pozivala na naredbe Vrhovne komande srpske vojske. Sa srpskom vojskom u Crnu Goru su ušli i političari koji su bili zaduženi za politički rad. Na sednici srpske vlade, 15. oktobra 1918. godine, za poverenika za politička pitanja u Crnoj Gori imenovan je Svetozar Tomić, a u Odbor su, pored Tomića, u dogovoru sa Pašićem, ušli: Petar Kosović, Janko Spasojević i Milosav Raičević. Oni su odmah po ulasku srpskih trupa na područje Crne Gore formirali Centralni izvršni odbor za ujedinjenje Srbije i Crne Gore, koji je delovao po instrukcijama srpske vlade. Položaj kralja Nikole bio je politički neizvestan. Odbor za ujedinjenje je vršio postavljanje načelnika okruga i srezova, predsednika u varoškim opštinama, starešine u kapetanijama i jedan broj činovnika.

Ovoj Velikoj narodnoj skupštini su prethodile slične, manjeg značaja, po gotovo svim mestima Crne Gore i pod različitim nazivima. Na njima je uspostavljena procedura održavanja izbora, sazivanja zajedničke skupštine i ciljevi koje zajednička skupština treba svetu da obznani.

Izbori za skupštinu[uredi | uredi izvor]

Kraljevina Crna Gora: prostor na kome su sprovedeni izbori 19. 11. 1918.

Centralni izvršni odbor je, na sednici u Beranama 25. oktobra/7. novembra 1918. godine, propisao Pravila za biranje narodnih poslanika za Veliku narodnu skupštinu. Proglas o raspisivanju izbora i Pravila za biranje narodnih poslanika za Veliku narodnu skupštinu, poslati su iz Berana 27. oktobra okružnim načelnicima u Crnoj Gori, s nalogom da se organizuju izbori po kapetanijama, varoškim opštinama i srezovima. Za održavanje zborova i izbor poverenika dat je rok od sedam dana, dok je u nekim mestima, poput Cetinja, za te poslove preostalo tek tri dana. Čitavim izbornim procesom rukovodio je Centralni izvršni odbor preko svojih poverenika i izaslanika koji su sazivali zborove i sednice i utvrđivali rezultate izbora.

Izbori za sastav skupštine obavljeni su 19. 11. 1918. godine na celom prostoru kraljevine Crne Gore. Svaka kapetanija birala je po 2, dok je svaki srez (iz oblasti koje su oslobođene u Prvom balkanskom ratu) birao po 3 poslanika. Veći gradovi (preko 5 000 stanovnika) birali su po 2 poslanika, a oni manji (sa manje od 5 000 stanovnika) po 1 poslanika.

Glasalo se na javnim zborovima (bez biračkih spiskova, identifikacionih dokumenata i biračkih odbora), na kojima je javnim i posrednim glasanjem:

  • svaka kapetanija birala 10 poverenika,
  • svaki srez birao 15 poverenika,
  • svaka veća varoš birala 10 poverenika,
  • svaka manja varoš birala 5 poverenika.

Potom su se okupljali poverenici iz jednog okruga i na zajedničkoj sednici odlučivali o svojim predstavnicima tj. predstavnicima na skupštini.

U nekim kapetanijama nisu ni održani skupovi (pljevaljski i beranski okrug), već su poslanici jednostavno imenovani i još su predstavljali narod bjelopoljskog okruga. Poslanici birani u Andrijevici predstavljali su građane plavso-gusinjskog sreza. Na ovaj način je izabrano 165 poslanika za skupštinu.

Srpska vojska je imala naređenje da „nastavi najenergičnije i svim sredstvima da se na teritoriji koju je naša vojska okupirala uguši svaka agitacija, pa ma od koga dolazila“, u čemu su im na raspolaganju stajala „sva sredstva“ (Ž. Mišić). Sa tim u vezi stoji i akcija oficira vojske kraljevine Srbije koji su krajem novembra, neposredno pred samu Podgoričku skupštinu sprečili pokušaj kraljevine Italije da okupira Crnu Goru i time spreči uspostavu novog poretka koji nije bio u saglasnosti sa obećanjima velikih sila crnogorskim državnim organima. Istovremeno je Vrhovna komanda srpske vojske naredila svojim komandama sa sedištem u Sarajevu, Zagrebu i Beogradu da spreče povratak dela crnogorskih interniraca (oficira, ministara, poslanika...) „dok se pitanje ujedinjenja ne reši“.

Tok skupštine[uredi | uredi izvor]

Potpredsjednik skupštine, pravnik i sudija Savo Fatić (1876-1948)

Pripreme za početak rada skupštine obeležila su dva suprotna mišljenja o načinu ujedinjenja Crne Gore i Srbije. Skupština je zasedala od 24. do 29. novembra 1918. godine. Od dve prethodne i pet redovnih zasedanja, najznačajnija je druga redovna sednica od 26. novembra na kojoj su donesene istorijske odluke o ujedinjenju naroda Kraljevine Crne Gore i Kraljevine Srbije, kao i odluka o detronizaciji dinastije Petrovića.

Skupština je otpočela sa radom 24. 11. u zgradi Duvanskog monopola i na prvom zasedanju izabrani su tajnim glasanjem organi skupštine (predsednik Savo Cerović, potpredsednici Lazar Damjanović i Savo Fatić i sekretari).

Bjelaši[uredi | uredi izvor]

Bjelaši su se zalagali za bezuslovno sjedinjavanje Crne Gore i Srbije.

Zelenaši[uredi | uredi izvor]

Zelenaši su se zalagali za uslovno sjedinjavanje Crne Gore i Srbije.

Odluke skupštine[uredi | uredi izvor]

Podgorička skupština je, na Drugoj redovnoj sednici 13./26. novembra, bez rasprave i aklamacijom usvojila već napisani tekst Odluka, koji su potpisali 160 poslanika. Ovaj akt je usvojen pod imenom Rezolucija, a kasnije objavljen kao plakat pod nazivom Odluka. Odluke su:

  • Da se kralj Nikola I Petrović - Njegoš i njegova dinastija zbaci sa crnogorskog prijestola.
  • Da se Crna Gora sa bratskom Srbijom ujedini u jednu jedinu državu pod dinastijom Karađorđevića, te tako ujedinjene stupe u zajedničku Otadžbinu našeg troimenog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca.
  • Da se izabere Izvršni narodni odbor od 5 lica, koji će rukovoditi poslovima, dok se ujedinjenje Srbije i Crne Gore ne privede kraju.
  • Da se o ovoj skupštinskoj odluci izvijesti bivši kralj Crne Gore Nikola Petrović, Vlada Kraljevine Srbije, prijateljske Sporazumne sile i sve neutralne države.
Marko Daković član Izvršnog narodnog odbora

Na četvrtoj sednici (28. novembra) je izabran Izvršni odbor, u stvari privremena vlada.

Na petoj sednici (29. novembra) skupština je odlučila:

  • Da se pokretna i nepokretna imovina bivšeg kralja Nikole Petrovića Njegoša i njegove dinastije, u Crnoj Gori konfiskuje u ime naroda.
  • Da se za svagda zabrani ulazak u našu zemlju pređašnjem kralju Nikoli Petroviću Njegošu, a tako i svim članovima njegove dinastije.

Kraljeva imovina je konfiskovana.

Odluka o ujedinjenju sa Srbijom, dovela je do niza drugih odluka o ujedinjenju u novu državu pod imenom Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca.

Podgorička skupština je izabrala delegaciju od osamnaest članova, koju je predvodio mitropolit Gavrilo Dožić, da odluke Podgoričke skupštine odnese u Beograd. Delegacija je uručila odluke Podgoričke skupštine regentu Aleksandru 17. decembra 1918. godine, ili 17 dana poslije proglašenja ujedinjenja i stvaranja Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno jugoslovenske države. Ovim je praktično zaokružen okvir odluka Podgoričke skupštine kojim je proglašeno pripajanje Crne Gore Srbiji, detronizovana crnogorska dinastija i uspostavljena privremena vlast koja je odluke trebalo da sprovede u delo.

Odluke Podgoričke skupštine nije priznale nijedna velika sila. Sama Srbija je zvanično raskinula diplomatske odnose sa Crnom Gorom 28. decembra 1918. godine, više od mjesec dana po donošenju odluke o bezuslovnom ujedinjenju. Odlukama Podgoričke skupštine crnogorska država je faktički prestala da postoji.

Januarsko zasjedanje[uredi | uredi izvor]

Andrija Radović (1872-1947)

Poslednji put Velika narodna skupština se sastala, na zahtev vlade iz Beograda, 27. januara 1919. godine i izabrala poslanike iz Crne Gore u Privremeno narodno predstavništvo, privremeno predstavničko i zakonodavno tijelo jugoslovenske države. Izabrani su: Andrija Radović, Marko Daković, Todor Božović, Spasoje Piletić, Risto Jojić, Lazar Damjanović, Mihailo Ivanović, Ilija Ljumović, Marko Matanović, Tripko Žugić i Radovan Bošković.

Tačke izvještaja koji je sačinila međunarodna posmatračka komisija sastavljena iz više članova iz različitih zemalja, povodom izbora za Podgoričku skupštinu i generalnog stanja u Crnoj Gori, 9. februara 1919. godine:

1) Trupe koje su se nalazile u Crnoj Gori su bile jugoslovenske, a ne srbijanske: njihov broj u cijeloj zemlji ne prelazi 500 ljudi: one nisu bile upletene u izbore i zbivanja oko pobune.

2) Izbori su bili slobodni pošto 500 oficira i vojnika jugoslovenskih nisu mogli desetinama hiljada Crnogoraca nametnuti svoju volju.

3) Izbori su bili demokratskiji nego oni praktikovani za vrijeme vladavine bivšeg kralja Nikole.

4) Svi Crnogorci su bili za ujedinjenje sa Srbijom i ne žele povratak raskralja Nikole, kojega drže za izdajnika zemlje.

5) Pobuna je prouzrokovana od strane nekoliko agenata bivšeg kralja, a koji su potpomognuti agentima italijanskim; mogli su obmanuti neke neobaviještene ličnosti.

6) U zemlji je vladao mir, krivci će biti osuđeni od strane redovnih sudova.

7) Zahtijeva se da odbjegli pobunjenici kod Italijana u San Đovani Di Medui i Kotoru budu predati francuskom generalnu Venelu i da odgovaraju za rušenje telefonskih žica i pljačku vojničkih namirnica. Broj zatvorenih ličnosti se penje otprilike na jednu stotinu. Svi seljaci su pušteni na slobodu.

O ujedinjenju i prihvatanju kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca pod Karađorđevićima, piše prestolonasljednik Mihailo Petrović Njegoš u svojim memoarima:

Bili smo još na školovalju u Istburnu kad je, 1. marta 1921, preminuo naš ded, kralj Nikola. Prestavio se u osamdesetoj godini života, u svojoj vili u Antibu, na jugu Francuske. Krajem 1918. godine, ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom, san svih Srba, bilo se izvršilo pod okolnostima sa kojima on nije bio saglasan. Stoga je ostao da živi u inostranstvu. Sa svojom ženom, kraljicom Milenom, proveo je neko vrijeme u Italiji, pa potom u Francuskoj (Lion, Bordo, Po), i konačno se naselio na Azurnoj obali. Njegova smrt izazvala je u meni duboku žalost. Nekoliko dana docnije, imao sam priliku da u engleskim listovima vidim, s tužnim i mučnim osjećanjem, fotografije njegove sahrane. Na jednom snimku, njegov kovčeg italijanski mornari unose u ratni brod. Po želji njegove kćeri kraljice Jelene, sahranjen je u San Remu. Za njim će tamo, dve godine docnije, otići i naša baka Milena.

Mada se ogromna većina Crnogoraca izjasnila za ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom, - i stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, - jedan mali broj odbijao je da to prizna. Kad je kralj Nikola umro, oni su za kralja proglasili mog strica Danila. Iz kog razloga koji mi nisu poznati, Danilo se rešio da tu titulu ne ponese. Kako je bio bez dece, sva svoja prava preneo je na mene, još maloletnog. To, uostalom, nije imalo svoje važnosti, ni posledica. Dva-tri meseca docnije, kad sam se o raspustu našao kod majke u Parizu, pročitao sam u štampi vest o tome da su sve velike sile priznale ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Ja sam u ono vreme bio isuviše mlad, da bih imao tačnu i jasnu predstavu o značaju svega toga. Docnije, kad sam temeljno proučio istoriju Južnih Slovena, razumeo sam u kojoj meri je bilo pravedno, i neopozico, to uklapanje Crne Gore u jednu širu otadžbinu, nakon vekova rastavljenosti, s ostalim Srbima, Hrvatima i Slovencima. Crna Gora, - koja se bila održala kroz istoriju kao ostrvce nezavisnosti i slobode, dok su se ostala braća nalazila u sklopu Austrije ili Turske, - nije imala razloga da postoji kao celina za sebe kad su se braća oslobodila tuđinskog gospodarstva. Poput Italijana i Nemaca, Jugosloveni su se 1918. godine ujedinili na osnovu načela o samoopredeljenju naroda. Oni što su žalili za Crnom Gorom kao zasebnom državom, nisu uviđali jednu osnovnu stvar: da Crna Gora nije mogla postojati kao samostalna država od trenutka kad su se stvorili uslovi za jednu veliku nacionalnu državu naroda iste krvi i jezika. Već u svojoj mladosti, čim sam bio u stanju shvatiti elemente našeg nacionalnog problema, ja sam se zauvek, i nepokolebljivo, opredelio za princip punog jugoslovenskog jedinstva.

Legitimnost ili nelegitimnost[uredi | uredi izvor]

Detaljnije: Salisov izvještaj

Ovaj akt je prema delu istoričara bio presedan u dotadašnjoj balkanskoj istoriji, da jedna nezavisna država bude sjedinjena sa drugom, bez obzira na njenu nezavisnost i njen međunarodno - pravni legitimitet i kontinuitet. U doba tih događanja postojala je crnogorska vlada, crnogorska skupština (birana na izborima 1914. godine), crnogorski dvor pri kojem su delovali akreditovani predstavnici velikih sila i Srbije, crnogorski Ustav i zakoni.

Sa druge strane vojska kraljevine Crne Gore je 25. 01. 1916. godine, zbog nemogućnosti da odstupi, raspuštena. Ovo je po nekima tumačeno kao kapitulacija, čime je politički vrh kraljevine Crne Gore izgubio dozu kredibiliteta.

Sami saveznici nisu bili načisto šta se događa u Crnoj Gori, pa su u istu slali više misija koje su im podnosile izvještaje. Neki izvještaji su bili marljivo urađeni, a neki površno (urađeni za jedan dan).

Premda se danas prenaglašavaju mnoge nepravilnosti prilikom priprema velike Narodne skupštine u Podgorici, uz isticanje da je prisustvo srpskih trupa bilo korišćeno kao neka vrsta pritiska, činjenica je, van svakog spora, da je većina naroda u Crnoj Gori, preko svojih uglednih izabranika, s mnogo autentičnog entuzijazma 26. novembra 1918. izglasala bezuslovno sjedinjenje sa Srbijom. Svrgavanje dinastije Petrović-Njegoš, koje je prethodilo činu ujedinjenja pod dinastijom Karađorđevića imalo je, međutim značajnije posledice: kraljeve pristalice su, uz finansijsku pomoć italijanskih oficira, pokušali da oružjem ospore novo stanje, i najstarijega srpskoga kralja Nikolu Petrovića Njegoša, vrate na presto Crne Gore. Brzo i brutalno skršena Božićna pobuna, ostavila je, bar u lokalnom predanju, ako ne i u proverivim istorijskim izvorima, gorak ukus međusrpskog sukoba, koji se danas, iz sasvim drugih razloga, namerno, tj. nenaučno, preuveličava.

(Dušan Bataković „Ujedinjenje Crne Gore i Srbije: Od snova predaka do košmara savremenika“)

Zanimljivosti[uredi | uredi izvor]

Postoje određene identitetske sličnosti Crne Gore pod austrougarskom okupacijom, fašističke kvislinške tvorevine Crne Gore iz 1941. i današnje Crne Gore. U sve tri Crne Gore je ukinuta trobojka, a u poslednje dve zvanična zastava Crne Gore postaje crveni ratni barjak. 1917. godine se zabranjuje upotreba srpske trobojke u Crnoj Gori. [4] Zvanična zastava Crne Gore 1941. godine postaje vojnička zastava kralja Nikole, [5] a današnja ima i žutog (zlatnog) orla, iako su sve zastave Crne Gore (sa orlom) imale uvek belog orla, koji je u crnogorskoj štampi često nazivan Dušanovim. Crnogorski sabor, koji se sastao na Petrovdan 1941. ukinuo je odluke Podgoričke skupštine, [6] a to je urađeno i 1945., 2006. [7] [8] i 2018. godine. [9] I onda i danas se govorilo o okupaciji Crne Gore od strane Srbije, a danas se govori i da su Srbi okupirali Crnogorce, iako su onda Crnogorci bili etnički Srbi, a crnogorska štampa je govorila samo o Srbijancima i Crnogorcima (baš jer su svi bili Srbi). Crnogorski Sabor iz 1941. godine, uputio je telegram Adolfu Hitleru u kojem se navodi da Crna Gora, koja je u akcionoj sferi fašističke Italije, uspostavljena kao suverena i slobodna država, upućuje svoje misli Hitleru, u želji da Osovina i novi evropski poredak dostignu skoru srećnu pobedu. [10]

Učesnici[uredi | uredi izvor]

Vidi još[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

Literatura[uredi | uredi izvor]

Spoljašnje veze[uredi | uredi izvor]