Bugarska egzarhija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Територија под јурисдикцијом Бугарске егзархије (1870—1878)
Султански ферман о стварању Бугарске егзархије (1870)
Бугарске егзархијске владике у Македонији
Свештеници Бугарске егзархије и ВМРО комите.

Бугарска егзархија (буг. Българска екзархия) je bila bugarska nacionalna[1][2] crkva, osnovana 1870. godine.[3][2] Stvorena je nekanonskim putem, voljom turskih vlasti, bez saglasnosti Carigradske patrijaršije, te je stoga 1872. godine na pomesnom saboru u Carigradu proglašena raskolničkom organizacijom. Nalazila se u raskolu sve do 1945. godine kada se izmirila sa Carigradskom patrijaršijom, dobivši priznanje autokefalnosti. Bugarska egzarhija je 1953. godine uzdignuta na stepen patrijaršije i od tada je poznata pod nazivom Bugarska pravoslavna crkva, koji nosi i danas. U periodu 1870—1918. i 19411944. njena jurisdikcija je obuhvatala teritorije koje danas pripadaju različitim državama: celu teritoriju današnje Bugarske i Makedonije, i delove današnje Grčke (Egejska Makedonija), Turske Istočna Trakija), Srbije ([[region Niš, Pirot i Vranje), Albanije Mala Prespa) i Rumunije (Severna Dobrudža).

Delovanje u Južnoj Srbiji i Makedoniji[uredi]

Prilikom stvaranja Bugarske egzarhije, turski sultan je u fermanu od 28. februara 1870. godine poimenično naznačio eparhije koje je trebalo preneti u njenu nadležnost. Pored eparhija na bugarskom etničkom području, u sultanski ferman su uvrštene i eparhije na srpskom etničkom području (Niške eparhije i Nišavske (Pirotske) eparhije). Bugarski egzarhisti su imali pretenzije i na Raško-prizrensku eparhiju, ali nisu uspeli da ih ostvare. Međutim, egzarhisti su uspeli da postave svoje vladike u Makedoniji (Skoplju, Bitolju i Ohridu). Time je na pomenutim prostorima, pored kanonskih eparhija Carigradske patrijaršije stvorena mreža nekanonskih egzarhijskih eparhija, a pravoslavno stanovništvo se podelilo na "patrijaršiste" i "egzarhiste".[4]

Pravoslavna crkva u Kneževini Srbiji nije blagovremeno prepoznala opasnost od stvaranja Bugarske egzarhije, prvenstveno zbog toga što je beogradski mitropolit Mihailo Jovanović bio iskreni pobornik srpsko-bugarske saradnje, te je stoga bio zatečen posezanjem bugarskih egzarhista za eparhijama u srpskim oblastima i njihovom potonjom sve izraženijom antisrpskom delatnošću. Pošto je Bugarska egzarhija bila stvorena uz podršku Rusije, mitropolit Mihailo nije prihvatio poziv carigradskog patrijarha da 1872. godine učestvuje na pomesnom saboru u Carigradu, na kojem je Bugarska egzarhija optužena za izazivanje etnofiletizma i osuđena kao raskolnička organizacija. To su potom iskoristili bugarski egzarhisti, koji su među srpskim stanovništvom u zaposednutim eparhijama širili lažne vesti o navodnoj "saglasnosti" srpske jerarhije sa osnivanjem Bugarske egzarhije.[5]

Počev od osnivanja Bugarske egzarhije i dobijanja jurisdikcije nad teritorijom Makedonije, a i zbog delovanja probugarske VMRO, Bugarski egzarhat je nastojao da spreči funkcionisanje Srpske pravoslavne crkve u delu Stare Srbije koji uglavnom obuhvata današnju Republiku Makedoniju. Bugarski egzarhat se nakon Berlinskoga kongresa jedno vreme povukao iz Makedonije, da bi 1890. od turskih vlasti dobio dozvolu za povratak u ohridsku i skopsku eparhiju, a 1894. u velešku i nevrokopsku eparhiju.[6] Nakon 1897. deluju u bitoljskoj, strumičkoj i debarskoj eparhiji. Osnivane su mnoge bugarske škole novcem dobijanim od bugarske države za propagandne svrhe.[6] Počeli su da zabranjuju slavljenje slave i da se slave srpski sveci.[6] Srpske knjige su izbacivali iz škola i crkava.[6] Mnogi su zbog toga napuštali bugarsku egzarhiju i vraćali se carigradskoj patrijaršiji, koja je postala popustljivija dozvolivši slovensko bogosluženje. Turci nikako nisu dozvoljavali obnovu pećke patrijaršije. Međutim nakon dugotrajnih i upornih zahteva srpskih narodnih prvaka i nakon diplomatskoga posredovanja Rusije, Srbije i Crne Gore izdejstvovano je da carigradski patrijarh postavi Srbe za episkope u Prizrenu 1896. i Skoplju 1897.[6] Srpski episkopi su onda počeli da otvaraju škole uz pomoć novca dobijenoga iz Srbije.[6] Tek tada su počeli da se takmiče sa duboko ukorenjenom bugarskom propagandom. Čitavi krajevi su počeli da se odvajaju od bugarske egzarhije i da prilaze srpskim episkopima.[6] Bugari su onda od 1902. počeli da organizuju razbojničke čete, koje su poubijale mnogo srpskih istaknutih ljudi, a naročito su se okomili na sveštenike i učitelje.[6] Kao posledica terora VMRO a i albanskih i turskih bašibozuka nad Srbima u Staroj Srbiji i Makedoniji u patriotskim krugovima u Beogradu, Vranju, Skoplju i Bitolju se rodila ideja o formiranju srpske četničke organizacije koja bi sprovodila koordiniranu oružanu odbranu Srba.

Sve do Prvog balkanskog rata (1912-1913) i proterivanja Turaka iz Stare Srbije, Bugarska egzarhija je često (pomoću VMRO komita) sprovodila likvidacije srpskih sveštenika i učitelja. Za vreme Prvog svetskog rata (1914-1918), Bugarska egzarhija je iskoristila bugarsku okupaciju istočne i južne Srbije od 1915. do 1918. godine za ponovno uspostavljanje svojih struktura u zaposednutim srpskim oblastima, što se ponovilo i tokom Drugog svetskog rata, kada je bugarska okupacija istih oblasti od 1941. do 1944. godine poslužila Bugarskoj egzarhiji za novi upad na kanonska područja Srpske pravoslavne crkve.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Stephen A. Fischer-Galaţi — „Man, state, and society in East European history“, 1970, Praeger, pp. 200 („...and in 1870 it established a Bulgarian national church (Bulgarian Exarchate)“)
  2. 2,0 2,1 Stavrianos 2000, str. 371-375.
  3. ^ "Bulgarian Orthodox Church", Encyclopædia Britannica: "The struggle for an independent Bulgarian church, begun late in the 18th century, culminated in the establishment in 1870 of a Bulgarian exarchate." (jezik: engleski)
  4. ^ Slijepčević 1966, str. 475.
  5. ^ Slijepčević 1966, str. 476–479.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 Narodna enciklopedija srpsko-hrvatsko-slovenačka, Beograd 1929, knjiga 1, 643

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]