Ikonostas

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Ikonostas u crkvi Svetih arhanđela Mihaila i Gavrila u Novom Miloševu iz 1842.

Ikonostas (grč. εικονοστάσιο - иконо стазио - место за иконе) ili oltarska pregrada odvaja oltarski prostor od naosa crkve. Osnovni elementi ikonostasa su carska vrata (dveri) i ikone. Danas postoji samo u pravoslavnim crkvama.

Obično se pravi od drveta, ali može biti i od drugih drugih materijala, kao što su kamen ili mermera, a u novije doba čak i od inoksa, kao što je crkva na Rudniku). Po pravilu na ikonostasu postoje ukupno troje vrata, od koga se odstupa u slučaju manjih crkva. Broj ikona na ikonostasu zavisi od njegove veličine, koje se ugrađuju po određenim crkvenim kanonima.[1]

Ikonostas se postavlja u crkvama ne samo radi ukrasa, već radi buđenja pobožnosti kod vernih. Na ikonostasu je predstavljen trostruki poziv Isusa Hrista, prikazana je istorija Starog i Novog zaveta. Ikonostas je, takoreći, otvorena knjiga iz koje svaki čovek može upoznati najglavnije događaje i učenje hrišćanske vere.[2]

Istorija[uredi]

Pregrade slične hrišćanskim su se koristile u građevinama javnog, religijskog i profanog karaktera, u sredini u kojoj se razvilo hrišćanstvo. Pregrade su postojale u sudnicama, na hipodromima, u hramovima, na mestima gde se pojavljivao car pred narodom. Te pregrade su bile do visine struka, nisu smanjivale vidljivost, već su ukazivale narodu na prostor u koji nije trebalo da ulazi, a davao na značaju onima koji su bili ograđeni.[3]

Prve oltarske pregrade, u ranohrišćanskim hramovima su bile niske.[4] Oblik i visina prvobitnih pregrada su bili različiti. U nekim slučajevima to su bili niski zidići, do visine čovečjih grudi, s vratima u obliku rešetaka, sa ili bez arhitrava. Pravile su se od metala drveta i kamena i postojale su kako na Istoku, tako i na Zapadu.[5]

Drvene oltarske pregrade su poznate samo na osnovu literarnih opisa i likovnih predstava na fresakama, mozaicima ili sa minijatura, kao i sa arheoloških nalazišta. Poznato je da su u 3. veku, oltarske pregrade imale rešetkaste ograde od drveta, koje su s jedne strane ograđivale Časnu trpezu, a sa druge poseban prostor za episkopa i prezvitere.[6]

Poznato je da su krajem 4. veka oltarske ograde bile kamene. Najčešće su pravljene kao posebne konstrukcije, odvojene od arhitektonske građevine. Postojao je samo jedan ulaz u oltarski prostor, koji se nalazio u aksijalnoj osi bazilike. Pravili su se od stilobata, sa malim kamenim stubovima, ukrašenim s čeone strane, kao i parapetnim pločama ili tranzenama između. Na parapetnim pločama obično su se klesala hrišćanska znamenja, najčešće krst ili Hristov monogram, a ređe vegetabilni motivi. Ispred ulaza u oltarski prostor se često nalazio produžetak prema središnjem delu naosa. U širim produžetcima (lat. schola cantorum - школа певања) su stajali pevači, za vreme određenih liturgijskih obreda.[4] Uz oltarski prostor nisu postojale pastrofije, a đakonin i protezis su građeni uz bokove priprate.[7]

Vremenom, kako bi se oltarski prostor odvojio od pogleda vernika, u 5. veku su uvedene visoke oltarske pregrade, sa gornjom gredom epistilionom. Visoke oltarske pregrade su postale uobičajene u narednom veku i zadržale su se tokom čitavog srednjeg veka. Najreprezentativnija visoka oltarska pregrada se nalazila u Svetoj Sofiji, čiji su stubovi bili oplaćeni čistim srebrom.[7] Međutim, sve do pojave cara Justinijana, nije postojao ustaljen ikonografski program.[8]

Prerastanje oltarske pregrade u ikonostas je započeo veoma rano. Na arhitravu je od samog početka obično stajao krst. U vreme Justinijana, u 6. veku, po ugledu na Konstantina, u Svetoj Sofiji su na arhitravu u reljefu postavljeni Hrist, Majka Božja, anđeli, apostoli i proroci.[9] Nažalost, ni jedna ikona predikonoboračkog perioda za koju se izvesno zna da je bila postavljena na oltarskoj pregradi nije sačuvana.[10]

U periodu ikonoborstva, na celom prostoru Vizantije je došlo do izvesnog zastoja u razvoju umetničkih predstava na oltarskim pregradama. Protivnici poštovanja ikona ili skulpturalnih predstava nisu dozvoljavali stavljanje bilo kakavih likovnih predstava na ikonostase. Ikone i skulptutre su smatrali satanskim činom materijalizacije svetih likova i počeli su da uništavaju ikone i freske po zidovima crkava. Ipak, arhitektonska konstrukcija i koncepcija oltarske pregrade u periodu ikonoborstva nije menjana, već je samo izvršena izvesna redukcija ikona na njoj.[8]

Podstaknut ikonoboračkom krizom, Sedmi vaseljenski sabor u Nikeji 787. godine je istakao poštujući odnos prema ikonama. Primena i prisutnost ikona u izražavanju i ispovedanju vere se sve više širio, pronalazeći vremenom mesto i na oltarskim pregradama,[11] mada nije moguće precizno utvrditi kada su se ikone ponovo vratile na oltarske pregrade.[8] U prvoj fazi (9–10. vek), generalno nije bilo slikanih pokretnih ikona, samo su klesane figure na mermernom arhitravu.[12] Najraniji počeci pojavljivanja ikona na oltarskoj gredi, iako na osnovu malog broja izvora, mogu se locirati u 10. veku.[13]

U vizantijskim crkvama u periodu od 11. do 14. veka ikonostas je bio portal sa slobodnim prostorom između stubova bez ikakvih ikona, osim na arhitravu.[9] Monumentalne ikone počele su da se razvijaju najpre na zidovima koji su se nalazili sa bočnih strana ikonostasa, a kasnije i na samom ikonostasu, u slobodnom prostoru između stubova. Prve ikone su bile ikone Spasitelja, Presvete Bogorodice i svetitelja kojima je crkva posvećena. Iznad njih su postavljane slike praznika i mineja, a na arhitaravu Deizis.[9] Veliki Deisis je već u periodu 11–12. veka, počeo da se pojavljuje na arhitravu i to sam, u redu sastavljenom od odvojenih ikona.[14] Na osnovu izvora i sa sačuvanih epistilnih greda zna se da serija od dvanaest Gospodnjih praznika nije postala opšteprisutna pre 12. veka. Veliki praznici: Blagovesti, Rođenje Hristovo, Sretenje Gospodnje, Krštenje Hristovo, Preobraženje, Vaskrsenje Lazara, Cveti (Ulazak u Jerusalim), Raspeće, Vaskrsenje, Vaznesenje, Pedesetnica i Uspenje Presvete Bogorodice, su bili suštinski element u liturgijskom kalendaru vizantijskim crkvama i bili su proslavljani sa posebnom svečanošću.[15] U vreme dinastije Paleologa ikonostasi su postali viši, a od 14. veka došlo je do zamene mermernih ikonostasa drvenim.[16]

U ranom srednjem veku, radi liturgijskih obreda je bio potreban samo jedan, centralni prolaz na oltarskoj pregradi. Najstarije oltarske pregrade nisu imale vrata, a centralni prolaz je zatvaran zavesom. Od 6. veka uvođenjem proskomidije, na pregradi je pravljen drugi, severni prolaz, dok je treći, južni prolaz nastao dosta kasnije.[17] U periodu ikonoborstva pojavila su se prva niska drvena oltarska vrata, koja su sastavljena od dva vratna krila.[18] Pretpostavlja se da su se prve dveri pojavile najpre na reprezentativnijim crkvama, u kojima je vladar prisustvovao liturgijskim obredima. Najstarije poznate su Andreaške dveri iz 14. veka, sa predstavom Blagovesti. Tek u 17. veku se pojavio i treći južni prolaz za đakonikan.[17] Prolazak kroz Carske dveri, ulazak u oltar i izlazak iz njega, dozvoljava se sveštenicima, koji služe liturgiju i to samo kada se jasno predviđa crkveni poredak. U drugim prilikama sveštenici prolaze kroz druga oltarska vrata. Obično ulaze u oltar na južna, a izlaze na severna.[19] Na najstarijim likovnim predstavama oltarskih vrata, svako oltarsko krilo se delilo u dve zone. Na četiri polja su prikazana četiri sveštena lika sa oreolima, očigledno četiri jevanđelista. Iz kasnijeg perioda najčešća ikonografska tema su Blagovesti.[20] Od druge polovine 14. veka kao dopuna ikone Blagovesti javili su se likovi proroka.[21] U isto vreme su se pojavili i prvovrhovni apostoli Petar i Pavle, a kasnije i saslužujući jerarsi u želji da verni vide jerarhe i dok su oltarska vrata zatvorena. Vremenom su jerarsi na oltarskim vratima menjani sa drugim svetiteljima.[21] Od 15. veka su prisutni biljni motivi na oltarskim vratima izrezbarenim u drvetu. Biljni motivi se povezuju sa rajskim vrtom, drvetom života, sa drvetom poznanja, te uopšte sa idejom o večnom životu.[22]

Vizantijske crkve nisu sadržale više od dva do tri reda ikona. U tom obliku su se ikonostasi od 14. veka preneli i u Rusiju, gde su redovi ikona bili drugačije raspoređeni, jer je red praznika, koji se u Vizantiji nalazio ispod arhitrava, u Rusiji bio na samom arhitravu, obično iznad reda Deizisa.[23]

Ikonostas u Sabornom hramu Blagovesti u Moskvi

Visina ikonostasa se povećavala usled promene rasporeda redova, ali i zbog povećanja dimenzija ikona.[9] Andrej Rubljov i Teofan Grk su u Sabornom hramu Blagovesti u Moskvi oslikali likove iz Deizisisa u punoj veličini, visine ikona su premašivale dva metra, što je bilo sasvim neuobičajeno za tu epohu. Godine 1408. Andrej Rubljov i Danilo Crni su za Saborni hram Uspenja Presvete Bogorodice u Vladimiru napravili ikone iz reda Deizisa u visini većoj od 3 metra i uz njega dodali red proroka. U tom periodu ikonostas je postao jedan od suštinskih elemenata hrama.[23] Ikonostas je snažno uticao na rusku liturgijsku tradiciju. Dok je u vizantijskom bogosluženju postojalo mnogo više aktivnih elemenata, kao što su vhod sveštenouslužitelja kroz sredinu hrama i veliki vhod kroz čitav prostor hrama, u ruskim crkvama je liturgija postala statična, a uloga naroda pasivnija, što je dovelo do razvoja nove vrste pobožnosti.[24]

Početkom 16. veka na ikonostasu je dodat red pratioca, čime je oblikovan konačni klasični model ikonostasa sa pet redova.[23]

Postupnim razvojem, na Istoku je oltarska pregrada postala zid, dok je na Zapadu pregrada nestala.[25] U rimokatoličkim crkvama oltarske pregrade su u potpunosti uklanjane nakon Tridentskog sabora (1545-1562).[26]

Tokom 16. veka pojavili su se i dodatni redovi. Pojedini ikonostasi su pravljeni sa sedam redova, sa redom serafima i herufima, dok je na vrhu umesto krsta postavljan Nerukotvoreni Obraz ili ikona Svete Trojice. U drugoj polovini 17. veka, nakon Velikog moskovskog sabora (1666—1667), zabranjeno je prikazivanja Boga Oca. Na vrhu ikonostasta je postavljan krst s prikazom Raspeća, dok su bočno dodavani Presveta Bogorodica i Sveti Jevanđelista Jovan, dok su u pojedinim crkvama redovi serafima i herufima su zamenjeni scenama Stradanja i gotovo istovremeno i red apostola, dok je u bogatijim crkvama krajem 17. veka dodat i red stradanja apostola. Ovi dodatni redovi su preopterećivali ikonostas, koji je zbog nagomilanog sadržaja gubio jasnoću.[27]

Pod ruskim uticajem, visoki ikonostasi su prodrli na Svetu Goru, a odatle se preneli i na ostatak Balkana, koji se nalazio pod turskom vlašću.[27] Razvoj ikonografskog sadržaja visokih mnogorednih ikonostasa završio se početkom 18. veka.[28]

Carske dveri u crkvi Sv. Apostola u Pećkoj patrijarišiji

U ostalom delu pravoslavnog sveta, sve do kraja 17. i početka 18. veka su postojale niske oltarske pregrade.[27] U srpskim srednjovekovnim crkvama do prvih decenija 14. veka nisu sačuvane prvobitne oltarske pregrade, niti su one opisane u istorijskim izvorima. Najstariji sačuvani delovi oltarske pregrade su pronađeni u manastiru Studenici iz 13. veka, koja je urađena po uzoru na vizantijske srednjovekovne crkve i od njih se razlikuje samo u pojedinim detaljima.[29] Sačuvani su i delovi prvobitnih oltarskih pregade u crkvi Svetog Petra u Bijelom Polju iz gotovo istog perioda,[30] spasovske crkve u Žiči iz 13. veka, crkve Vaznesenja Hristovog u Mileševi iz 13. veka, crkve Bogorodičnog uspenja u Morači iz 13. veka,[31] crkve Svete Trojice u Sopoćanima iz 13. veka,[32] Bogorodičnoj crkvi u manastiru Gradac iz 13. veka,[33] crkve Svetog Ahilija u Arilju iz 13. veka,[34] manastiru Svetog Đorđa u Naogoričinu iz 14. veka,[35] crkvama Pećke patrijaršije iz 14. veka.[35] Jedna od retkih kasnijih sačuvanih pregrada je u crkvi Markovog manastira iz 14. veka,[36] a među najlepše delimično sačuvane pregrade spada ona koja se nalazi u crkvi Konstantina i Jelene u Ohridu.[36]

Starije pregrade iz raškog perioda su u određenim aspektima srodne romaničkom klesarskom izrazu. Tokom 13. veka došlo je do usklađivanja romaničkih oblika, sa vizantijskim programom. Razlike u pregradama, nastale su tek u 14. veku, od vremena vladavine kralja Milutina, kada su oltarske pregrade dobijale ukrase uobičajene u vizantijskim oblastima. okom 13. veka bili bez ikona, te da je u njima jedino mogla visiti zavesa. Takođe, potpuno sačuvana dečanska kamena oltarska pregrada iz prve polovine 14. veka nije bila izvorno predviđena da se u nju postave ikone. Promenom plana, u periodu od izgradnje pregrade do oslikavanja crkve, odlučeno je da se u templon postave ikone. To su najstarije ikone na drvetu postavljene u interkolumnije u Srbiji za koje se može tvrditi da su od početka na tom mestu. Staro Nagoričino je prvi primer srpskih zadužbina iz 14. veka sa fresko-ikonama u donjoj zoni templona.[37]

Redovi na ikonostasu[uredi]

Ruski visoki ikonostasi se grade u redovima ili činovima, što predstavlja hijerarhiju sveta. U srpskim crkvama ne postoji pravi razvijeni ikonostas.[38]

Prvi red[uredi]

Prvi, najniži red sadrži ikone koje se poštuju u određenom mestu. Ovaj red se takođe naziva celivajućim redom i često je asimetričnog oblika.

U centralnom delu prvog reda se nalaze svete ili carske dveri, dvokrilna vrata na kojima se prikazuju Blagovesti. Kod razvijenih dveri Blagovesti se prikazuju u dve scene. Na jednoj je Bogorodica sa arhanđelom Gavrilom, a na drugoj četiri jevanđelista koji najavljuju Carstvo božje. S obzirom da je u Rusiji raširena praksa da se tokom liturgije carske dveri zatvaraju,[39] iznad dveri se obično nalaze predstave Tajne večere ili pričešća apostola, kako bi se na neki način obeštetili vernici i povezali s radnjom na samom oltaru, koja im bila zaklonjena. Na krilima carskih dveri, često se nalaze ikone pisaca liturgija Vasilija Velikog i Jovana Zlatoustog.[39]

Desno od dveri se nalazi ikona Spasitelja, s knjigom kako blagosilja i ikona sveca ili praznika kome je hram posvećen,[38] a levo Bogorodica, obično sa Hristom u rukama.[39]

Drugi red[uredi]

U drugom redu su prikazani praznici. Ikone su manjih dimenzija i obično su predstavljene po redosledu crkvene liturgijske godine.[40]

Treći red[uredi]

U trećem redu se nalazi kompozicija Deizisa, glavna tema ikonostasa. U njegovom centru je prikazana tema „Spas na silama”, odnosno „Drugi Hristov dolazak”, u sili i slavi. On sedi kao sudija, spasitelj sveta, car nad carevima i gospodar nad gospodarima. Krajem 17. veka ovu ikonu su često zamenjivali ikonama „Spasitelj na prestolu” ili „Hrist valiki arhijerej”.[40]

Sa Hristove desne i leve strane se nalaze sveti zastupnici ljudskog roda, nebeske sile i svi koji dolaze na Sud. Najbliže Hrsitu, s desne strane stoji Bogorodica, a sa leve preteča Jovan Krstitelj.[40]

Sceni Deizisa se priključuju razni svetiteljski i nebeski činovi.[40] Nasuprot Bogorodici, arhanđel Gavrilo, nasuprot preteči arhanđel Mihailo, a za njima slede apostoli, Petar i Pavle, sveti oci Vasilije Veliki, Jovan Zlatousti i ostali predstavnici crkve, u zavisnosti od mesta i veličine hrama.[41]

U vreme patrijarha Nikona, deizisni čin je ponekad zamenjivan apostolskim, pa su kao učesnici Suda prikazivana dvanaestorica apostola na prestolima.[41]

Četvrti red[uredi]

Četvrti red je proročki. U njega su uključeni proroci iz Starog zaveta, a u centru je Bogorodica i scena Ovaploćenja. Položaj i gestovi proroka, za razliku od Deizisa, su različiti, jer svaki propoveda na svoj način.[42]

Peti red[uredi]

U petom redu su prikazani starozavetni praoci, odnosno oci vere: Avram, Isak, Jakov, Noje, Melhisedek i drugi.[42]

Ikona golgote[uredi]

Ikonostas se završava krstom sa Hristovim raspećem, uz prisustvo Bogorodice i Jovana Bogoslova.[42]

Celivajuća ikona ispred ikonostasa[uredi]

Ispred oltara na nalonju se postavljaju izdvojene ikone za celivanje. U istoriji je ikona za celivanja bila centralna ikona likovnog programa i imala je raznovrsne funkcije u bogoslužbenoj upotrebi.[43]

Galerija[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Komluški 2003.
  2. ^ Pantelić 2000, str. 30.
  3. ^ Rakićević 2013, str. 59.
  4. 4,0 4,1 Dimitrijević 2009, str. 319.
  5. ^ Dimitrijević 2009, str. 322.
  6. ^ Rakićević 2013, str. 58.
  7. 7,0 7,1 Dimitrijević 2009, str. 320.
  8. 8,0 8,1 8,2 Simpozijum 2007, str. 165.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Dimitrijević 2009, str. 325.
  10. ^ Rakićević 2013, str. 64.
  11. ^ Marinković 2011, str. 82.
  12. ^ Rakićević 2013, str. 77.
  13. ^ Rakićević 2013, str. 101.
  14. ^ Rakićević 2013, str. 102.
  15. ^ Rakićević 2013, str. 105.
  16. ^ Rakićević 2013, str. 117.
  17. 17,0 17,1 Simpozijum 2007, str. 82.
  18. ^ Rakićević 2013, str. 116.
  19. ^ Rakićević 2013, str. 119.
  20. ^ Rakićević 2013, str. 123.
  21. 21,0 21,1 Rakićević 2013, str. 125.
  22. ^ Rakićević 2013, str. 127.
  23. 23,0 23,1 23,2 Dimitrijević 2009, str. 326.
  24. ^ Rakićević 2010, str. 307.
  25. ^ Dimitrijević 2009, str. 324.
  26. ^ Marinković 2011, str. 81.
  27. 27,0 27,1 27,2 Dimitrijević 2009, str. 327.
  28. ^ Rakićević 2013, str. 223.
  29. ^ Simpozijum 2007, str. 42.
  30. ^ Simpozijum 2007, str. 43.
  31. ^ Simpozijum 2007, str. 44.
  32. ^ Simpozijum 2007, str. 45.
  33. ^ Simpozijum 2007, str. 46.
  34. ^ Simpozijum 2007, str. 47.
  35. 35,0 35,1 Simpozijum 2007, str. 48.
  36. 36,0 36,1 Simpozijum 2007, str. 49.
  37. ^ Rakićević 2013, str. 222.
  38. 38,0 38,1 Rakićević 2010, str. 311.
  39. 39,0 39,1 39,2 Rakićević 2010, str. 312.
  40. 40,0 40,1 40,2 40,3 Rakićević 2010, str. 313.
  41. 41,0 41,1 Rakićević 2010, str. 314.
  42. 42,0 42,1 42,2 Rakićević 2010, str. 315.
  43. ^ Rakićević 2010, str. 316.

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]