Novo Brdo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Novo Brdo
Novo Brdo.jpg
Novo Brdo
Administrativni podaci
Država Srbija
Autonomna pokrajina Kosovo i Metohija
Upravni okrugKosovskopomoravski
OpštinaNovo Brdo
Stanovništvo
 — 2011.183
Geografske karakteristike
Koordinate42°36′58″ SGŠ; 21°25′31″ IGD / 42.61605° SGŠ; 21.42515° IGD / 42.61605; 21.42515Koordinate: 42°36′58″ SGŠ; 21°25′31″ IGD / 42.61605° SGŠ; 21.42515° IGD / 42.61605; 21.42515
Vremenska zonaUTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Novo Brdo na mapi Srbije
Novo Brdo
Novo Brdo
Novo Brdo na mapi Srbije

Novo Brdo (alb. Novobërdë ili Novobërda) je naseljeno mesto u Srbiji, u opštini Novo Brdo. Administrativno pripada Kosovu i Metohiji, odnosno Kosovskopomoravskom upravnom okrugu. Naselje je nakon 1999. godine poznato i kao Artana (alb. Artanë ili Artana). Prema popisu iz 2011. godine bilo je 183 stanovnika.[a] Novo Brdo nije sedište istoimene opštine, već je to naselje Bostane. Razvilo se iz podgrađa istoimenog utvrđenja čiji se ostaci i danas uzdižu nad njim.

Naziv[uredi]

Ivan Jastrebov navodi podatak da se Novo Brdo zvalo i Ivanov grad i Irvanovo brdo i Irvanograd.[1] Moguće je da je kasnije došlo do skraćenja naziva, pa je od Irvanovo brdo ostalo samo Novo Brdo.

Istorija[uredi]

Novo Brdo je bio srednjovekovni grad i rudarsko središte. Leži na Velikoj Planini severno od Gnjilana, između izvorišta Prilepnice i Novobrdske reke i Krive reke, levih pritoka Binačke Morave. Novim Brdom nazivao se i predeo oko ovoga grada u porečju spomenutih dveju reka s okolnim planinskim područjem. Oko ruševina grada Novog Brda mnogobrojni su ostaci staroga rudarstva i rudarskih naselja. Grad Novo Brdo leži na usamljenoj glavici Velike Planine na visini od 1.124 m. Zidine unutrašnjeg i spoljašnjeg grada dobro su očuvane; zapremaju prostor 224x80 m. Sa svih strana grada Novog Brda, osim jugozapadne, ima bezbroj temelja od kuća velikog podgrađa ili varoši, sa razvalinama više crkava, od kojih su najznačajnije, iznad sela Bostana koja se nazivaŠaška (Saska) i katedralna crkva Svetog Nikole, saborni hram novobrdskih i gračaničkih episkopa, u neposrednoj blizini tvrđave Novo Brdo.

Podgrađe oko Prilepnice branili su gradovi Prizrenac i Prilepac. Podgrađe se spuštalo i do Krive reke, koja se onda zvala Topolnica. Novo Brdo je bila varoš razbijenoga tipa, ogromno rudarsko naselje, podgrađe Novog Brda, gde je bio trg (mercatum), i gde se živelo po zakonu grada Novog Brda. Trgovačke veze Novog Brda prelazile su granice Balkana, osobito na zapadu, preko Jadrana, do u Italije i dalje, a zbog ogromnog rudnog bogatstva bilo je jedno od najčuvenijih mesta onoga doba (Novobrdsko-kopaoničko rudarsko područje).

Novo Brdo je postalo prvih godina vlade kralja Milutina (1282—1321). Postalo je jedna od najvažnijih naseobina nemačkih rudara Sasa (oni su Novo Brdo zvali Nyeu-berghe), a po njima se zvalo i Saško Mesto. Novo Brdo se prvi put pominje 1326, već kao poznato rudarsko i trgovačko središte, gde su Dubrovčani vodili trgovinu i držali carinu. Saski valturci (rupnici, rudari) bili su glavni rudari, a osim Dubrovčana i drugih na trgu su trgovali i saski purgari (građani). Sasi su imali svoj sud od građana, svoje notare i urburare (za knjiženje rudarskog desetka), svoje crkve, i zbog svoga naprednoga rudarstva u Novom Brdu toliko su bili čuveni, da su ih odavde u 14. i 15. veku pozivali u Italiju i Španiju.

Pogled na Gornji Grad

Novobrdski rudnici bili su u 15. veku naročito poznati po proizvodnji glamskog srebra (lat. argentum de glama). Ova vrsta srebra sadržala je u sebi i do 33 % zlata. Dubrovački trgovci nastojali su da ovakvu rudu otkupe po ceni običnog srebra, kako bi sami rafinirali zlato i tako stekli ogromnu dobit. Prema procenama istoričara iz novobrdskih rudnika se dobijalo godišnje i do 5 do 6 tona srebra. Francuski putnik Bertrandon de la Brokijer je prolazeći 1433. godine kroz Srbiju, istakao da srpski despot dobija godišnje 200.000 dukata prihoda iz ovog bogatog rudnika. Prema njegovoj proceni bez tih sredstava despot Đurađ Branković (1427—1456), bi odavno bio proganan iz svoje zemlje.

Usled turske opasnosti, tadašnji lipljanski mitropoliti su često boravili u Novom Brdu kao najbezbednijem mestu na području Lipljanske eparhije. Po gradu Novom Brdu, koje je bilo sedište episkopa i eparhija je nazvana Novobrdskom.

Turci su prvi put opseli Novo Brdo 1412. godine, ali bez uspeha. Cela Srbija 1439. pada u turske ruke ali se tvrdi novobrdski grad branio sve do 1441. kada se predao sultanu. U novoobnovljenoj Srbiji grad je postradao već 1444. kada je porobljen i popaljen. Sve ovo vreme rudarska proizvodnja nije prekidana jer su od nje imale koristi sve strane. Konačni pad pod tursku vlast nastupio je 1. juna 1455. godine. Ovaj događaj opisao je žitelj Novog Brda Konstantin Mihailović iz Ostrovice.

Ivan Jastrebov spominje da se i u vezi Novog Brda spominju u pomeniku manastira Sv. Trojice u Mušutištu hrišćanska imena priložnika. Od starih knjiga u manastiru, nema dostojnih posebne pažnje osim Pomenika, jednog Prologa i jedne nove knjige Filijada. U pomeniku su zapisana čisto srpska imena hrišćana onih mesta i sela u kojima tada nije ostalo nijedne pravoslavne duše. Između tih sela i mesta se spominju i: Jezerce, Kačanik, Polog, Pećane, Medvece, Mačitevo (više Mušutišta)... Topoljane (u Ljumi), Zaplužane, Janjevo i Novo Brdo. Prolog od meseca marta do septembra napisan je o trošku mitropolita novobrdskog Vasilija, prvobitno za Gračanicu, 1587. g. [2]

Stanovništvo[uredi]

Prema popisu iz 1981. godine naselje je većinski naseljeno Albancima. Nakon rata 1999. godine većina malobrojnih Srba je napustila Novo Brdo.

Etnički sastav prema popisu iz 1981.[3]
Albanci
  
275 94,2 %
Srbi
  
11 3,8 %
Muslimani
  
5 1,7 %
Ukupno: 292
Etnički sastav prema popisu iz 2011.[4]
Albanci
  
176 96,2 %
Turci
  
6 3,3 %
Ukupno: 183

Broj stanovnika na popisima:

Demografija[5]
Godina Stanovnika
1948. 232
1953. 243
1961. 237
1971. 294
1981. 292
1991. 463

Vidi još[uredi]

Napomene[uredi]

  1. ^ Popis iz 2011. na Kosovu i Metohiji su sproveli organi samoproglašene Republike Kosovo. Ovaj popis je bio bojkotovan od strane velikog broja Srba, tako da je realan broj Srba na Kosmetu znatno veći od onog iskazanog u zvaničnim rezultatima ovog popisa.

Reference[uredi]

  1. ^ Jastrebov, Ivan (2018). Stara Srbija i Albanija, pp. 164., 165. Beograd: Službeni glasnik. 
  2. ^ Jastrebov, Ivan (2018). Stara Srbija i Albanija, pp. 241. Beograd: Službeni glasnik. 
  3. ^ Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. godine pod2.stat.gov.rs
  4. ^ Etnički sastav stanovništva Kosova i Metohije 2011. godine pop-stat.mashke.org (na jeziku: albanski)
  5. ^ Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ: Popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine.

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]