Grčki rat za nezavisnost

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Grčki rat za nezavisnost
Missolonghi.jpg
Vreme:25. mart 18213. februar 1830.
Mesto:Balkansko poluostrvo, Epir, Tesalija, Trakija, Makedonija, Mediteran, Egejsko more
Uzrok:Grčki ustanak
Rezultat: Pobeda i nezavisnost Grčke
Sukobljene strane
Grčka Prva grčka republika
 Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske
 Ruska Imperija
 Francuska
 Osmansko carstvo
Ovaj članak je deo serije o istoriji Grčke
Istorija Grčke
Coat of arms of Greece.svg

Grčki rat za nezavisnost je naziv za ustanak Grka u Osmanskom carstvu (grč. Ελληνική Επανάσταση) (Eliniki Epanastasi) koji je trajao između 1821. i 1830. godine.

Dok je vojska Osmanskog carstva vojska opsedala Janjine, započeo je ustanak — Grčki rat za nezavisnost.

Ustanak[uredi]

Prvo razdoblje rata (1821—1824)[uredi]

Portret Rige od Fere, pionira Grčkog rata za nezavisnost, koji je skovao plan za veliki ustanak svih balkanskih potlačenih naroda

Ustanku je prethodilo osnivanje tajne revolucionarne organizacije Heterije 1814. godine u Odesi, gradu sa brojnom grčkom zajednicom.[1] Organizaciju su osnovali grčki nacionalisti; N. Skoufas, E.Xanthos i A. Tsakalov sa ciljem oslobođenja Grčke od Osmanskog carstva, 1818. godine. Heterija se preselila u Carigrad (koji je onda bio i najveći grčki grad). Uz pomoć mnogobrojnih Grka, i grčkih iseljenika koji su živeli u emigraciji (Velika Britanija, Amerika, Italija), kao i uz pomoć tadašnjih velikih sila (Britanija, Francuska, Rusija) Heterija je radila na organizaciji ustanka grčkog naroda.

Ustanak je izbio u dunavskom kraju - 6. marta 1821. godine kada je Aleksandros Ipsilantis, predsednik Heterije (ruski oficir grčkog porekla), sa svojim odredom od 2000 ljudi, sastavljenim većinog od grčkih dobrovoljaca koji su bili na službi u Ruskoj carskoj vojsci, prešao reku Prut i ušao na teritorija Osmanskog carstva u današnjoj Moldaviji i podigao ustanak u gradu Jašiju. Njegov ustanak je vrlo brzo razbijen od strane turskih snaga.

Ustanak je u međuvremenu izbio i na Južnom Peloponezu (Moreji), 17. marta 1821, ustanici iz grada Areopolija objavili su rat Turcima. Njihova vojska pod komandom Petrosa Mavromikalisa (u njoj su bili i heroji ustanka; Kolokotronis, Nikitaras i Papaflesas) napali su grad Kalamatu i posle dvodnevne borbe zauzeli, 21. marta.

Veliki podstrek ustanku na Peloponezu dogodio se 25. marta 1821. godine kada je patrijarh grada Patrasa, Germanos blagoslovio zastavu ustanika u manastiru Velika Lavra na planini Helmos. Ovaj dan ima simboličko značenje u Grčkoj, i on se slavi kao Dan državnosti. U sledeća tri meseca ustanak je zahvatio celi Peloponez, dobar deo kontinentalne Grčke, ostrvo Krit, Kipar i još neka ostrva u Egejskom moru. Ustanici su pod vođstvom Teodorosa Kolokotronisa zauzeli tadašnji glavni grad osmanskog Peloponeza, Tripoli. Time je otpočelo prvo razdoblje rata za nezavisnost Grčke (1821—1824) u kojem ustanici uz pomoć evropskih dobrovoljaca i podršku velikih sila nižu uspehe. 22. januara 1822. ustanici u Epidaurusu, proglašuju nezavisnost, donose prvi Ustav Grčke i osnivaju prvu vladu kojoj je na čelu Dimitrije Ipsilantis (brat Aleksandrosa Ispilantisa).

Nakon toga otpočeli su sukobi između samih ustanika, zbog rivalstva nad kontrolom oslobođenih teritorija i borbe za lidersvo u budućoj vlasti. Sve to prerasta u pravi mali građanski rat između ustanika koji se razbuktao u dva navrata od kraja 1823. do maja 1824. godine i 1824-1825. godine. Ovi sukobi imali su podlogu i odnosu velesila i podozrivosti Velike Britanije na tadašnju Rusku Imperiju i njen uticaj na pravoslavne ustanike Grčke.

Drugo razdoblje rata (1824—1827)[uredi]

Slika Ežena Delakroe Borba između kaura i paše (iz 1827, ulje na platnu, danas u galeriji Art Institute of Chicago). Inspiracija za ovu sliku bila je pesma Lorda Bajrona Kaur

Turcima je u pomoć pristigla izvežbana vojska egipatskog valije Mehmeda Alije koji je poslao svog brata Ibrahima sa 10.000 pešaka i 1.000 konjanika, ove snage posve su izmjenile položaj na ratištu.

Nakon 12 meseci opsade pao je grad Mesolongi 22. aprila 1826. u ruke Ibrahim paše. Masakr i ropstvo preostalih grčkih branjenika (od toga 3000 -4000 žena i dece) izazvali su brojne reakcije solidarnosti po celoj Evropi. [2] Nakon toga Turci ulaze u Atinu, a nedugo zatim i čitava kopnena Grčka ponovno je pod njihovom vlašću.

Treće razdoblje rata (1827—1829)[uredi]

Rana zastava Grčkih ustanika

Uz podršku Velikih sila, održana je narodna skupština 1827. godine u Troezeneu, ova skuština donela je novi ustav i izabrala predsednika vlade grofa Capodistrija. Nakon Turskog odbijanja zahteva Velike Britanije, Francuske i Turske da Grčkoj da autonomiju, saveznici su se počeli otvoreno uključivati u sukob.

Nakon vest da zajednička egipatsko-turska flota plovi prema ostrvu Hidra, saveznici su uputili zajedničku flotu koja je trebalo da presretne osmanske brodove. Nakon nedelju dana mira u zalivu kod grada Navarina, zbila se pomorska bitka u kojoj je potpuno razbijena tursko-egipatska flota.

Nakon toga Francuska je na Peloponez poslala jedan ekspedicioni korpus pod komandantom Nikole Žosefa Maisona, koji se iskrcao na Peloponezu 30. avgusta 1828. kod mesta Petalidi. Ovaj korpus pomogao je ustanicima da izbace egipatske trupe iz Peloponeza do 30. oktobra. Rusija je službeno objavila rat Turskoj, i otpočela sa napadima na njene severne granice.[3]

Ustanici su tokom 1828. hteli zauzeti što više ozemlja središnje Grčke, pre potpisivanja primirja. Poslednja veća bitka ovog rata bila je kod mesta Petra, u severnoj Atici. Grčki ustanici koje je vodio Dimitrije Ipsilantis, ali ovaj put uvežbani i dobro opremljeni napali su trupe Aslan bega i porazile ih. Poražene turske strane morale su u zamenu za siguran prolaz iz centralne Grčke, napustiti sve zemlje od mesta Livadeja do reke Spercheios.

Zbog poraza u Rusko-turskom ratu 1828-1829, Porta je pristala na Savezničke zahteve za autonomijom Grčke, koji su prethodno dogovarani u Londonu 1827, i 1829 Turska je potpisivanjem mira u Jedrenu 1829. morala priznati ograničenu nezavisnost Grčke.

U maju 1832. godine, održana je Londonska konferencija Velike sile (Ujedinjeno Kraljevstvo, Francuska i Rusija) ponudile su grčki kraljevski tron bavarskom princu Otu fon Vitelsbahu, s time da Grke nije uopšte pitala za mišljenje. 21. jula 1832, diplomatski predstavnici Velikih sila pri Visokoj Porti u Carigradu, potpisali su zajedno sa osmanskim predstavnicima Mir iz Carigrada (1832), kojim su utvrđene granice novoustanovljene Kraljevine Grčke.

Istorijske okolnosti ustanka[uredi]

Grčki odmetnik (Armatolos)

Grčki rat za nezavisnost, bio je jedan u nizu ustanaka protiv osmanske vlasti. Prvi značajniji zbio se 1603. godine na Peloponezu (Moreja), cilj ustanika bio je obnova Vizantijskog carstva. Celi 17. vek izbijale su pobune protiv Turaka po Peloponezu i ostaloj Grčkoj; takvi su bili ustanci koje je vodio Dionisije Filozof 1600. i 1611. u Epiru.[4] Osmanska vlast nad Peloponezom (Moreom) prekinuta je Morejskim ratom, za vreme tih ratova poluostrvom je vladala Mletačka republika punih 30 godina. Prvi veći ustanak nakon toga bio je pod ruskim uplivom, takozvana Orlova pobuna 1770. godine koja je ugušena, nakon početnih uspeha. Nakon slamanja ustanka tursko-albanske jedinice sprovodile su masovan teror nad velikim delom kontinentalne Grčke.[5]Za vreme Rusko-turskog rata 1787-1792, zajednica grčkih trgovaca iz Trsta opremila je manju flotu koju je vodio Lambros Katsonis, i poslala je u Grčku, gde je uglavnom ometala tursku plovidbu. To je istovremeno povećalo i broj hajduka i drugih odmetnika po Grčkoj. [6]

Karta sa prvobitnim granicama Kraljevine Grčke kakve su ustanovljene Londonskim mirovnim ugovorom iz 1832. (tamno plavo).

Istovremeno brojni Grci su bili najviši osmanski carski funkcionari i uživali brojne privilegije. Grčki sveštenici kontrolisali su sve poslove pravoslavne crkve preko Ekumenske patrijaršije iz Carigrada i najveći broj sveštenika dolazio je iz grčkih redova. Tako su oni uz to i pomoć osmanskog upravnog sistema podele na Milete, vladali nad svim pravoslavnim podanicima.[7])

Školovani i uticajni članovi velike Grčke dijaspore imali su veliku ulogu u pripremi Grčkog ustanka, širenjem ideja Francuske revolucije i snaženjem nacionalnog osećanja, takvi su bili; Adamantios Korais i Anthimos Gazis.

Mučenička smrt pesnika Rige od Fere imala je veliki uticaj na nacionalno buđenje Grka. On je u svojim pesmama a i pisanjem po tadašnjim novinama, nagovestio potrebu velikog ustanka balkanskih naroda.[8]

Slika Ežena Delakroe, inspirisana turskim masakrom nad stanovništvom otoka Hios Masakr na Hiosu, imala je veliki uticaj na evropsko javno mijenje i uspehu ustanka.

Veliki engleski pesnik Džordž Gordon Bajron, uložio je sav svoj imetak, slavu i ugled za uspeh Grčkog ustanka. On je organizovao prikupljanje pomoći, slanje brodova u Grčku, na kraju je umro od groznice u Mesolongiju 1824. [9]

Reference[uredi]

  1. ^ Clogg, A Concise History of Greece, p. 31
  2. ^ Howarth, The Greek Adventure, p. 197.
  3. ^ Howarth, The Greek Adventure. str. 241.
  4. ^ Kassis, Mani's History. str. 29.
  5. ^ Svoronos, History of Modern Greece, p. 59
    * Vacalopoulos, History of Macedonia, str. 336
  6. ^ Svoronos, History of Modern Greece. str. 59.
  7. ^ Georgiadis-Arnakis, The Greek Church of Constantinople. str. 238.
  8. ^ Svoronos, History of Modern Greece. str. 62.
  9. ^ Brown, International Politics and the Middle East, 52

Spoljašnje veze[uredi]