Crkva (građevina)

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Deo serijala članaka
Hrišćanstvo

Hrišćanstvo

Osnivanje
Isus Hristos · Apostoli
Crkva · Jevanđelje

Istorija
Rano hrišćanstvo · Sabori
Veliki raskol · Krstaški ratovi
Reformacija · Ekumenizam

Tradicije
Pravoslavlje · Katolicizam
Protestantizam

Teologija
Sveta Trojica (Otac, Sin, Sveti duh)
Stvaranje · Greh · Sud · Anđeo
Spasenje · Vaskrsenje · Carstvo

Upražnjavanje
Post · Molitva · Svete tajne

Biblija
Stari zavet · Novi zavet
Knjige · Kanon · Apokrif

Ichthys.svg Portal:Hrišćanstvo

pogledaj  razgovor  uredi
Disambig.svg
Druga značenja su popisana u članku Crkva (višeznačna odrednica).

Crkva je građevina namenjena obavljanju hrišćanskih verskih obreda. Crkva se sastoji iz tri dela:

Unutar crkve nalaze se ikone i freske koje prikazuju svece.

Poreklo crkava[uredi]

Potreba za hrišćanskom arhitekturom je izrasla iz pravilnih susreta u prvim hrišćanskim privatnim kućama. U trenutku kada je veličina pojedinog društva prerasla privatne prostore u kojima se susretalo- počela je gradnja zgrada koje su bila namenjene za bogosluženja. Ka velikom zamahu u gradnji prostora za bogoslužbe došlo je posle milanskog edikta cara Konstantina I.

Prvi vek[uredi]

Prvi hrišćani su bili isto tako kao Isus Krist stanovnici Palestine i njihove bogoslužbe su se odvijale u jerusalimskom hramu u mesnim sinagogama. Hramsko bogosluženje je sadržavalo ritual čiji je deo bila žrtva, računajući žrtvu životinja za greh. Novi zakon ima mnogo mesta koja pokazuju na učešće u hramskim bogosluženjima.

Katedrala Notr Dam u Remsu.

O nastanku sinagoge ne znamo mnogo, ali se smatra da se razvila iz javnih bogosloženja tokom izgona iz Vavilona u 6. veku p. n. e. Ovo bogosluženje nije imalo žrtvu već samo čitanje iz „Tore“ i „proroka“ sa obrazlaganjima. Na nekim mestima se ovakvi obredi odigravaju u privatnim kućama, dok je na drugim mestima to bio povod za nastanak velelepnih građevina. Na takovim bogosluženjima je po jevanđeljju uzeo učešće i Isus. U ovakvoj praksi su učestvovali i nastavili je i prvi hrišćani ali je posle prvog židovskog rata došlo do odeljivanja sinagoge i crkve koja se sve više sastojala iz hrišćana povodom pagana.

Na hrišćansku bogoslužbu imalo je uticaj naročito sinagogalno bogosluženje jer sve do sadašnje liturgije u većini crkvi polaze od upravo sinagogalnog uređenja takovih religijskih susreta.

Crkve u 2 i 3 veku[uredi]

Sirijski grad Dura-Evropos na zapadnoj obali Eufrata na rimskoj granici bilo je opsedano Partima 257. godine. I tom prilikom je uništena unutrašnjost grada ali je bila sačuvana crkva i sinagoga koje su ukraćene zidnim slikarstvom i obe su zgrade bile promenjene iz privatnih kuća. Crkva u Dura-Evropos ima prostorije za davanje krsta sa velikom krstionicom.

Zlatni vek bazilika[uredi]

Sa milanskim ediktom i izrazitom potporom koju je Konstantin I dao crkvi doško je do velikog zamaha u gradnji crkvene arhitekture koja je postala uzor za nastupajuće vekove i ostavila je stope u hrišćanskoj arhitekturi do današnjih dana. Ka klasičnim bazilikama koje su sagrađene u Rimu spadaju bazilika svetog Ivana povodno dedikovana kao bazilika Spasitelja, bazilika Sv. Petra i bazilika Sv. Pavla izvan zidina. Grad Rim je daljim bazilikama bio u doba starog i u početku srednjeg veka, sasma zapunjen. Dalji gradovi u kojima je došlo do velike ekspanzije u gradnji bazilika spadala je i Ravena u 5. veku i tu se nalaze bazilika San. Vitale i bazilika Sant Apoliner.

Istočni tip crkve[uredi]

Istočni tip crkve na osnovi grčkog upisanog krsta sa kupolom u sredini ima svoj početak u izgradnji grada Konstantinopolja i naročito izgradnja hrama Aja Sofija koja je utičala na izgradnju istočnih tipova crkava sve do današnjih dana.

Srednji vek[uredi]

U zapadnoj Evropi u toku srednjeg veka formirali su se arhitektonske forme crkava u izrazito dva stila. Prvi od njih je romanski stil koji je radio sa prostim polukružnim lukom. Svoje ime vuče iz antičkog Rima a sam izgled ovih romanskih crkvi je prost i jednostavan i zidne površine nisu naročito dekorisane. Drugi od stilova koji se razvio je gotika koja je izbrušena arhitektonska umetnost i koja upotrebljava izlomljeni luk kao osnovni elemenat u izgradnji. Ovaj stil je karakterističan najme za katedrale. Izgled crkve je velelepan i odvodi poglede u visinu. Nove vrste lukova su omogućavale odvažnije konstrukcije svodova i veće strukturisane zgrade. Za gotiku su karakteristični oslikani zidovi i velike staklene površine koje su ispunjene vitražima.

Novi vek[uredi]

Posle gotike i njene mističnosti kao i negaciji zemaljskog sveta otkriva se vrednost i forma antike i nalaze se mirne i uravnotežene renesansne forme koje u osnovi ne donose nove tipove sakralne arhitekture i još uvek se tu javlja bazilika kao tip objekta koji se primenjuje i u današnje vreme dok se dekoracija oslanja na inspiracijama u antičkoj umetnosti. Nasuprot tome se u doba baroka javljaju čulno najučinkovitija rešenja kako u prostornim shvatanjima tako i u vajarskoj i slikarskoj dekoraciji sakralne arhitekture toga doba u interesu propagande protireformacije kao i vezivanja masa za crkvu kada ljudska težnja da ispuni prostor dolazi do svoga najvećeg uticaja.

19. a 20. vek[uredi]

U 19. i 20. veku crkva teži da zadrži svoje uticaje pored ostalog i gradnjom velikih crkvenih objekata u kojim se iskorištavaju najmodernije konstrukcije za gradnju i metode kao što su armirane betonske konstrukcije, elektroakustike i klimatizacije. Na nekoliko iznimnih slučajeva radi se po pravilu na neuspela rešenja i eklekticističkim rezultatima iz srednjovekovnih rešenja bez doprinosa da se razvija savremena arhitektura.

Arhitektura crkava u Srbiji[uredi]

Arhitektonski, crkve se razlikuju u zavisnosti od podneblja, vremena nastanka i pripadnosti. Na tlu Srbije postoje crkve iz raznih razdoblja i raznih stilova. Rane crkve su građene kao rimske bazilike, zatim pod uticajem romanike (koja je na tlu Srbije prerasla u grčko-vizantijski stil), da bi se kasnije razvili raški i moravski stil. U Srbiji nema gotskih crkava, koje su karakteristične za katoličku zapadnu Evropu. Nakon turske okupacije, u Srbiji se crkve više ne grade, osim crkava brvnara. Posle oslobođenja od Turaka, knjaz Miloš započinje sveobuhvatnu obnovu Srbije, što podrazumeva i gradnju novih crkava, koje su uglavnom u baroknom stilu. Dolazak Karađorđevića na vlast poklapa se sa traženjem nacionalnog stila u arhitekturi, tako da crkve sve više liče na one koje su se gradile pre turskih osvajanja, a taj stil se, uz vrlo malo osavremenjavanja, održao sve do početka 21. veka.

Crkve u pravoslavlju[uredi]

Pravoslavna arhitektura ima liturgično značenje, simboliku same liturgije. Istorija crkvene arhitekture je duga i ostavila je veliku raznolikost nacionalnih izraza i stiliva, zavisno od vrmena u kome su crkve nastajale. Svim pravoslavnim hramovima, zajednička je ideja da je „hram mesto na kome, kroz učestvovanje u svetoj liturgiji crkve, mi ulazimo u zajednicu sa carstom Božijim“. Pravoslavni hramovi se obično dele na tri dela:pripratu ili predvorije (narteks), srednji deo hrama-brod (naos) i oltar. Sva tri dela su često ukrašena freskama i ikonama, od kojih su često mnoge od izuzetne umetničke vrednosti, kao na primer freska Beli anđeo. U pravoslavlju se smatra da crkva ne treba da postane svrha samo kao građevina, već da mora da nam pomogne da izgradimo duhovnu vezu sa Bogom.

Pravoslavne crkve se razlikuju i po broju kupola. Crkve imju po 2, 3, 5, 7, 13 kupola.

  • 2 - dve kupole predstavljaju Božju i ljudsku prirodu Isusa Hrista
  • 3 - tri lica Svete Troice
  • 5 - Isusa Hrista i četiri evangelista
  • 7 - sedam dara svetogo Duha, 7 dana Božjeg tvorenja
  • 13 - Isusa Hrista i 12 apostola

Oltar[uredi]

Hrišćanski hramovi se postavljaju u pravac istok-zapad. Istočni deo hrama je oltar (katoličke crkve su okrenute prema zapadu, pa tako da je kod njih oltar na zapadu). Smatra se da je to najsvetiji deo hrama. U oltaru se nalazi :časna trpeza-presto, proskomidija i đakonik. na časnoj trpezi se moraju nalaziti:antimins, Sveto Jevanđelje, krst, darohranilica u kojoj se nalaze čestice za pričešćivanje bolesnika, mironosnica-potrebna za sveto krštenje, čiraci sa svećama, kandilo i službenik. Proskomidija je mesto u oltaru, gde se čuva sve što je potrebno za bogosluženje:putir, diskos, koplje, kašičica, odela za službu... Naziv đakonik je nastao otuda što je đakon zadužen da se stara oko pomenutih predmeta.

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Oltar

Pevnica[uredi]

U delu hrama pred oltarom, obično odvojenim sa jednim ili dva stepenika od naosa crkve, se nalazi pevnica, severna i južna. U malim crkvama se ponekad nalazi samo jedna. Za pevnicom u toku bogosluženja se nalaze pojci koji aktivno učestvuju na službi. Odgovaraju na jektenije, pevaju ili čitaju određene crkvene tekstove. Kako je propisano tipikom.

Galerija[uredi]

Crkvena arhitektura[uredi]

Crkvena arhitektura označava arhitekturu hrišćanskih crkava. U sebi spaja širok raspon verskih i svetovnih umetničkih stilova koji su uticali na razvoj izgleda i konstrukcije crkvenih zgrada od postanka hršćanstva do danas.

Rano hrišćanstvo[uredi]

Crkva je građevina za obavljanje hrišćanskih obreda. Najstariji tip je bazilika, po uzoru na rimske bazilike. Počele su se graditi u 4. veku Imale su najčešće tri broda odeljena stupovima, i galeriju, apsidu i ulazni deo (atrijum). Između apside i uzdužnih brodova je poprečni brod (transept) i crkva dobiva oblik tzv. latinskoga krsta. Na Istoku (Sirija) pojavljuju se tornjevi. Grade se otpočetka spomen-crkve nad grobovima mučenika i na svetim mestima. U 6. veku u vizantiskoj arhitekturi prevladava tip kružne građevine s kupolom (Aja Sofija u Carigradu).

Predromanika[uredi]

Kao stilsko razdoblje u zapadnoevropskoj umetnosti od ranog srednjeg veka do 11. veka pojavila se predromanika, koja spaja antiku i rano hrišćanstvo s novonastalim prilikama nakon propasti Rimskog carstva i stupanja na evropsku pozornicu novih, dotad barbarskih naroda.

Romanika[uredi]

Oko godine 1000. nastupa romanika koja traje do oko 1250., i širi se celom Europom posredstvom benediktinaca. Crkve zadržavaju oblik latinskoga krsta, zidovi su masivni, a glavna su obelježja jednostavnost i logičnost konstrukcije te bogata horizontalna raščlanjenost.

Gotika[uredi]

U 13. veku u Francuskoj se razvija gotika, nov stil s novim načinom gradnje, osebujnim šiljastim lukovima i izduženim svodovima. Povećava se broj brodova i apsida, javljaju se stupovi i lukovi (kontrafore) te veliki prozori s vitražima.

Renesansa[uredi]

Potkraj 14. veka razvija se u Italiji renesansa, koja se oslanja na antičke uzore (polukružne lukove, stupove s kapitelima, kanelurovanje pilastere itd.). Prvi put se javno ističu arhitekte.

Barok i rokoko[uredi]

U 16. veku renesansa prelazi u barok, koji traje do 18. veka i poklapa se protivreformacijom. Ističe se raskoš i bogatstvo, ujedinjuje se arhitektura, vajarstvo i slikarstvo. Karakteristike su bogatstvo dekoracija, bujnost i nemir u prikazima te naglašena plastičnost Stil koji sledi u završnoj fazi baroka naziva se rokoko.

Klasicizam, eklekticizam stilova i moderna[uredi]

Posle klasicizma, koji se ogleda u jednostavnosti klasičnih grčkih i rimskih oblika i motiva, a traje od otprilike sredine 18. veka do prve četvrtine 19. veka preovladava vraćanje na staro – neoromanika, neogotika i neorenesansa. Tek u 20. veku prestaje taj eklekticizam i nastaje moderna arhitektura, sa slobodnim i maštovitim oblicima.

Postmoderna[uredi]

Stil druge polovine 20. veka i početka 21. veka diskretno evocira neoklasicizam. Glavna odlika je postmoderna jednostavnost, ogoljenost i siromaštvo oblika. Koriste se novi materijali: čelik, staklo, beton.

Delovi crkve[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ UNESCO World Heritage: Vatican City[1], Pristupljeno 30. 4. 2013.
  2. ^ {{cite web| url= http://www.stmaryreigate.purplecloud.net/heath_mill.shtml%7C publisher =St Mary's, Reigate| title = The Mill Church| accessdate = 17.

Literatura[uredi]

  • Računarski program „Osvećenje vremena“, Bit projekt-Beograd, 1999.
  • Delom ili u potpunosti prema članku u češkoj Vikipediji

Spoljašnje veze[uredi]

Vikiostava
Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Crkva
Viki rečnik
Vikirečnik ima značenje reči