Tetovo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Tetovo
mkd. Тетово
20090715 Tetovo view from the mountain.jpg
Pogled na Tetovo
Grb
Grb
Administrativni podaci
Država  Republika Makedonija
Opština Tetovo
Stanovništvo
Stanovništvo
 — (2002) 52.915
Geografske karakteristike
Koordinate 42°00′31″ SGŠ; 20°58′27″ IGD / 42.008640019427666° SGŠ; 20.974159007669172° IGD / 42.008640019427666; 20.974159007669172Koordinate: 42°00′31″ SGŠ; 20°58′27″ IGD / 42.008640019427666° SGŠ; 20.974159007669172° IGD / 42.008640019427666; 20.974159007669172
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Nadm. visina 470 m
Tetovo na mapi Republike Makedonije
Tetovo
Tetovo
Ostali podaci
Poštanski broj 1200
Pozivni broj (+389) 44
Registarska oznaka PP

Tetovo (mkd. Тетово, alb. Tetova, tur. Kalkandelen) je grad u Republici Makedoniji, u njenom severozapadnom delu. Tetovo je sedište i najveće naselje Pološke oblasti.

Tetovo je najveće većinski albansko naselje Republici Makedoniji i neslužbeno je središte albanske zajednice u državi.

Prirodni uslovi[uredi]

Glavni trg u Tetovu

Grad Tetovo je smešten u severozapadnom delu Republike Makedonije, na glavnom pravcu koji povezuje glavni grad države, Skoplje, sa Albanijom. Od glavnog grada Skoplja grad je udaljen 43 kilometara zapadno.

Reljef: Tetovo je jedno od središta istorijske oblasti Polog. Naselje se smestilo u donjem delu plodnog i gusto naseljenog Pološkog polja. Istočno od naselja se pruža polje, a zapadno se uzdiže Šar-planina. Nadmorska visina grada je približno 470 metara.

Klima u Tetovu je umereno kontinentalna.

Vode: Kroz Tetovo protiče rečica Tetovska pena, koja se par kilometara istočno uliva u Vardar. Pored toga na području grada postoji i više manjih potoka. Svu vodotoci su u slivu Egejskog mora.

Istorija[uredi]

Tetovsko kale — tvrđava iznad grada

Područje Tetova naseljeno je još u praistoriji, u kameno doba. U blizini grada ima više arheoloških nalazišta iz ove epohe.

Početkom srednjeg veka područje Tetova naseljeno je Slovenima. u 12. veku ovde se nalazilo tzv. Gradište, kao preteča današnjeg naselja.

1392. godine Osmanlije osvajaju Tetovo i pod njima će grad i okolina ostati sve do 1912. godine. Odmah po osvajanju dolazi masovnog islamizovanja Pologa i grada, sa posledicama koje su i danas vidljive. Poslednjih decenija osmanske vlasti Tetovo je izraslo u veliko trgovište.

Srbi u Tetovu[uredi]

Tetovo je oduvek sa okolinom zvanom Polog, pripadalo Staroj Srbiji. Oko 1850. godine Vuk St. Karadžić je pisao da Tetovci govore srpskim jezikom bolje nego oni u Krčevu i Gostivaru. Ta oblast kao prizrenskog sandžaka sa mestima Preševo, Tetovo i Gostivar ušao je sa drugim istočnim delovima "Makedonije", u Skopsku mitropoliju. Iz Tetova potiče prvi u Baranji episkop mohački, Jeftimije Tetovac, sa kraja 17. veka, pre 1691. godine.[1]

Decu je 1830-1834. godine učio u Tetovu Jakov Soldanović, koji će biti rukopoložen za sveštenika. Došao je zatim na red učitelj Konstantin Simović. Srpska narodna škola za mušku i žensku decu (odvojenu) radi u Tetovu od 1847. godine. Prvo je učio pop Naum 1847. godine, njega je zamenio 1847-1854. godine učitelj Sima iz Odra. Onda učitelj Đura iz sela Žilče predaje deci 1854-1858. godine. Nastupa zatim vreme učiteljskog rada Jordana Hadži Konstantinovića Džinovića iz Velesa. Za učitelje u Tetovo dolaze 1870. godine Lazarevići, Đorđe sa suprugom Lelisavetom - Lenkom. Bili su vrlo ominjeni; on je učio dečake, a ona devojčice. Međutim oktobra 1872. godine iznenada je umro učitelj Đorđe u 27-oj godini života. Đorđe je bio rodom iz Srbije, iz Velike Ivanče, a sahranjen je u Tetovu. Lazarevića je zamenio Agaton Brajović 1872. godine, da bi njega nasledio za katedrom 1874. godine Nastas Krstić.[2]

U to vreme 1873. godine počinje da deluje bugarski pokret "egzarhista", koji je doveo do otvaranja prve bugarske škole u Tetovu 1876. godine. Predsednik srpske kneževske vlade Milutin Garašanin je poslao u specijalnu misiju, Isaila Markovića kontrolora duvana u Beogradu. Marković je trebao da utiče na tetovskog valiju, da istera bugarskog učitelja. Na spisku srpskog ministarstva prosvete do 1889. godine bili su tetovski učitelji: Spira Radivojević, Jelena Radivojević, Andreja Gvozdanović, Toma Arsić, Jelena Drobnjat, Stojko Aćimović i drugi. Glavni učitelj je jedno vreme bio Stojko Aćimović, koji se školovao u Beogradu, i vratio po završetku školovanja 1858. godine, najpre u Skoplje, gde je bio do 1860. godine. Prešao je, u međuvremenu vršeći prosvetni rad u Prizrenu i Velesu, kasnije u Tetovo, na poprište verskog sukobljavanja. Jedno vreme je tetovska srpska osnovna škola sa dva učitelja i jednom učiteljicom, bila jedina škola u nahiji. Dug je spisak pretplatnika srpske knjige u Kumanovu, pod nazivom "Dečanski prvenac": Avram Mitrović, Mijajlo Milović, Naum Ivanović, Simo iz Odre mehandžija, Stefan Stamatović trgovac, pop Jakov, pop Mile, protopop Stojan, pop Jovan, Mihail bojadžija.[3] Kupci srpske knjige 1864. godine, bili su već pominjani gradski sveštenici Srbi: Nikodim (i 1852), Stojče (i 1852), Hristo, kao i građanin Gerasim Milo Mitrević (i 1852).[4] Oko 1900. godine za vreme velike dominacije bugarskih verskih šovinista tzv. egzarhista u Tetovu je bilo 330 srpskih kuća, u Kumanovu 310, a u Skoplju 247 domova. Srbi su se raspoznavali po drevnom karakterističnom srpskom običaju - da slave kućnu slavu, a u Tetovu je najviše njih slavilo Sv. Nikolu. Bugari su tendenciozno silom gušili slavljenje slave, i nametali svoj običaj slavljenja imendana.[5] Zanimljivo je da i Cincari tetovski, koji su naseljeni oko 1820. godine od strane tetovskog paše Abdulrahmana, imali porodičnu slavu, i to najčešće "Uspenije Bogorodice". Tokom ostrašćene borbe za crkvu Sv. Nikole, Srbi su odneli pobedu. Došao je iz Skoplja prota Čemerikić, i pomogao da se stvar reši pravedno. Zbog toga ga je Bugarski komitet osudio na smrt, kao glavnog "krivca".

Kraj Prvog svetskog rata dočekale su u Tetovu šest parohija, sa četiri pravoslavne crkve. Bile su posvećene: Sv. Nikoli, Sv. Bogorodici, Sv. Ćirilu i Metodiju i Sv. Dimitriju. Bogorodičinu crkvu je obnovio 1346. godine srpski car Dušan. Hram Sv. srpskih prosvetitelja podigao je 1641. godine tetovski episkop Nikanor. Hram Sv. Nikole je imao status patrijaršijski. Crkva Sv. Dimitrija je u stvari bila preuređena kuća, koju su držali Bugari egzarhisti. Nju je podigao izvesni Zako Manojlov rodom iz sela Željina, a zanimljivo je da mu je to "mada Bugarinu" bila porodična slava. Srpska polugimnazija u Tetovu je otvorena 1913. godine. Po popisu iz 1921. godine, u gradu Tetovu je bilo 15.109 stanovnika, od kojih su muslimani brojali 8196 pripadnika, a hrišćani ostalih 6885. Pravoslavno stanovništvo se u grad slilo ponajviše iz sela oblasti Pologa, sklanjajući se od zuluma Arnauta. U blizini grada su bile dve crkve posvećene Sv. Atanasiji, u selu Neprošteni i u selu Lešku. I na tvrđavi zvanoj Kale, nad Tetovom nalazila se crkvica Sv. Atanasije. To su sve bila posećena sveta mesta, gde se išlo o praznicima u hodočašće. U okolini su se nalazila i dva izvora kisele vode: jedan u tzv. Rečici, a drugi u manastiru Lešku, sa dve česme.

1912. godine Tetovo se sa okolinom pripaja Kraljevini Srbiji, kasnije Jugoslaviji. Od 1991. godine grad je u sastavu Republike Makedonije.

Marta 2001. godine Tetovo se našlo u središtu Sukoba u Republici Makedoniji. Tada su se na području grada desile najveće borbe makedonske policije i vojske i albanskih terorista u ovom sukobu.

Kulturne znamenitosti[uredi]

Tetovo je jedan od najstarijih gradova u Makedoniji, koji je tokom istorije bio dodirna tačka različitih kultura u zavisnosti od tradicija društva koja su živela na ovim prostorima. Grad nosi ime mitskog junaka po imenu Teto (Kteto), koji je očistio okolinu od zmija. Neki od brojnih kulturnih spomenika uključuju: Šarenu džamiju, Harabati Babinu tekiju, hamam, Stari most, tetovsku tvrđavu Kale, Lešočki manastir i mnoge druge, koji umnogome doprinose turizmu opštine. Tokom vojnih akcija 2001. godine, Lešočki manastir je bio potpuno razrušen i uništen, a tokom leta 2005. je obnovljen u celosti uz pomoć Evropske Agencije za obnovu i razvoj.

U gradu se nalaze dva univerziteta (Univerzitet Jugoistočne Evrope i Tetovski univerzitet), 89 osnovnih i 5 srednjih škola. Tetovo ima umereno-kontinentalnu klimu i prosečna temperatura iznosi 11,6 °C.

Stanovništvo[uredi]

Po poslednjem popisu stanovništva iz 2002. godine grad Tetovo ima 52.915 stanovnika.[6] Po broju stanovnika to je peti grad u državi.

Demografski posmatrano, Tetovo je multietnička sredina sa albanskom većinom. Istorijski gledano, u prošlosti su najvažnije zajednice bile turska-muslimanska i južnoslovenska-pravoslavna, dok je albanska bila mala.

Važne su sledeće nacionalne pripadnosti:

Popis 2002.‍
Albanci
  
28.897 54,61 %
Makedonci
  
18.555 35,06 %
Romi
  
2.352 4,44 %
Turci
  
1.878 3,54 %
Srbi
  
587 1,10 %
Bošnjaci
  
156 0,29 %
Vlasi
  
13 0,02 %
ostali
  
477 0,90 %
ukupno: 52,915

Većinska veroispovest je islam (oko 80%), a manjinska pravoslavlje (20%).

Zbirka slika[uredi]

Reference[uredi]

  1. "Srpski sion", Karlovci 1899. godine
  2. "Bosanska vila", Sarajevo 1905. godine
  3. Gedeon Josif Jurišić: "Dečanski prvenac", Novi Sad, 1852. godine
  4. Serafim Ristić: "Plač Stare Srbije", Zemun 1864. godine
  5. "Glasnik etnografskog muzeja u Beogradu", Beograd 1931. godine
  6. „Popis na Makedonija” (PDF). Zavod za statistika na Makedonija. 2002. Pristupljeno 15 avgust 2016.  Proverite vrednost paramet(a)ra za datum: |access-date= (pomoć)

Spoljašnje veze[uredi]