Čarli Čaplin

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Čarli Čaplin
Charlie Chaplin.jpg
Čarli Čaplin
Puno ime Čarls Spenser Čaplin mlađi
Datum rođenja (1889-04-16)16. april 1889.
Mesto rođenja Valvort
Ujedinjeno Kraljevstvo
Datum smrti 25. decembar 1977.(1977-12-25) (88 god.)
Mesto smrti Vevej
Švajcarska
Supružnik Mildred Haris (1918—20)
Lita Grej (1924—28)
Polet Godard (1936—42)
Una O'Nil (1943—77)
Veb-sajt www.charliechaplin.com,%20www.charliechaplin.fr
IMDb veza

Ser Čarls Spenser Čaplin (engl. Sir Charles Spencer Chaplin), poznat kao Čarli Čaplin ili ranije kao Šarlo Akrobata (London, 16. april 1889Vevej, 25. decembar 1977), bio je engleski filmski režiser, glumac, scenarista i producent britanskog porekla, jedan od najvećih komičara svih vremena.

Vešto je vladao mimikom i slepstik komedijom. Njegove komedije su mešavina vodvilja, pantomime, improvizacije i cirkusa.[1]

Jedan je od pionira kinematografije i najvećih sineasta svih vremena. Neobično je zaslužan za širenje popularnosti filma i za njegovo priznanje u sferama tradicionalne kulture. Njegov izvorni humanizam formiran u periodu teške mladosti izražen je u liku dobroćudne skitnice Čarlija čija je dobrota prema okolini srazmerna njenim zlim namerama. Učinio je da svima postane jasna snaga filmskog govora i njegova moć u afirmaciji univerzalnih i trajnih ljudskih vrednosti.

Napustivši Sjedinjene Države od 1952. je živeo u Evropi, uglavnom u Švajcarskoj. U tom periodu je ostvario mali broj svojih zamisli. U Sjedinjene Države se vratio 1972. godine jer je nagrađen Oskarom za životno delo. Dobitnik je Oskara za najbolju muziku za film ”Svetlosti pozornice” iz 1973. godine, i dva počasna Oskara. Njegovim najpoznatijim filmom se smatra Veliki diktator iz 1940.

Američki filmski institut ga je stavio na deseto mesto na listi 100 najvećih glumaca dvadesetog veka[2].

Čarli Čaplin je jedno od najprepoznatljivijih lica u istoriji filma. Najveća je filmska zvezda do kraja dvadesetih godina dvadesetog veka.[3]

Biografija[uredi]

Posle tragedije koja mu se desila kada je imao pet godina (majka mu je doživela nervni slom, a otac poginuo), on i njegov polubrat, Sidni Čaplin, postali su beskućnici. Nakon kraćeg vremena provedenog u domu za nezbrinutu decu, Čarli je postao član jedne siromašne dečje muzičko-pozorišne trupe u kojoj je imao nekoliko sporednih uloga. U osmoj godini je počeo i sam da nastupa.

Čaplin je 1913. napustio muzičko-pozorišnu trupu Freda Karnoa i pridružio se Kistounu (Keystone), koji ga je angažovao za sto pedeset dolara nedeljno, da glumi uz poznatije glumce kao što su Mejbl Normand i Rosko Feti Arbakl . Tokom jedne turneje 1913. u Njujorku ga je zapazio kralj komedije, Mak Senet, (tvorac najomiljenijeg i najtrajnijeg žanra nemog filma – slepstik komedije), sa kojim je sklopio ugovor za snimanje prvog filma. Snimio je dvanaest kratkometražnih filmova, počeo je i sam da režira, piše scenario i radi montažu za većinu svojih ostvarenja.

Charlie Chaplin by Charles C. Zoller 4 cleaned

Na filmu se pojavio 1914. godine i snimio svoja prvi nemi film - „Keystone Was Making a Living“ i drugi Dečije auto trke u Veneciji („Kid Auto Races at Venice“, 1914). Tokom rada na svom drugom filmu 1914. Čaplin je osmislio lik skitnice i kostim – šlampave pantalone, polucilindar, prevelike cipele i štap – koji su postali zaštitni znak njegovog čuvenog filmskog lika malog skitnice kojeg je razvijao čitave karijere i koji je obeležio ranu istoriju filmske industrije. Brzo je potom postao samostalan i počeo da režira svoje filmove jer film Skitnica 1915. ga je preko noći učinio prvom filmskom zvezdom u svetu. Arbaklove pantalone, brkovi Meka Svejna i cipele Forda Sterlinga, kao i polucilindar, štap i tesni sako, navodno su izabrani nasumice, ali ova neuredna elegantnost neodoljivo je podsećala na Linderov lik uglađenog kicoša. Neotesan i pogrešiv, ali romantičan i vedar, ovaj mali skitnica bio je cinik sa pesničkim pogledom na svet, nitkov sa puritanskim moralom. Publika širom sveta poistovećivala se sa ovim autsajderom, mada je prezirao površnost koju ona predstavlja.

Čaplinove komedije, ukorenjene u njegovom siromašnom detinjstvu u Londonu, bile su veoma lične, spajajući osećaj nostalgije i užasa zbog društvene nepravde. Njegov humor bio je zasnovan na karakterizaciji i mestu zbivanja, a u filmovima poput Šarlo kao policajac (Easy Street, 1917) i Šarlo useljenik (The Immigrant, 1917) bavio se kontroverznim temama kao što su narkomanija, ulični kriminal i prostitucija. Sa druge strane, u komedijama Staza za koturaljke (The Rink, 1916), Nadzornik (The Floorwalker, 1916) i Lečenje (The Cure, 1917), čije su energija i ritam oduševile Kloda Debisija, Čaplin je dokazao izuzetne klovnovske veštine. Čaplinovi filmovi su bili manje dinamični od Senetovih, broj gegova u njima je smanjen, kako bi se u potpunosti iskoristio komični potencijal svake situacije, tako da su scene zavisile ne od samog postojanja šale, već od njenog uticaja. Upotrebom rekvizite pokazao je da ima vrhunski osećaj za komiku. Iako su oni bili nepredvidivi i često su služili da stvore neku neprijatnost, kao što je slučaj u filmovima Jedan ujutro (One A.M., 1916) i Zalagaonica (The Pawnshop, 1916) Čaplin ih je koristio radi karakterizacije i izražavanja unutrašnjih osećanja, čime je produbljivao površinsku komediju. Ipak, ključnu ulogu u uspehu svih Čaplinovih filmova imala je njegova inteligentna i graciozna gluma. Ironija je što je naslov Čaplinovog filma Hleb svagdašnji (Making a Living, 1914) budući da su mu popularnost i umetnička nezavisnost naglo rasle sa svakim novim ugovorom i da je jedan od osnivača sistema filmskih zvezda.

Poster Kurea iz 1917.

Godine 1915. Napustio je Kistoun i sa kompanijom Esenej potpisao ugovor o snimanju četrnaest filmova za sumu od 1250 dolara nedeljno. Tu je započeo saradnju sa snimateljem Rolijem Toterom (Rolie Totheroh), glumicom Ednom Pervajans (Edna Purviance) i Erikom Kembelom (Eric Campbell), koji su u njegovim filmovima redovno glumili glavni ženski lik, odnosno glavnog neprijatelja. U filmu Šarlo grof (The Count, 1916) se pojavljuju Kembel koji je glumio neprijatelja u jedanaest narednih kratkometražnih filmova i Edna Pervajans koja je glumila ulogu idealne žene u većini njegovih filmova od 1915. do 1923. Godine 1916. prešao je u Mjučual, gde je snimio dvanaest filmova za platu od 10 000 dolara nedeljno. 1918. je potpisao sa kompanijom Frst nešnal (First National) ugovor od milion dolara za produkciju samo osam filmova, od kojih je Mališan (The Kid, 1921) bio njegov prvi dugometražni film. Godinu dana kasnije zajedno sa Dejvid Grifitom, Meri Pikford i Daglas Ferbanksom (Douglas Fairbanks) osnovao je kompaniju ''Junajted Artists'' (United Artists), za koju je snimio sve naredne filmove, počevši od Parižanke (A Woman of Paris, 1923). U Čaplinovom radu su počeli da se javljaju periodi neaktivnosti, mada je Zlatna groznica (The Gold Rush, 1925), Svetla velegrada (City Lights, 1931) i Moderna vremena (Modern Times, 1936) spadaju u njegove najpoznatije filmove. Čaplin je od sredine 1920-ih počeo da žudi za intelektualnim priznanjem. Na film Moderna vremena znatno je uticao film Dajte nam slobodu (1931) Rene Klera. Taj film duguje i sovjetskom revolucionarnom filmu zbog čega je bio zabranjen u Italiji i Nemačkoj. Hitler i Musolini su film ocenili kao komunističku propagandu. Čaplin im se kasnije osvetio filmom Veliki diktator (The Great Dictator, 1940).

Diktator Čarli

Popularnost lika skitnice je vremenom opadala, Čaplin je postajao sve više samosvestan, njegovu izražajnost i spontanost zamenile su pretencioznost i sentimentalnost. Kao reditelj je sa lakoćom umeo da uspostavi dinamiku između kamere i glumca ali su njegove metode bile veoma konvencionalne. Glatka montaža nikada nije odvraćala pažnju sa radnje. Njegov izbor mekog osvetljenja, pažljivo osmišljenih scenografija, opšteg plana i kadra-sekvence odavao je tehniku čvrsto ukorenjenu u pozorišnoj tradiciji. Čaplin je snimao neme filmove do 1940.

Ipak, ograničenost Čaplinove režije i kinematografske inteligencije došla je do izražaja u govornim filmovima (talkies) kao što su, pomenuti, Veliki diktator, Gospodin Verdu (Monsieur Verdoux, 1947), Svetlosti pozornice (Limelight, 1952), Kralj u Njujorku (A King in New York, 1957) i Grofica iz Hong Konga (The Countess from Hong Kong, 1966).

Čarli Čaplin na šetalištu poznatih

Iako lično nikada nije propovedao politički radikalizam bilo kakve boje, njegov filmski opus bio je dovoljan da u vreme reakcionarne histerije 1950.tih godina zbog svojih levičarskih ubeđenja postane jedna od žrtava senatora Makartija. Ismevao je i mnoge američke političare. Bio je optužen za širenje ideje komunizma, pa mu je zbog toga tokom pedesetih godina bio zabranjen povratak iz Evrope u Ameriku. Njegov film „Kralj Njujorka“ bio je zabranjen u Americi do 1973. godine (više od 15 godina). Napustivši Sjedinjene Države od 1952. je živeo u Evropi, uglavnom u Švajcarskoj. U tom periodu je ostvario mali broj svojih zamisli. Čaplin se dosta brinuo o svom zdravlju. Redovno se bavio sportom, pravilno hranio, malo pušio i retko pio. Pa ipak, njegovo zdravlje se znatno pogoršalo nakon završetka filma, „Grofica iz Hongkonga“, krajem šezdesetih. Ipak, u Sjedinjene Države se vratio 1973. godine jer je nagrađen Oskarom za životno delo. Godine 1975. britanska kraljica Elizabeta II dodelila mu je, kao jednom od najzaslužnijih građana zemlje, čin viteza.

Čarli Čaplin je imao puno ljubavnih veza i afera, četiri braka i desetoro dece. Njegove supruge bile su i po više od 30 godina mlađe od njega, zbog čega je bio kritikovan u javnosti.

Smrt[uredi]

Grob Čarli Čaplina

Umro je u snu na Božić 25. decembra 1977. godine u Korziju-sir-Veviju u Švajcarskoj, gde je proveo poslednjih 20 godina života.

Nasleđe[uredi]

Čaplin kao „the Tramp“ 1915. godine, kinematografska „najunivezalnija ikona“ [4]

Godine 1998, filmski kritičar Andru Saris je rekao da je Čaplin „verovatno najvažniji umetnik kojeg je proizvela kinematografija, svakako njen najizuzetniji izvođač i verovatno još uvek njena najuniverzalnija ikona“.[4] Čaplina je Britanski filmski institut opisao kao „nadvišujuću figuru svetske kulture“,[5] i on je bio uključen u Tajm časopisov spisak „100 Najvažnijih ljudi 20. veka“ zbog „smeha [koji je on doneo] milionima“ i zbog toga što je on „više ili manje izmislio globalnu prepoznatljivost i pomogao pretvaranju industrije u umetnost“.[6]

Slika Trampa je postala deo kulturne istorije;[7] prema Simonu Lovišu, taj lik je prepoznatljiv i ljudima koji nikad nisu videli Čaplion film, i na mestima gde filmovi nikada nisu prikazani.[8] Kritičar Leonard Maltin je pisao o „jedinstvenoj“ i „neizbrisivoj“ prirodi Trampa, i tvrdio da ni jedan drugi komičar nije dosegao njegov „globalni uticaj“.[9] Hvaleći karakter, Ričard Šikel sugeriše da Čaplinovi filmovi sa Trampom sadrže „najelokventnije, bogato komične izraze ljudskog duha“ u istoriji filma.[10] Memorabilija vezana za ovaj lik još uvek donodi velike sume na aukcijama: 2006. godine su polucilindar i bambusni štap koji su deo Trampovog kostima prodati za $140,000 na aukciji u Los Anđelesu.[11]

Kao filmski staralac, Čaplin se smatra pionirom i jednom od najuticajnijih figura ranog dvadesetog veka.[12] Njemu se često pripisuje zasluga jednog od prvih umetnika ovog medijuma.[13] Filmski istoričar Mark Kazins je napisao da je Čaplin „promenio ne samo slike biopskopa, nego i njegovu sociologiju i gramatiku“ i tvrdi da je Čaplin bio jednako važan za razvoj komedije kao žanra, kao što je Dejvid V. Grifit bio za dramu.[14] On je bio prvi koji je popularisao dugometražnu komediju i koji je usporio tempo akcije, dajući joj ozbiljnost i suptilnost.[15][16] Mada se njegov rad uglavnom klasifikuje kao urnebesna komedija, Čaplinova drama A Woman of Paris (1923) je imala veliki uticaj na film Ernsta Lubiča The Marriage Circle (1924) i stoga je igrala ulogu u razvoju „sofisticirane komedije“.[17] Preama Dejvidu Robinsonu, Čaplinovi izumi su „brzo asimilirani i postali deo uobičajene prakse filmskog zanata“.[18] Filmski stavaraoci koji navode Čaplina kao uticaj obuhvataju Federika Felinija (koji naziva Čaplina „nekom vrstom Adama, od koga smo svi potekli“),[19] Žaka Tatija („Bez njega ja nikad nebih napravio film“),[19] Rene Klera („On je inspirisao praktično svakog filmskog stvaraoca“),[20] Majkla Pauela,[21] Bili Vajldera,[22] Vitoria de Sike,[23] i Ričarda Atenbora.[24] Ruski filmski stvaralac Andrej Tarkovski je veličao Čaplina kao „jedinu osobu koja je ušla u kinematografsku istoriju bez imalo sumnje. Filmovi koje je on ostavio za sobom nikad ne mogu zastareti“.[25]

Čaplin je takođe snažno uticao na rad kasnijih komičara. Marsel Marso je izjavio da je bio inspirisan da postane mejm umetnik nakon što je gledao Čaplina,[16] dok je glumac Rej Kapur bazirao svoju ekransku personu na Trampu.[22] Mark Kousins je takođe detektovao Čaplinov stil komedije u fransuskom karakteru Mesje Hulot i italijanskom karakteru Toto.[22] U drugim poljima, Čaplin je doprineo inspiraciji crtanih likova mačak Feliks[26] i Miki Maus,[27] i uticao je na dataistički umetnički pokret.[28] Kao jedan od osnivača Ujedinjenih umetnika, Čaplin je takođe imao ulogu u razvoju filmske industrije. Gerald Mast je pisao da iako UA nikad nije postala kompanija sa značajem poput firmi MGM ili Paramaunt pikčers, ideja da režiseri mogu da proizvedu svoje sopstvene filmove je bila „godina ispred svog vremena“.[29]

U 21. veku, nekoliko Čaplinovih filmova se još uvek smatra klasicima i među najvećim filimovima ikada napravljenim. Godine 2012. Sight & Sound istraživanje, kojim se kompilira prvih deset glasova filmskih kritičara i režisera da bi se odredili najpriznatiji filmovi svake grupe, pokazalo je da se City Lights rangira među kritičarima u prvih 50, Modern Times u prvih 100, a The Great Dictator i The Gold Rush su bili u prvih 250.[30] Prvih 100 filmova po glasovima režisera su obuhvatali Modern Times na poziciji 22, City Lights kao 30-ti, i The Gold Rush na broju 91.[31] Svako od Čaplinovih ostvarenja je dobilo glas.[32] Godine 2007, Američki filmski institut je imenovao City Lights jedanaestim najvećim američkim filmom svih vremena, dok su The Gold Rush i Modern Times ponovo rangirani u prvih 100.[33] Knjige o Čaplinu nastavljaju da se regularno objavljuju, i on je popularna tema medijskih naučnika i filmskih arhivista.[34][35]

Biste Čaplina širom sveta, locirane u (s leva na desno) 1. Trenčinske Tjeplice, Slovačka; 2. Helmža, Poljska; 3. Votervil, Irska; 4. London, Ujedinjeno Kraljevstvo; 5. Hajderabad (Indija); 6. Alasio, Italija; 7. Barcelona, Španija; 8. Veve, Švajcarska

Filmografija[uredi]

Kao glumac[uredi]

Uloge Čarli Čaplin
Godina
Srpski naziv
Izvorni naziv
Uloga
Napomena
2003. The Chaplin Collection: Volume One
1967. Grofica iz Hongkonga A Countess From Hong Kong
1959. Girls Town
1958. High School Confidential!
1957. A King In New York
1954. Fangs Of The Wild
1954. Follow The Hunter
1947. Monsieur Verdoux
1940. Veliki diktator The Great Dictator
1928. Show People
1925. Zlatna groznica The Gold Rush Usamljeni tragač
1923. A Woman Of Paris
1923. A Woman Of Paris/Sunnyside

Kao režiser[uredi]

Filmovi koje je režirao Čarli Čaplin
God. Srpski naziv Originalni naziv
1967. Grofica iz Hongkonga A Countess From Hong Kong
1958. The Chaplin Revue
1957. A King In New York
1952. Limelight
1947. Monsieur Verdoux
1940. Veliki diktator The Great Dictator
1938. Charlie Chaplin Carnival
1938. Charlie Chaplin Cavalcade
1938. Charlie Chaplin Festival
1928. Cirkus The Circus
1928. The Circus/A Day's Pleasure
1925. Zlatna groznica The Gold Rush
1923. A Woman Of Paris
1923. A Woman Of Paris/Sunnyside
1921. The Idle Class
1921. The Kid
1921. The Kid/The Idle Class
1916. The Burlesque Of Carmen

Reference[uredi]

  1. „Charlie Chaplain : Biography”. Pristupljeno 9. 1. 2012. 
  2. „AFI Recognizes the 50 Greatest American Screen Legends” (Saopštenje). American Film Institute. 16. 6. 1999. Arhivirano iz originala na datum 13. 1. 2013. Pristupljeno 31. 8. 2013. 
  3. „www.east-buc.k12.ia.us”. Pristupljeno 9. 1. 2012. 
  4. 4,0 4,1 Sarris. str. 139.
  5. „Charlie Chaplin”. Charlie Chaplin. British Film Institute. Pristupljeno 7. 10. 2012. 
  6. Quittner, Joshua (8. 6. 1998). „TIME 100: Charlie Chaplin”. Time Magazine. Arhivirano iz originala na datum 23. 5. 2011. Pristupljeno 11. 11. 2013. 
  7. Hansmeyer. str. 3.
  8. Louvish. str. xvii.
  9. „Chaplin – First, Last, And Always”. Indiewire. Pristupljeno 7. 10. 2012. 
  10. Schickel. str. 41.
  11. „Record Price for Chaplin Hat Set”. BBC. Pristupljeno 7. 10. 2012. 
  12. Cousins, str. 72; Kemp, str. 8, 22; Gunning, str. 41; Sarris, str. 139; Hansmeyer, str. 3.
  13. Schickel, str. 3–4; Cousins, str. 36; Robinson, str. 209–211; Kamin, str. xiv.
  14. Cousins. str. 70.
  15. Schickel. str. 7, 13.
  16. 16,0 16,1 Presented by Paul Merton, directed by Tom Cholmondeley (1. 6. 2006). „Charlie Chaplin”. Silent Clowns. British Broadcasting Corporation. BBC Four. 
  17. Thompson, str. 398–399; Robinson, str. 321; Louvish, str. 185.
  18. Robinson. str. 321.
  19. 19,0 19,1 Robinson. str. 632.
  20. Robinson. str. 631.
  21. Brownlow. str. 77.
  22. 22,0 22,1 22,2 Mark Cousins (10. 9. 2011). „Episode 2”. The Story of Film: An Odyssey. Korisna informacija se nalazi na: 27:51–28:35. Channel 4. More4. 
  23. Cardullo. str. 16, 212.
  24. „Attenborough Introduction”. Charlie Chaplin. British Film Institute. Pristupljeno 11. 2. 2013. 
  25. Lasica, Tom (1993). „Tarkovsky's Choice”. Sight & Sound. sv. 3 br. 3. British Film Institute. Pristupljeno 1. 2. 2014. 
  26. Canemaker. str. 38, 78.
  27. Jackson
  28. Simmons. str. 8–11.
  29. Mast. str. 100.
  30. „The Greatest Films Poll: Critics Top 250 Films”. Sight & Sound. British Film Institute. Pristupljeno 31. 1. 2013. 
  31. „Directors' Top 100 Films”. British Film Institute. Pristupljeno 8. 2. 2013. 
  32. „The Greatest Films Poll: All Films”. Sight & Sound. British Film Institute. Pristupljeno 31. 1. 2013. 
  33. „AFI's 100 Years ... 100 Movies – 10th Anniversary Edition”. American Film Institute. Pristupljeno 8. 2. 2013. 
  34. Louvish, str. xvi; Maland, str. xi, 359, 370.
  35. „DVDs, United States”. Charlie Chaplin. Pristupljeno 23. 12. 2013. „DVDs, United Kingdom”. Charlie Chaplin. Pristupljeno 23. 12. 2013. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]