Pređi na sadržaj

Vasilij III Ivanovič

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Vasilij III Ivanovič
Lični podaci
Datum rođenja(1479-03-25)25. mart 1479.
Mesto rođenjaMoskva, Velika moskovska kneževina
Datum smrti3. decembar 1533.(1533-12-03) (54 god.)
Mesto smrtiMoskva, Velika moskovska kneževina
SupružnikSolomonia Saburova, Jelena Glinska
PotomstvoIvan IV Grozni, Yuri of Uglich
RoditeljiIvan III Vasiljevič
Sofija Paleolog
DinastijaRjurikoviči
PrethodnikIvan III Vasiljevič
NaslednikIvan IV Grozni

Vasilij III Ivanovič (rus. Василий III Иванович), veliki knez Vasilije III Ivanovič, po direktnom imenu - Gavrilo, u monaštvu - Varlaam (25. mart 1479, Moskva, Velika Kneževina Moskovska - 3. decembar 1533, Moskva, Velika Kneževina Moskovska) - veliki knez Vladimira i Moskve 1505-1533. godine, suveren cele Rusije. Veliki knez Vasilije III je nastavio očevu politiku „sakupljanja ruskih zemalja“ i postepenog ukidanja apanažnih kneževina. Njegov najveći uspeh u stalnom sukobu sa Velikim vojvodstvom Litvanijom bio je zauzimanje Smolenska 1514. godine; Pskovska Republika i Rjazanjska kneževina su takođe pripojene ujedinjenoj ruskoj državi. Tokom njegove vladavine, odnosi sa post-hordskim entitetima – Krimskim i Kazanskim kanatima – postali su znatno lošiji.

Bio je drugi od pet sinova velikog kneza Ivana III i velike kneginje Sofije Paleolog. Tokom svoje rane mladosti on se nalazi u središtu dvorskih spletki za vlast koje ga nastoje postaviti za budućeg velikog kneza umesto Ivanovog unuka kneza Dimitrija.

Nakon smrti njegovog oca velikog kneza Ivana III 27. oktobra 1505. godine Vasilij III postaje delimično osporeni veliki knez Moskve. Tek smrću svoga sinovca kneza Dimitrija 1509. godine, njegova je vlast potvrđena. Bez obzira na te prvobitne probleme odmah po preuzimanju vlasti veliki knez Vasilije III nastavlja širenje velike ruske kneževine. Godine 1510. osvaja oblast Pskov, čiji istoimeni glavni grad postaje drugi po veličini grad velike kneževine Moskve.[1]

Despina Angelina Branković je održavala odnose s moskovskim velikim knezom Vasilijem III, kojem se obraćala za pomoć početkom XVI veka i kojeg je molila da uzme svetogorske manastire pod pokroviteljstvo, što se i desilo.[2]

Latinska verzija Rusko-tevtonskog ugovora iz 1517. godine, gde je veliki knez Vasilije III nazvan Car i Suveren Sve Rusije (Imperator ac dominator tocius Russie)

Godine 1514. zauzima Smolensk. Kao odgovor na tu pobedu započinje mobilizacija Poljsko-litvanskih snaga koje 8. septembra 1514. godine, u bici kod Orše pobeđuju i masakriraju Moskovsku vojsku od 40.000 vojnika. Efekat toga poraza je zaustavljanje daljeg širenja države velikog kneza Vasilija III, koji će ubrzo potpisati mir sa opasnim protivnikom. Tadašnju vojnu slabost države iskorišćava Krimski kanat čija vojska dolazi 1519. godine sve do Moskve gde joj je veliki knez Vasilije III bio prinuđen da plati otkupninu da se vrati kući.

Potreba vraćanja barem slike negdašnjeg sjaja rezultuje osvajanjem oblasti Rjazan 1521. godine, i Severnog Novgoroda godinu dana kasnije. Do kraja njegove vladavine desetak godina mira pomaže državnom oporavku tako da je ona u mogućnosti 1531. godine nametnuti Tatarskom kanatu svoga kandidata na vlast.

Pošto nije imao naslednika sa prvom ženom velikom kneginjom Solomonom, veliki knez Vasilije III se rastavlja 1525. godine, a nedugo zatim ponovo ženi kneginjom Jelenom Glinski 1526. godine. U drugom braku mu se napokon 1530. godine rađa duboko priželjkivani sin Ivan Grozni. Godine 1533. rađa mu se i drugi sin po imenu Jurij.

Veliki knez Vasilije III je umro 3. decembra 1533. godine od trovanje krvi. Neposredno pre smrti odredio je za naslednika svoga sina Ivana a svoju suprugu veliku kneginju Jelenu za njegovog namesnika.

Vladavina velikog kneza Vasilija III je zapamćena kao era građevinskog buma u ​​Rusiji, koja je započela još za vreme vladavine njegovog oca velikog kneza Ivana III. U Moskvi su u njegovo vreme izgrađeni Kremlj, hram svetih Arhanđela i Vaznesenjska Crkva. Napravljeni su utvrđeni gradovi u Tuli, Nižnji Novgorod, Kolomna, i drugi gradovi. Uspostavljena su nova naselja, utvrđenja, tvrđave.[3]

Titule

[uredi | uredi izvor]

Puna titula velikog kneza Vasilija III posle 1514. godine, korišćena u poveljama pravoslavnima na Mediteranu, izgledala je ovako:

Godine 1526. Vasilije III, veliki knez Moskovski, uvodi svoju nevestu, veliku kneginju Jelenu Glinsku, u palatu. Slika Klavdija Lebedeva

"Veliki Gospodar Vasilije, milošću Božjom jedini pravi Gospodar cele Rusije i mnogih drugih zemalja Istoka i Severa, i Veliki Knez Vladimirski, Moskovski, Novgorodski, Pskovski, Smolenski, Tverski, Jugorski, Permski, Vjatski, Bugarski i drugi, Gospodar i Veliki Knez Novgorodski Nizovske zemlje i Černigovske, i Rjazanjske, i Volocke, i Rževske, i Belske, i Rostovske, i Jaroslavske, i Belozerske, i Udorske, i Obdorske, i Kondinske i drugi".

Za razliku od svog sina, nije zvanično prihvatio titulu cara, zbog čega ga je pohvalio iguman Novgorodskog Hutinskog manastira, Teodosije: „U svemu nam je pokazivao lik vladara, smirenja radi nije sebe nazivao carem“ [4], međutim, u dokumentima o diplomatskim odnosima sa Svetim Rimskim Carstvom njegova titula je pisana kao „veliki vladar Vasilije, milošću Božjom, car i vladar cele Rusije i veliki knez“[5], takođe je koristio kraljevsku titulu u prepisci sa Tevtonskim i Livonskim redom i Danskom, a nakon aneksije Pskova počeo je tamo da kuje novčiće sa rečju „car“[6] i da koristi kraljevsku titulu u poveljama pskovskim manastirima.

Napominje se da je „car“ u ovoj fazi bila počasna titula i da je ustanovljena kao zvanična titula tek počev od krunisanja velikog kneza Ivana IV Groznog 1547. godine[7].

U sporazumu iz 1514. godine sa carem Maksimilijanom I, po prvi put u istoriji Rusije, nazvan je carem („kajzerom“) Rusa na međudržavnom nivou[8]. Povelju cara Maksimilijana I, kojom je veliki knez Vasilija III proglašen carem, objavio je car Petar I kao insigniju za svoja lična prava da bude krunisan za cara.

Biografija

[uredi | uredi izvor]

Vasilije je rođen 25. marta 1479. godine u porodici velikog kneza Moskovskog Ivana III i dobio je „direktno ime“ Gavrilo. Bio je drugi sin kneza i najstariji sin Ivanove druge žene, velike kneginje Sofije Paleolog. Pored najstarijeg, imao je još četiri mlađa brata:

Veliki knez Ivan III, koji je vodio politiku centralizacije, bio je zabrinut zbog prenosa vlasti preko linije najstarijeg sina, uz ograničavanje moći mlađih sinova. Stoga je već 1470. godine proglasio svog najstarijeg sina od prve žene, kneza Ivana Mladog, svojim savladarom. Međutim, 1490. godine je umro od bolesti. Na dvoru su se formirale dve stranke: jedna se grupisala oko sina kneza Ivana Mladog, unuka velikog kneza Ivana III, kneza Dimitrija Ivanoviča, i njegove majke, udovice kneza Ivana Mladog, kneginje Jelene Stefanovne, a druga oko kneza Vasilija i njegove majke velike kneginje Sofije.

Nadgrobni spomenik u Arhanđelovskoj katedrali Moskovskog Kremlja

U početku je stranka kneza Dimitrija Unuka imala prednost. U krugu kneza Vasilija, ne bez učešća njegove majke, skovana je zavera protiv kneza Dimitrija. Posebno su neka bojarska deca i činovnici koji su podržavali veliku kneginju Sofiju, koja nije bila baš popularna u Moskvi, celivali krst i zakleli se na vernost knezu Vasiliju i savetovali mu da pobegne sa riznicom na sever, pošto se prvo obračuna sa knezom Dimitrijem. Ova zavera je razotkrivena i njeni učesnici, uključujući Vladimira Guseva, su pogubljeni. Knez Vasilije i njegova majka velika kneginja Sofija pali su u nemilost, po nalogu velikog kneza Ivana III su udaljeni iz kneževog prisustva i odvedeni u pritvor. Ali velika kneginja Sofija nije odustala. Čak su kružile glasine da je bacila čini na velikog kneza Ivana III i čak pokušala da ga otruje. Knez Dimitrije Ivanovič je krunisan za velikog kneza - savladara 4. februara 1498. godine, u Uspenskom saboru[9].

Međutim, pristalice velikog kneza Dimitrija Unuka, ne bez Sofijinih intriga, došle su u sukob sa velikim knezom Ivanom III. Godine 1499, kneževi Patrikijev i Rjapolovski bili su među glavnim saveznicima velikog kneza Dimitrija Unuka.

„U leto 7007. godine, veliki knez je naredio da se zarobe njegovi boljari, knez Ivan Jurijevič sa njegovom decom i knez Semjon Ivanovič Rjapolovski; i naredio je da se pogubi knez Semjon Ivanovič Rjapolovski, odsekli su mu glavu na reci u Moskvi, ispod mosta, 5. februara, u utorak; i poštedeo je kneza Ivana Jurijeviča od pogubljenja, poslao ga je monasima u Trojicki manastir, a sina njegovog, kneza Vasilija Ivanoviča Krivog, poslao je u manastir u Kirilov na Beloozeru.“

Na kraju, progonstvo je zadesilo i samog velikog kneza Dimitrija i njegovu majku kneginju Jelenu 1502. godine. 21. marta 1499. godine, knez Vasilije je proglašen za velikog kneza Novgoroda i Pskova, a 14. aprila 1502. godine za velikog kneza Moskve i Vladimira i samodržca Cele Rusije, odnosno postao je očev savladar. Nakon Ivanove smrti 1505. godine, knez Dimitrije je okovan i umro je 1509. godine. Veliki knez Vasilije III se više nije plašio gubitka vlasti.

Njegov prvi brak je dogovorio njegov otac veliki knez Ivan III, koji je u početku pokušao da mu pronađe nevestu u Evropi, ali potraga je bila bezuspešna. Bilo je potrebno izabrati između 1.500 plemenitih devojaka koje su u tu svrhu predstavljene dvoru iz cele zemlje. Otac prve žene velikog kneza Vasilija III velike kneginje Solomonije, Jurij Konstantinovič Saburov, bio je pisar Obonješke pяtine Novgorodske zemlje, unuk boljara Fjodora Sabura. Posle ćerkinog venčanja, postao je boljar, a drugu ćerku je udao za starodubskog kneza. Po prvi put u ruskoj istoriji, vladajući monarh je za ženu uzeo ne predstavnicu kneževske aristokratije ili stranu princezu, već ženu iz više klase „služnih ljudi“[10].

Pošto je prvi brak bio neplodan, veliki knez Vasilije III se 1525. godine razveo[11] i početkom sledeće godine, 1526. godine, oženio se kneginjom Jelenom Glinskom, ćerkom litvanskog kneza Vasilija Lavoviča Glinskog[11]. Za svoje venčanje sa njom, on je očigledno bio prvi među moskovskim vladarima koji je obrijao bradu, što je izazvalo žestoku debatu u crkvenim krugovima, koja se završila na Stoglavskom saboru 1551. godine, kojim je brijanje strogo zabranjeno[12]. U početku, ni nova žena nije mogla da zatrudni, ali su na kraju, 25. avgusta 1530. godine, dobili sina, Ivana[12], budućeg cara Ivana IV Groznog, a zatim i drugog sina, Jurija[12].

Veliki kneza Vasilije III na francuskoj gravuri Andrea Tevea

Na putu za Volokolamsk u oktobru 1533. godine, velikom knezu Vasiliju III se pojavio potkožni apsces na levoj butini[13], koji se razvio veoma brzo; lekari nisu mogli da pruže pomoć (moguće je da se radilo o sarkomu u poslednjoj fazi, ali takve dijagnoze nisu postavljane u XVI veku). Veliki knez Vasilije III, već iscrpljen, odveden je u selo Vorobjovo blizu Moskve. Shvativši da neće preživeti, veliki knez Vasilije III je napisao testament, pozvao mitropolita Danila i nekoliko boljara i zamolio ih da priznaju njegovog trogodišnjeg sina Ivana za naslednika prestola. Trećeg decembra 1533. godine, pošto je prethodno primio shimu, umro je od trovanja krvi[14].

Unutrašnja politika

[uredi | uredi izvor]
Veliki knez Vasilije III, fragment ikone „Vasilije Veliki. knjiga Vasilije III“, druga. polovina XVI veka, Državni istorijski muzej

Veliki knez Vasilije III je verovao da vlast velikog kneza ne treba ničim da bude ograničena. Uživao je aktivnu podršku crkve u borbi protiv feudalne bojarske opozicije, surovo se obračunavajući sa svima koji su bili nezadovoljni. Godine 1521, mitropolit Varlaam je prognan zbog odbijanja da učestvuje u Vasilijevoj borbi protiv kneza Vasilija Ivanoviča Šemjačiča; kneževi Rjurikoviči Vasilij Šujski i Ivan Vorotinski su proterani. Diplomata i državnik Ivan Bersen-Beklemišev je pogubljen 1525. godine zbog kritike Vasilijeve politike, naime zbog otvorenog odbacivanja grčke inovacije koja je u Rusiju došla sa velikom kneginjom Sofijom Paleolog. Tokom vladavine velikog kneza Vasilija III, zemljišno plemstvo se povećalo, vlasti su aktivno ograničavale imunitet i privilegije bojara - država je sledila put centralizacije. Međutim, despotske karakteristike vladavine, koje su se već u potpunosti manifestovale pod njegovim ocemvelikim knezom Ivanom III i dedom velikim knezom Vasilijem II Mračnim, samo su se pojačale tokom vladavine velikog kneza Vasilija III.

U crkvenoj politici, veliki knez Vasilije III je, tokom braka sa velikom kneginjom Solomonijom, podržavao neposednike, a nakon razvoda od nje i svađe oko toga sa svojim savetnikom, monahom Vasijanom, i drugim crkvenim i svetovnim ljudima, počeo je da podržava josifite, koji su podržavali njega. Maksim Grk, Vasijan Patrikijev i drugi neposednici osuđeni su na crkvenim saborima, neki na smrt, neki na zatvaranje u manastire, zbog svojih intriga i kleveta protiv njih.

Za vreme vladavine velikog kneza Vasilija III, stvoreni su „Zakon o imanjima“ i „Povelja o naseljima“ (poznati su iz posrednih izvora, pošto sami dokumenti nisu sačuvani)[15].

Prema Herberštajnu, vlast koju je veliki knez Vasilije III imao nad svojim podanicima nadmašila je sve monarhe sveta[16]. Na prednjoj strani njegovog pečata bio je natpis: „Veliki vladar Vasilije, milošću Božjom, car i gospodar sve Rusije.“ Na poleđini je pisalo: „Vladimira, Moskve, Novgoroda, Pskova, Tvera, Jugorska, Perma i mnogih zemalja, Gospodar.“

Vasilijeva vladavina bila je doba građevinskog buma u ​​Rusiji, koji je počeo tokom vladavine njegovog oca. U Moskovskom Kremlju podignuta je Arhangelska crkva, a u Kolomenskom je izgrađena crkva Vaznesenja Gospodnjeg. Kamena utvrđenja se grade u Tuli, Nižnjem Novgorodu, Kolomni i drugim gradovima. Osnivaju se nova naselja, utvrđenja i tvrđave.

Ujedinjenje ruskih zemalja

[uredi | uredi izvor]
Krimski ambasador kod ruskog vladara velikog kneza Vasilija III

Veliki knez Vasilije III je, u svojoj politici prema drugim kneževinama, nastavio očevu politiku okupljanja ruskih zemalja.

Godine 1509, dok je bio u Velikom Novgorodu, veliki knez Vasilije III je naredio pskovskom gradonačelniku i drugim predstavnicima grada, uključujući sve podnosioce peticije koji su bili nezadovoljni njima, da se okupe kod njega. Po dolasku početkom 1510. godine na praznik Bogojavljenja Gospodnjeg, Pskovljani su optuženi za nepoverenje prema velikom knezu Vasiliju III, a njihovi guverneri su pogubljeni. Pskovljani su bili primorani da zamole velikog kneza Vasilija III da ih primi u svoje nasleđe. Veliki knez Vasilije III je naredio da sesabor otkaže. Na poslednjem saboru u istoriji Pskovske Republike, odlučeno je da se ne pruža otpor i da se ispune Vasilijevi zahtevi. 13. januara saborsko zvono je skinuto i sa suzama poslato prvo u Snetogorski manastir, a zatim u Moskvu. Veliki knez Vasilije III je stigao u Pskov 24. januara i postupao je prema njima na isti način kao što je njegov otac postupao sa Novgorodskom republikom 1478. godine. 300 najplemenitijih porodica grada preseljeno je na moskovske zemlje, a njihova sela su data moskovskim službenicima.

Došao je red na Rjazanj, koji je dugo bio u sferi uticaja Moskve. Godine 1517, veliki knez Vasilije III je pozvao u Moskvu rjazanjskog kneza Ivana Ivanoviča, koji je pokušavao da sklopi savez sa krimskim kanom Menglijem, i naredio da ga stave pod stražu (kasnije je knez Ivan zamonašen i zatvoren u manastir), a njegovo nasledstvo je preuzeo za sebe 1521. godine. Posle Rjazanja, pripojena je Starodubska kneževina, a 1523. Novgorod-Severski, sa čijim knezom Vasilijem Ivanovičem Šemjačičem su postupili na isti način kao i sa rjazanjskim knezom - on je zatvoren u Moskvi.

Spoljna politika

[uredi | uredi izvor]

Na početku svoje vladavine, veliki knez Vasilije III je morao da započne rat sa Kazanjem. Kampanja je bila neuspešna, ruski pukovi, kojima je komandovao Vasilijev brat, uglički knez Dmitrije II Ivanovič Žilka, bili su poraženi, ali su Kazanjci tražili mir, koji je zaključen 1508. godine. Istovremeno, veliki knez Vasilije III, iskoristivši nemire u Litvaniji nakon smrti litvanskog velikog vojvode Aleksandra, izneo je svoju kandidaturu za Gediminov presto. Godine 1508, pobunjeni litvanski boljar knez Mihailo Glinski je veoma toplo dočekan u Moskvi. Rat sa Litvanijom doveo je do prilično povoljnog mira za moskovskog velikog kneza 1509. godine, prema kojem su Litvanci priznali osvajanja njegovog oca.

Godine 1512. počeo je novi rat sa Litvanijom. 19. decembra veliki knez Vasilije III, knez Jurij Ivanovič i knez Dmitrije II Žilka krenuli su u pohod. Smolensk je bio opsednut, ali nije mogao biti zauzet, i ruska vojska se vratila u Moskvu u martu 1513. godine. 14. juna veliki knez Vasilije III je ponovo krenuo u pohod, ali, pošto je poslao svoje komandante u Smolensk, sam je ostao u Borovsku, čekajući da vidi šta će se dalje desiti. Smolensk je ponovo bio opkoljen, a njegov guverner, Jurij Sologub, poražen je na otvorenom polju. Tek nakon tog poraza, veliki knez Vasilije III je lično preuzeo komandu nad vojskom. Ali i ova opsada je bila neuspešna: opsednuti su uspeli da obnove ono što je uništeno. Nakon što je opustošio predgrađe grada, veliki knez Vasilije III je naredio povlačenje i vratio se u Moskvu u novembru. 8. jula 1514. godine vojska predvođena velikim knezom Vasilijem III krenula je po treći put ka Smolensku; Ovaj put, velikog kneza Vasilija III su pratili njegova braća knez Jurij i knez Simeon. Nova opsada je počela 29. jula. Artiljerija, kojom je komandovao topdžija Stefan, nanela je velike gubitke opkoljenima. Istog dana, Sologub i gradsko sveštenstvo došli su kod velikog kneza Vasilija III i složili se da predaju grad. Dana 31. jula, stanovnici Smolenska su se zakleli na vernost velikom knezu Vasiliju III, a veliki knez Vasilije III je ušao u grad 1. avgusta. Zauzimanje Smolenska, koje je bio rezultat tri smolenska pohoda, postalo je najveći vojni uspeh velikog kneza Vasilija III u zapadnom pravcu tokom cele njegove vladavine.

Jedinstvena kompozicija na freskama Arhangelske crkve Moskovskog Kremlja: Veliki knez Vasilije III leži na samrti na svom krevetu, levo od njega je njegov sin Ivan, koji prima blagoslov od oca; Blizu kreveta, noseći krunu koja simbolizuje prava namesništva, sedi velika kneginja Jelena Glinska sa sinom Jurijem u naručju. Kompozicija izražava ideju idealne smrti monarha.[17]

Ubrzo su zauzeti okolni gradovi: Mstislavl, Kričev, Dubrovna. Ali knez Mihailo Glinski, kome poljske hronike pripisuju uspeh treće kampanje, stupio je u odnose sa kraljem Sigismundom I. Očekivao je da će Smolensk dobiti od velikog kneza Vasilija III kao feud, ali je suveren odlučio drugačije. Vrlo brzo je zavera razotkrivena, a sam knez Mihailo Glinski je zatvoren u Moskvi. Nešto kasnije, ruska vojska, kojom je komandovao Ivan Čeljadinov, pretrpela je težak poraz kod Orše, ali Litvanci nikada nisu uspeli da povrate Smolensk.

Sastanak velikog kneza Vasilija III sa ambasadorima cara Karla V kod Možajska. Graviranje A. I. Karla Velikog

Godine 1518, Šah Ali Kan, koji je bio prijateljski nastrojen prema Moskvi, postao je Kazanjski Kan, ali nije dugo vladao: 1521. godine ga je svrgnuo krimski štićenik Sahib Giraj. Iste godine, ispunjavajući savezničke obaveze prema kralju Žigmundu I, krimski kan Mehmed I Giraj je objavio pohod protiv Moskve. Zajedno sa njim, kazanski kan Sahib je krenuo iz svojih zemalja; blizu Kolomne, Krimljani i Kazanjani su ujedinili svoje vojske. Ruska vojska pod vođstvom kneza Dimitrija Belskog pretrpela je poraz na reci Oki i bila je primorana na povlačenje. Tatari su se približili zidinama prestonice. U to vreme, veliki knez Vasilije III je napustio prestonicu i otišao u Volokolamsk da okupi vojsku. Kan Mehmed I Girej nije imao nameru da osvoji grad: nakon što je opustošio područje, okrenuo se nazad na jug, plašeći se astrahanskog naroda i vojske koju je okupio veliki knez Vasilije III, međutim, poneo je pismo od velikog kneza Vasilija III u kojem je naveo da se priznaje kao lojalni vazal Krima. Na povratku, nakon što je opseo Perejaslavlj-Rjazanski, koji je branio guverner Habar Simski, kan Mehmed I je, na osnovu ovog pisma, počeo da zahteva predaju grada. Ali, pošto je zamolio tatarske ambasadore da dođu u njegov štab sa ovom pisanom obavezom, Ivan Vasiljevič Obrazec-Dobrinski (to je bilo prezime porodice Habar) je zadržao pismo i rasterao tatarsku vojsku topovima.

Godine 1522, Krimljani su ponovo bili očekivani u Moskvi; veliki knez Vasilije III i njegova vojska su čak stajali na Oki. Kan Mehmed I nikada nije došao, ali opasnost iz stepe nije prošla. Stoga je iste 1522. godine veliki knez Vasilije III zaključio primirje sa Litvancima, prema kojem je Smolensk ostao pod kontrolom Moskve. Kazanjci se i dalje nisu smirili. Godine 1523, u vezi sa još jednim masakrom ruskih trgovaca u Kazanju, veliki knez Vasilije III je najavio novu kampanju. Nakon što je uništio Kazanjski kanat, na povratku je osnovao grad Vasilsursk na Suri, koji je trebalo da postane novo pouzdano mesto za trgovinu sa kazanskim Tatarima. Godine 1524, nakon trećeg pohoda na Kazanj, kan Sahib Giraj, saveznik Krima, je svrgnut, a Safa Giraj je proglašen za kana umesto njega.

Godine 1527. odbijen je napad kana Islama I Giraja na Moskvu. Ruske trupe su zauzele odbrambene položaje 20 km od Oke. Opsada Moskve i Kolomne trajala je pet dana, nakon čega je moskovska vojska prešla Oku i porazila krimsku vojsku na reci Osetr. Još jedna stepska invazija je odbijena.

Godine 1531, na zahtev stanovnika Kazanja, kasimovski beg Džan-Ali Kan je proglašen za kana, ali nije dugo vladao - nakon Vasilijeve smrti, zbacilo ga je lokalno plemstvo.

Brak i deca

[uredi | uredi izvor]

Supruge

Deca (obojica iz drugog braka): Ivan IV Grozni (1530—1584) i Jurij (1532—1563). Prema legendi, iz njegovog prvog braka, nakon što se velika kneginja Solomonija zamonašila, rođen je sin Georgije.

Filmovi

[uredi | uredi izvor]
  • U TV seriji „Ivan Grozni“ (2009, režija Andrej Ešpaj), ulogu velikog kneza Vasilija III igrao je Vladislav Vetrov. U TV seriji „Sofija“ (2016), ulogu velikog kneza Vasilija III kao deteta igrao je Anatolij Naumov.
Ruska poštanska marka 1996. br. 329

U filateliji

[uredi | uredi izvor]

Ruska pošta je 1996. godine izdala poštansku marku posvećenu velikom knezu Vasiliju III.

Porodično stablo

[uredi | uredi izvor]
Preci Vasilij III Ivanovič
16. Dmitrij Donski
8. Vasilij I Dmitrijevič
17. Eudoxia Dmitriyevna of Suzdal
4. Vasilij II Slepi
18. Vitold
9. Sofija od Litvanije
19. Ana, velika kneginja Litvanije
2. Ivan III Vasiljevič
20. Vladimir Andrejevich, Prince of Serpukhov and Borovsk
10. Yaroslav Vladimirovich, Prince of Serpukhov, Borovsk and Maloyaroslavets
21. Elena of Lithuania
5. Maria Yaroslavna of Borovsk
22. Feodor Feodorovich "Goltiay" Koshkin
11. Maria Feodorovna Goltiayeva Koshkina
1. Vasilij III Ivanovič
24. Jovan V Paleolog
12. Manojlo II Paleolog
25. Jelena Kantakuzin
6. Toma Paleolog
26. Konstantin Dragaš Dejanović
13. Jelena Dragaš
3. Sofija Paleolog
28. Andronikos Asen Zaccaria
14. Centurione II Zaharija
29. Daughter of Erard III Le Maure, Baron of Arcadia
7. Katarija Zaharija
30. Leonardo II Toko
15. Creusa Tocco

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. ^ Jelačić, Aleksej (1929). „Doba Ivana III i Vasilija III. Obrazovanje velikoruske države”. Istorija Rusije. Beograd: Srpska književna zadruga. 
  2. ^ Tubin, Slavica (2020). Pravoslavlje, br. 1286, od 15. oktobra, Predgovor Mitropolita Porfirija ruskoj knjizi Svete srpske žene. Beograd: SPC. str. 40. 
  3. ^ Miljukov, Pavle; Senjobos Šarl; Ezenman Luj (1939). „Vasilij III (1505-1533)”. Istorija Rusije. Beograd: Narodna kultura. str. 1019. 
  4. ^ Filюškin Aleksandr Ilьič. Carь Tretьego Rima? // Vasiliй III. — M.: Molodaя gvardiя, 2010.
  5. ^ Kniga Posolьskogo prikaza po diplomatičeskim snošeniяm s Avstrieй i Germanskoй imperieй 1517—1518 gg. Arhivnaя kopiя ot 30 oktяbrя 2021 na Wayback Machine — povsemestno v tekste (naprimer str. 361)
  6. ^ O datirovke pskovskih deneg Vasiliя III Arhivnaя kopiя ot 31 oktяbrя 2021 na Wayback Machine / Moskovskoe Numizmatičeskoe obщestvo.
  7. ^ Filюškin A. I. Titulы russkih gosudareй. M.; SPb., 2006. str. 6
  8. ^ Sobranie gosudarstvennыh gramot i dogovorov. Častь 5. Dogovorы Rossii s evropeйskimi i aziatskimi gosudarstvami (1326—1584). s.62. Data obraщeniя: 26 aprelя 2019. Arhivirovano 8 maя 2019 goda.
  9. ^ Alekseev Ю. G. U kormila Rossiйskogo gosudarstva Arhivnaя kopiя ot 21 maя 2022 na Wayback Machine. — SPb.: Sankt-Peterburgskiй universitet, 1998. — str. 123.
  10. ^ Filюškin A. I. Vasiliй III / Aleksandr Filюškin. — M.: Molodaя gvardiя, 2010. — 352, [32] s. — (Žiznь zamečatelьnыh lюdeй. Seriя biografiй; Vыp. 1470(1270)). — 5000 эkz. — . ISBN 978-5-235-03379-5.  Nedostaje ili je prazan parametar |title= (pomoć). 
  11. ^ a b PSRL T.13, 1 polovina Arhivnaя kopiя ot 5 noяbrя 2013 na Wayback Machine
  12. ^ a b v Penskoй V. V. «Яko bludnicam obыčaй estь...»: kazus s borodoй Vasiliя III // Nauka. Iskusstvo. Kulьtura. — 2017. — Vыp. 3  (15):. — str. 119–128.
  13. ^ Warnes. D. Uorns. «Russkie cari. Hronika. Ot Ivana Velikogo do Nikolaя II.»,Terra-Sport. 2001. str. Hronika russkie cari: Ot Ivana Velikogo do Nikolaja II. Terra-sport. 2001. str. 29. ISBN 5-93127-147-3.  |first1= zahteva |last1= u Authors list (pomoć). 
  14. ^ Warnes. D. Uorns. «Russkie cari. Hronika. Ot Ivana Velikogo do Nikolaя II.»,Terra-Sport. 2001. str. Hronika russkie cari: Ot Ivana Velikogo do Nikolaja II. Terra-sport. 2001. str. 29. ISBN 5-93127-147-3.  |first1= zahteva |last1= u Authors list (pomoć). 
  15. ^ s:ЭSBE/Sudebniki 1497 i 1550 gg.
  16. ^ Gerberšteйn S. Zapiski o Moskovii / A. L. Horoškevič. — M.: Pamяtniki istoričeskoй mыsli, 2008. — T. 1. — str. 89. — 776 s. — ISBN 978-5-88451-242-9. Arhivirovano 11 maя 2024 goda.
  17. ^ Samoйlova 2004 - Knяžeskie portretы v rospisi Arhangelьskogo sobora Moskovskogo Kremlя OCR hires. docviewer.yandex.ru. Data obraщeniя: 15 noяbrя 2021. Arhivirovano 15 noяbrя 2021 goda.

Literatura

[uredi | uredi izvor]
  • Gormatjuk A.A. Carevo lice. Pogrebna ikona velikog kneza Vasilija III. — M.: Sveruski. umetnost. naučno-ostatak. centar nazvan po I. E. Grabaru, 2003.
  • Jobije Pavle Novokomski. Knjiga o moskovskom poslanstvu // Herberštajn S. Beleške o moskovskim poslovima; Jobije Pavle Novokomski. Knjiga moskovskog poslanstva / Prev. A. I. Maleina. — Sankt Peterburg: A. S. Suvorin, 1908. str. 251–275..
  • Melnik A.G. Moskovski veliki knez Vasilije III i kultovi ruskih svetaca // Jaroslavski pedagoški glasnik. — Jaroslavlj, 2013. — Br. 4. — Tom I (Humanitarne nauke). — str. 7–12..
  • Panova Vera Fedorovna. Priča „Ko umire...“ (Lenizdat, 1978, 100.000 primeraka)
  • Zbirka Carskog ruskog istorijskog društva. T. 99. Spomenici diplomatskih odnosa drevne Rusije sa stranim silama. SPb.: 1884.
  • Filjuškin A.I. Vasilije III. — M.: Mlada garda, 2010. — 352, [32] str. — (Životi izuzetnih ljudi. Serija biografija; Broj 1470 (1270)). — 5000 primeraka. — ISBN 978-5-235-03379-5
  • Frančesko da Kolo. Izveštaj o Moskoviji. 1518 godina..
  • Šišov A. V. Vasilije III: Poslednji sakupljač ruske zemlje. - M.: Veče, 2007. - 456, [16] s. — (Osnivači ruske zemlje). — 3000 primeraka. — ISBN 978-5-9533-1987-4
  • Šeler-Mihajlov A.K. Palata i manastir. — M.: Sovjetski pisac-Olimp, 1991. — 272 str. — 100.000 primeraka.

Spoljašnje veze

[uredi | uredi izvor]
Preuzeto iz „https://sr.wikipedia.org/w/index.php?title=Василиј_III_Иванович&oldid=30768392”