Aleksinac

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Aleksinac
Zgrada opstine Aleksinac.JPG
Zgrada opštine Aleksinac
Administrativni podaci
Država Srbija
Upravni okrugNišavski
OpštinaAleksinac
Stanovništvo
 — 2011.Pad 16.685
Geografske karakteristike
Koordinate43°32′18″ SGŠ; 21°42′17″ IGD / 43.538333° SGŠ; 21.704666° IGD / 43.538333; 21.704666Koordinate: 43°32′18″ SGŠ; 21°42′17″ IGD / 43.538333° SGŠ; 21.704666° IGD / 43.538333; 21.704666
Vremenska zonaUTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Ndm. visina257 m
Aleksinac na mapi Srbije
Aleksinac
Aleksinac
Aleksinac na mapi Srbije
Ostali podaci
Poštanski broj18220
Pozivni broj018
Registarska oznakaAL / АЛ

Aleksinac je grad i sedište opštine Aleksinac, u Nišavskom okrugu. Prema popisu iz 2011. bilo je 16.685 stanovnika.

Položaj[uredi]

Aleksinac se nalazi na 30 kilometara od Niša, prema severu, na autoputu prema Beogradu, ali je malo poznato da je on na raskrsnici još 2 magistralna puta, od kojih jedan vodi iz severoistočne Srbije i Sokobanje preko Aleksinca, a zatim preko Malog Jastrebca u Toplicu; drugi put vodi iz Istočne Srbije, tačnije preko Knjaževca i Svrljiga, preko Aleksinca, a dalje prema Kruševcu i Zapadnoj Srbiji. Aleksinac je povezan železničkom prugom ka Beogradu i Nišu i centar je opštine kroz koju prolazi reka Južna Morava, železnička pruga, autoput i dva republička puta sa obe strane Morave.

Istorija[uredi]

Stari vek[uredi]

Aleksinac je zbog svog mesta na putu bio uvek meta osvajača, od krstaša do Turaka, ali u isto vreme i put kojim su prolazili trgovci i putnici donoseći uticaj i evropske i istočnjačke kulture. Svi ti uticaji još od rimskog doba, kada je kroz Aleksinac prolazio čuveni Via militaris (vojni put) koji je išao iz tadašnje Vizantije u tadašnju Gornju Meziju koja se prostirala na obalama Dunava. Aleksinac je još u rimsko doba bio nastanjen, o čemu govore arheološka nalazišta locirana kako u samom gradu, tako i u njegovoj bližoj i daljoj okolini.

Srednji vek[uredi]

U srednjem veku Aleksinac je malo poznat zbog toga što se stanovništvo sklanjalo s puta kojim su prolazile vojske i pljačkaši, pa su u bližoj okolini Aleksinca bila dva srednjovekovna grada, jedan istočno od Aleksinca, Lipovac, ispod planine Leskovik, u kome se nalazi najstariji pravoslavni manastir u ovom kraju, sagrađen još 1399. godine. Drugi srednjovekovni grad, Bovan, nalazio se severno od Aleksinca i bio je poznat po tome što je kneginja Milica, udovica kneza Lazara, poginulog na Kosovom polju, tu držala rezervne magacine soli.

Sam Aleksinac kao toponim pominje se u turskom defteru (popis naseljenih mesta) iz 1516. godine kao deo Kruševačkog vilajeta. Aleksinac je jedan od retkih gradova čiji mit o poreklu stoji zapisan u Srpskoj akademiji nauka i umetnosti u Beogradu. U obližnjem selu Kraljevu bio je turski ajanin Usein-aga koji je po ceo dan sedeo ispred svoje mehane. Neki ajdučki arambaša iz očigledne mržnje prema Turčinu svake večeri ga je naglas iz šume prozivao. Turčin unajmi buljubašu po imenu Aleksa da tog čoveka iz šume uhvati. Aleksa uhvati tog čoveka, preda ga Turčinu, a ovaj ga nabije na kolac ispred kafane. Turčin mu zauzvrat pokloni ogroman kompleks zemlje blizu utoka reke Moravice u Moravu, gde se sadašnji Aleksinac nalazi.[1]

Krajem 17. veka, cela dolina Južne Morave, od Niša do Beograda bila je doslovno pusta jer se sve stanovništvo, bojeći se turske osvete zbog pomoći Austrijancima, povuklo s njihovom vojskom na sever preko Save i Dunava, u današnju Vojvodinu. Sami Turci, videvši plodnu zemlju koju niko nije obrađivao, pa prema tome nije ni plaćao sve poreze i namete, naseljavali su Moravsku dolinu Srbima iz raznih krajeva, pretežno sa juga i istoka Srbije.

Aleksinac je oslobođen od turskog ropstva 1833. godine kada se nalazio u sastavu Ražanjske nahije. Hatišerifom iz 1833. godine tadašnjem Beogradskom pašaluku pripojeno je šest nahija, pa se tako Aleksinac našao u Srbiji za vreme vladavine Knjaza Miloša Obrenovića.

Aleksinac u 19. veku

Sam Knjaz Miloš je veoma zaslužan za budući razvoj Aleksinca. Iako je bio nepismen, Knjaz Miloš je bio izuzetan državnik sa pogledom u budućnost i govorio je: „Ja sam nauman, ako bog da da u Srbiji napravim dve kapije – jednu u Beogradu prema Ćesarskoj (Austriji), a drugu u Aleksincu prema Turskoj.” I zaista na poziv Knjaza Miloša, u Aleksinac je stigao austrijski arhitekta Franc Janke i 1839. godine napravio urbanistički plan za grad, prvi urbanistički plan u ovom delu Srbije.

Ovakav status Aleksinca kao graničnog grada doveo je do njegovog opšteg napretka jer su u njemu bile smeštene razne državne ustanove. Najznačajnija od njih bio je takozvani Karantin u kome su putnici iz Turske, Grčke, Makedonije i Stare Srbije, koji su se kretali prema Evropi, bili obavezni da u njemu provedu 40 dana, a sve u cilju otkrivanja zaraznih bolesti koje su u to vreme harale u Turskoj. Tako je Aleksinac bio predstraža za ulazak u Evropu. Zdrastveni karantin kao prva bolnica u Aleksincu osnovan je 1836. godine.[2]

Aleksinac je bio sedište okruga, okružnog suda, carinarnice i sedište engleske pošte preko koje su sve vesti iz Turske išle u Evropu. Knjaz Miloš je u Aleksincu podigao crkvu Svetog Nikole (koja i danas postoji) za koju je govorio: „Hoću da se srpska zvona odavde čuju u Turskoj.”

Prva telegrafska veza u Srbiji uspostavljena je 1854. godine između Beograda i Aleksinca.

U Aleksincu se otvaraju prva industrijska preduzeća, pivara, 1865. godine, parni mlinovi i nešto kasnije rudnik mrkog uglja. Godine 1865. Ukazom kneza Mihaila Obrenovića otvorena je prva gimnizija u ovom delu Srbije.

Ovakvo vreme napretka i svojevrsnog državnog značaja trajalo je sve do 1876. godine, kada je započeo Prvi srpsko-turski rat. U tom ratu u kome je Srbija pretrpela nekoliko uzastopnih poraza, Aleksiinac i okolina pretrpeli su teške ljudske i materijalne gubitke. Sva sela na levoj i desnoj obali Morave od Niša do Aleksinca bila su spaljena do temelja. I pored delimičnih paljevina u Aleksincu, Turci, koji su zauzeli grad u oktobru 1876. godine, nisu pravili velike štete jer je stanovništvo izbeglo na sever, a Turci su štedeli kuće da bi u njima mogli da prezime.

Otomansko izviđanje u Deligradu tokom Prvog srpsko-turskog rata

Oslobođenje i svetski ratovi[uredi]

Posle oslobođenja od Turaka i stvaranja prve nezavisne srpske države, srpska granica je pomerena daleko na jug, čime je Aleksinac izgubio svoj privredni i administrativni značaj. Izgradnjom železničke pruge Beograd—Niš 1884. godine, Aleksinac je zaobiđen jer je pruga zbog tehničkih problema i političkih intriga (u Aleksinačkom kraju je izbila Timočka buna) izgrađena na levoj obali Južne Morave.

Zbog svog strateškog položaja u oba svetska rata, Aleksinac je bio okupiran i razaran. Na spomeniku u porti aleksinačke crkve ispisano je 350 imena vojnika i oficira izginulih u Balkanskim i Prvom svetskom ratu. U Aleksincu 17. novembra 1989. dogodila se velika nesreća u rudniku uglja, u jami "Morava", kada je život izgubilo 90 rudara.

Šta više i u doba svetske civilizacije, krajem 20. veka, Aleksinac je šest puta bombardovan od strane NATO avijacije. U tim bombardovanjima bilo je mnogo ljudskih žrtava, a razoren i sam centar grada.[3]

Demografija[uredi]

U naselju Aleksinac živi 13.687 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 39,0 godina (37,9 kod muškaraca i 40,1 kod žena). U naselju ima 5.791 domaćinstvo, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,94.

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika.

Demografija[4]
Godina Stanovnika
1948. 5.797
1953. 6.788
1961. 8.828
1971. 12.007
1981. 15.734
1991. 17.030 16.722
2002. 17.171 17.665
2011. 16.685
Etnički sastav prema popisu iz 2002.[5]
Srbi
  
15.823 92,14 %
Romi
  
499 2,90 %
Jugosloveni
  
117 0,68 %
Crnogorci
  
78 0,45 %
Makedonci
  
54 0,31 %
Hrvati
  
30 0,17 %
Slovenci
  
21 0,12 %
Bugari
  
21 0,12 %
Albanci
  
11 0,06 %
Rusi
  
9 0,05 %
Muslimani
  
8 0,04 %
Goranci
  
7 0,04 %
Nemci
  
3 0,01 %
Mađari
  
3 0,01 %
Vlasi
  
2 0,01 %
Česi
  
1 0,00 %
nepoznato
  
239 1,39 %


Domaćinstva
Stanovništvo staro 15 i više godina po bračnom stanju i polu
Stanovništvo po delatnostima koje obavlja

Saobraćaj[uredi]

Autoput koji prolazi pored Aleksinca

Aleksinac je grad sa čistim arhitektonskim i urbanističkim rešenjima. Glavna gradska ulica proteže se u pravcu sever-jug, a paralelno s njom postoje sve saobraćajnice koje povezuju Aleksinac sa Sokobanjom. Sve te tri paralelne ulice seku se pod pravim uglom sa četiri ulice u pravcu istok-zapad, čime je sačuvan urbanistički plan iz 1839. godine. Kroz Aleksinac protiče planinska reka Moravica koja izvire istočno od Sokobanje.

Kultura[uredi]

Aleksinac je sedište opštine koja po površini zauzima treće mesto u Srbiji, ali je prilično retko naseljena. Sa još dva naselja gradskog tipa, Žitkovcem u kome se nalazi železnička stanica, i Aleksinačkim Rudnikom, Aleksinac ima oko 20.000 stanovnika. U Aleksincu je i sedište Opštinskog suda, Tužilaštva, Policijske stanice i drugih državnih ustanova. Aleksinac je jak obrazovni i kulturni centar. U gradu postoje tri osnovne škole, tri srednje škole i jedna škola za strukovne studije. U gradu postoji Centar za kulturu i umetnost, amatersko pozorište, Muzička škola, Zavičajni muzej i bogato opremljena narodna biblioteka. Aleksinac je uvek bio gostoljubiv i otvoren grad. Sa parkom Brđanka, na kome se nalazi spomenik ruskim dobrovoljcima izginulim u ratu 1876. godine i Ruskom crkvom u selu Gornji Adrovac, podignutom na mestu pogibije pukovnika Rajevskog, ruskog dobrovoljca, koji je i poginuo u borbi protiv Turaka 20. avgusta 1876. godine, zatim sa jezerom Bovan, sa dva srednjovekovna manastira, u Lipovcu i u selu Praskovču, Aleksinac predstavlja značajnu turističku destinaciju u ovom delu Srbije.

Turizam[uredi]

U neposrednoj okolini Aleksinca nalazi se veliki broj turističkih mesta i objekata interesantnih za turiste, a neki od njih su:

Sport[uredi]

Grad Aleksinac predstavlja sedište fudbalskog kluba FK Napredak Aleksinac, koji je osnovan 1929. godine, a trenutno se takmiči u Niškoj zoni, trećem takmičarskom nivou srpskog fudbala.[7]

Reference[uredi]

  1. ^ Peruničić, Branko (1978). Aleksinac i okolina. Beograd. str. 7-8. 
  2. ^ Sto osamdeset godina zdravstva u Aleksincu („Politika”, 28. decembar 2016)
  3. ^ „Srpska Hirošima“ se seća nastradalih 1999. godine („Politika”, 5. april 2017)
  4. ^ „Knjiga 9”. Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. maj 2004. ISBN 86-84433-14-9. 
  5. ^ „Knjiga 1”. Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-00-9. 
  6. ^ „Knjiga 2”. Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-01-7. 
  7. ^ Nišavska okružna liga - 2011/12., www.srbijasport.net

Spoljašnje veze[uredi]

domaći sajtovi

mape, karte i snimci