Krakov

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Krakov
polj. Kraków
Collage of views of Cracow.PNG
Kolažni prikaz znamenitosti Krakova: Glavni trg, Kraljevski zamak na Vavelu, Barbakan, Bazilika Svete Marije, Crkva Svetog Petra i Pavla, Collegium Maius
Zastava
Zastava
Grb
Grb
Administrativni podaci
Država Poljska
Vojvodstvo Malopoljsko
Stanovništvo
Stanovništvo
 — 2017.766.739
 — gustina2.345,84 st./km2
Aglomeracija1 516 000
Geografske karakteristike
Koordinate50°03′ SGŠ; 19°57′ IGD / 50.05° SGŠ; 19.95° IGD / 50.05; 19.95Koordinate: 50°03′ SGŠ; 19°57′ IGD / 50.05° SGŠ; 19.95° IGD / 50.05; 19.95
Vremenska zonaUTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Ndm. visina220-380 m
Površina326,85 km2
Krakov na mapi Poljske
Krakov
Krakov
Krakov na mapi Poljske
Ostali podaci
GradonačelnikJacek Majhrovski
Poštanski broj30-024 do 31–962
Pozivni broj12
Registarska oznakaKR
Veb-sajt
http://www.krakow.pl/

Krakov (polj. Kraków) je grad u Poljskoj u Vojvodstvu malopoljskom. Prema zvaničnim podacima iz 2017. u gradu je živelo 766.739 stanovnika.[1] Oko 8 miliona ljudi živi u poluprečniku od 100 km od centra grada.

Nalazi se na reci Visli u Malopoljskoj. Krakov je administrativni, kulturni, obrazovni, industrijski i turistički centar regije. Grad predstavlja saobraćajni čvor, u njemu se ukrštaju važni međunarodni i regionalni putevi kao i železničke pruge. U blizini grada se nalazi i međunarodni aerodrom.

Sadašnji grad je nastao u 7. veku. Osnovan je na mestu naselja koje potiče iz kamenog doba i razvio se drugog najvažnijeg grada današnje Poljske. Nastao je kao zaselak na brdu Vavel i već do 365. je zabeležen kao trgovački centar slovenske Evrope. Bio je prestonica Poljske od 1038. do 1596, Državne zajednice Poljske i Litvanije od 1569. do 1596. Slobodnog grada Krakova od 1815. do 1846, Velikog vojvodstva Krakov od 1846. do 1918. Sa osnivanjem novih univerziteta i drugih kulturnih ustanova sa osnivanjem Druge poljske republike 1918. i tokom 20. veka, Krakov je ponovo potvrdio svoju ulogu glavnog nacionalnog akademskog i umetničkog centra. Posle invazije Poljske na početku Drugog svetskog rata, Krakov je postao glavni grad nemačkog Generalnog gubernatorstva. Okupator je Poljake i Jevreje klasifikovao kao nižu rasu i bili su meta za eventualno istrebljenje. Jevrejsko stanovništvo grada je premeštena u ograđenu zonu poznat kao Krakovski geto, odakle su slati u nacističke logore smrti poput Aušvica i okolne logore poput Plazova.

Nadbiskup Krakova Karol Vojtila je 1978. izabran za papu Jovana Pavla II, prvog slovenskog papu i prvog neitalijanskog papu posle 455 godina. Iste godine ceo Stari grad Krakova je uvršen u Uneskovu listu Svetske baštine. U Krakovu se nalazi Jagelonski univerzitet, jedan od najstarijih univerziteta na svetu i tradicionalno najuglednija visokoobrazovna ustanova u Poljskoj.

Etimologija imena[uredi]

Krakow0112.jpg

Po legendi ime Krakova potiče od imena kneza Kraka. Verovatno ta reč potiče od Kelta, koji su naseljavali ove krajeve, što je dokazano preko arheoloških nalazišta i iz rimskih izvora. U Češkim legendama se takođe javlja junak Krak. Postoji i druga verzija po kojoj je Krakov dobio ime po Kruku, što označava osobu sa ptičijim imenom, to ime se često javljalo u Slovenskim kneževskim porodicama.

Istorija[uredi]

Rana istorija[uredi]

Krakovska praistorija počinje sa naseljem iz kamenog doba na mestu današnjeg Vavelskog brda.[2] Jedna legenda pripisuje osnivanje Krakova mitskom vladaru Krakusu, koji ga je sagradio iznad pećine u kojoj je bio zmaj Smok Vavelski.[3]

Mnoge hipoteze ukazuju na to da je Krakov smešten na mapi Klaudija Ptolemeja koja je nastala između 142147. godine naše ere.[4] Krakov bi trebalo da bude naselje Carrodunum, što se zaključuje po njegovom položaju između već identifikovanih naselja u južnoj Poljskoj.

Sukiennjice

Najstarije naselje se nalazilo na odbrambenom Vavelskom brdu. To je bilo jedno od najznačajnijih naselja u državi Vislana. Prvi zabeležni pomen imena grada potiče od Ibrahim ibn Jakuba i zapisan je oko 966. godine. U njemu je Krakov opisan kao važan trgovački centar koji je kontrolisala prvo Velika Moravska (876–879), a koji je češki vojvoda Boleslav zauzeo 955.[5] Prvi izabrani poljski vladar Mješko I je preoteo grad od Čeha i uvrstio ga u posed dinastije Pjast.[6] Do kraja 10. veka, grad je bio vodeći trgovački centar.[7] Najkasnije od 1000. godine u Krakovu se nalazilo sedište Krakovskog biskupa. Godine 1038, za vreme vladavine Kazimira Obnovitelja Krakov je postao prestonica države.[8] Zidane su zgrade od cigala, kao što su kraljevski zamak na Vavelu, romanikaromaničke crkve kao što su Crkva Svetog Adalberta, Vavelska katedrala i Bazilika Svete Marije.[9] Grad je bio skoro potpuno razoren tokom mongolske invazije 1241. Grad je praktično identično obnovljen[10] i 1257. dobio samoupravu od kralja Boleslava V, koji je prateći primer Vroclava podario gradu prava po ugledu na Magdeburški zakon, omogućivši poreske benefiije i nove trgovačke povlastice za stanovnike grada.[11] Grad su 1259. ponovo razorili Mongoli. Treći napad 1287. je odbijen zahvaljujući novoizgrađenim utvrđenjima.[12] Godine 1320. u Krakovskoj katedri krunisan je Vladislav Lokietek. Od tada, pa sve do1734. godine Krakov je bio mesto na kome su krunisani poljski kraljevi. Kralj Kazimir III je 1335. proglasio dva zapadna predgrađa za novi grad nazvan po njemu Kazimjež. Odbrambene zidine su izgrađene 1362. oko središnjeg dela Kazimješa i kod Skalke je izdvojeno zemljište pred za avgustinski red.[13] Severno predgrađe Klepaž je postalo poseban grad 1366.

Grob kralja Kazimira III u Vavelskoj katedrali

Grad se pročuo 1364. kada je kralj Kazimir III osnovao univerzitet u Krakovu,[14] drugi najstariji univerzitet u srednjoj Evropi posle Karlovog univerziteta u Pragu. Kralj Kazimir je takođe pokrenuo radove na izgradnji kapusa za Akademiju u Kazimiru, ali je preminui 1370. i kampus nije nikada završen. Grad je nastavio da raste za vreme zajednike litvansko-poljske jagelonske dinastije. Kao glavni grad Poljske tokom jagelonske ere i član Hanze, grad je privlačio mnoge zanatlije i trgovce i počele su da cvetaju gilde, nauka i umetnost.[15]

Poljski zlatni vek[uredi]

Kao prestonica jedne od najvećih kraljevina u Evropi u XV i XVI vek Krakov se razvijao u svakom pogledu - arhitektonskom, trgovačkom, kulturnom i naučnom. Kompleks zamkova na Vavelu je prepravljen u renesansnom stilu. Obnovljen je i Univerzitet nastao 1364. godine.

Pogled na stari grad

Po prvi put Krakov je uništen od strane neprijateljske vojske za vreme Švedske najezde 1655. godine.

Od 18. do početka 20. veka[uredi]

U XVIII veku osvajan je od pruske, švedske, ruske i austrijske vojske.

Godine 1850. veliki požar je uništio preko 10% površine grada.

Od 1948. do danas[uredi]

Za vreme nemačke okupacije (1939—1945) pretrpeo je velike ljudske i materijalne gubitke.

Stanovništvo[uredi]

Prema preliminarnim podacima sa popisa, u gradu je 2017. živelo 766.739 stanovnika.

Demografija
1995.2002.2005.2010.2011.2012.2017.
744.987758.544[16]756.629756.183757.611[16]758.463766.739[1]

Krakovske oštine[uredi]

Krakov je podeljen na 18 opština koje su označene rimskim ciframa: I, II, III... XVIII. Deo tih opština ima svoje običajne nazive i trenutno traje rasprava o njihovom priznavanju. Ova podela je uvedena 1990. godine.

Kultura[uredi]

Istorijski centar Krakova
Kraków
Krakau Wawel Wisla.jpg
Svetska baština Uneska
MestoVojvodstvo malopoljsko, Q11825637, Poljska Uredi na Vikipodacima
Koordinate50°03′41″ SGŠ; 19°56′14″ IGD / 50.0614° SGŠ; 19.9372° IGD / 50.0614; 19.9372
Površina327 km2 (3,52×109 sq ft)
Kriterijumkulturna: IV
Referenca29
Upis1978. (2. sednica)
Veb-sajthttp://whc.unesco.org/en/list/29
Pečat grada

Krakov je jedan od najvažnijih kulturnih centara Poljske, mnogi ga smatraju za kulturnu prestonicu države. Krakovski stari grad je uvršten u listu svetske kulturne baštine. Svaki dan Krakov poseti između tri i četiri miliona turista.

U Krakovu se nalaze mnoge kulturne institucije od značaja za celu Poljsku.

Izabrana pozorišta:

  • Pozorište Bagatela
  • Krakovsko pozorište - Scena STU
  • Pozorište Groteska
  • Narodno pozorište
  • Staro Krakovsko pozorište
  • Pozorište Slovackog

Potpuna lista pozorišta: Krakovska pozorišta.

U Krakovu se nalazi 28 muzeja sa Narodnim muzejem na čelu, u kome se nalaze brojne kolekcije poljskog i svetskog slikarstva. Sem toga u Krakovu je i sedište Krakovske Filharmonije.

Potpun spisak muzeja: Krakovski muzeji.

Krakovska avangarda

Učilišta[uredi]

Krakov je sedište mnogih viših škola, kako državnih tako i privatnih. Najvažnije od njih su:

  • Jagelonski Univerzitet
  • Krakovska Politehnika
  • Ekonomska Akademija
  • Akademija Fizičkog Vaspitanja
  • Muzička Akademija
  • Pedagoška Akademija
  • Akademija Lepih Umetnosti
  • Poljoprivredna Akademija
  • Papska teološka Akademija
  • Državna viša škola glume

Potpun spisak: Krakovske više škole.

Sport[uredi]

Krakovske atrakcije[uredi]

Kraków Sukiennice.jpg

Krakov je jedan od najznačajnijih evropskih turističkih centara sa vrednim atrakcijama iz raznih epoha. U krakovu se nalazi preko 6 hiljada atraktivnih objekata.

Parkovi i priroda[uredi]

Parkovi u Krakovu zauzimaju 318,5 ha (2002) što predstavlja manje od 1% površine grada.

U Krakovu se nalazi 5 rezervata prirode ukupne površine 48,6 ha (0,14% površine grada).

Lista spomenika prirode na području Krakova broji 192 objekata.

Osobe povezane sa Krakovom[uredi]

Piazza del Mercato di Cracovia.JPG

Partnerski gradovi[uredi]

Galerija[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 „Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30.06.2017 r.” (na jeziku: poljski). Główny Urząd Statystyczny. 30. 10. 2017. Pristupljeno 16. 12. 2017. 
  2. ^ „Wawel Kraków”. Pristupljeno 12. 9. 2007.  Wawel Hill past and present
  3. ^ AGH, ACK Cyfronet. „Uchwala - Biuletyn Informacji Publicznej Miasta Krakowa - BIP MK”. www.bip.krakow.pl. 
  4. ^ LacusCurtius • Ptolemy's Geography — Book II, Chapter 10
  5. ^ Kraków, Magiczny (maj 2012). „History of Kraków”. Official website of the City of Kraków. Pristupljeno 23. 12. 2012. 
  6. ^ Charles Cawley, Cawley, Charles, Poland. Mieszko I, 966–992., Foundation for Medieval Genealogy, Pristupljeno 20. 7. 2018  Medieval Lands Project, 2006. Cite #51: Dzięcioł, Witold (1963) The Origins of Poland (Veritas, London). pp. 148. Retrieved 17 March 2011.
  7. ^ Krystyna and Frank Van Dongen. „The royal castle in Kraków”. Arhivirano iz originala na datum 24. 7. 2011. Pristupljeno 19. 5. 2011. 
  8. ^ The Municipality Of Kraków, Press Office (2008). „Our City. History of Kraków (archaeological findings)”. Arhivirano iz originala na datum 19. 2. 2007. Pristupljeno 11. 9. 2007. 
    Strzala, Marek. „History of Kraków”. Krakow Info. Pristupljeno 23. 12. 2012. 
  9. ^ Stanisław Rosik and Przemysław Urbańczyk. „Poland – Ecclesiastical organisation”. Pristupljeno 19. 5. 2011. 
  10. ^ Polska Agencja Prasowa. Nauka w Polsce (June 2007), Rocznica lokacji Krakowa (750-year anniversary of the Kraków Location Act). Arhivirano 2013-04-16 na sajtu Archive.today See also: full text of Kraków Location Act in Polish, translated from Latin by Bożena Wyrozumska (article by Janusz Kędracki). Arhivirano na sajtu Wayback Machine (мај 8, 2013) (језик: енглески) Retrieved 21 December 2012.
  11. ^ Marek Strzala, „Krakow’s oldest known City Charter dates back to 1257”. Приступљено 12. 5. 2007. 
  12. ^ Kolodziejczyk, Edmund. „Poland. Geography, political history and the position of the church”. Catholic Encyclopedia. Архивирано из оригинала на датум 9. 12. 2012. Приступљено 19. 5. 2011. »For the Overview of historic events see: Tartar raids« 
  13. ^ Stefan Świszczowski, Miasto Kazimierz pod Krakowem, Kraków 1981, s.52. ISBN 978-83-08-00624-5.
  14. ^ Sharon & Peter Pfeiffer, "Krakow. A brief history." „The establishment of a university”. Arhivirano iz originala na datum 16. 04. 2007. Pristupljeno 12. 5. 2007. 
  15. ^ Hanseatic towns: Kraków Arhivirano 2007-08-13 na sajtu Wayback Machine, Polonia Online, Retrieved on 25 September 2007.
  16. 16,0 16,1 „POLAND: Małopolskie”. Pristupljeno 1. 7. 2018. 

Spoljašnje veze[uredi]