Sjenica

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Sjenica
Crkva U Sjenici.jpg
Crkva u Sjenici
Grb
Administrativni podaci
Država  Srbija
Upravni okrug Zlatiborski
Opština Sjenica
Stanovništvo
Stanovništvo
 — (2011) Rast 14060
Položaj
Koordinate 43°16′14″ SGŠ; 19°59′35″ IGD / 43.2705° SGŠ; 19.993° IGD / 43.2705; 19.993 Koordinate: 43°16′14″ SGŠ; 19°59′35″ IGD / 43.2705° SGŠ; 19.993° IGD / 43.2705; 19.993
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Nadmorska visina 1026 m
Sjenica na mapi Srbije
Sjenica
Sjenica
Sjenica na mapi Srbije
Ostali podaci
Poštanski broj 36310
Pozivni broj 020
Registarska oznaka SJ

Sjenica je gradsko naselje u Srbiji u opštini Sjenica u Zlatiborskom okrugu. Prema popisu iz 2011. bilo je 14060 stanovnika. Današnji grad se razvio iz srednjovekovnog trga i karavanske stanice Senice na Drinskom putu. Nalazio se u župi Senica i u njoj je bio jedan od dvorova Nemanjića u srednjovekovnoj Srbiji.

Geografski položaj[uredi]

Džamija u Sjenici

Sjenica se nalazi na zapadu Raške oblasti ili Sandžaka. Nalazi se na putu Novi Pazar - Sjenica - Nova Varoš koji spaja Ibarsku magistralu sa Zlatiborskom magistralom pa ima dobre saobraćajne veze sa istokom i zapadom Sandžaka. Ovoj opštini pripada najveći deo Sjeničko-pešterske visoravni. Graniči se sa šest opština, i to Novim Pazarom, Tutinom, Bijelim Poljem (Republika Crna Gora), Prijepoljem, Novom Varoši i Ivanjicom. Površina opštine je 1056 km². Kao posebne manje prirodno-geografske celine ističu se Pešterska visoravan i Sjenička kotlina. Niži deo Pešterske visoravni je Peštersko polje po kojem je nekada tekla ponornica Boroštica pa je i po tome ovo polje slično kraškim poljima. Prosečna nadmorska visina Pešterske visoravni je između 1.100 i 1.200 metara. Sjeničku u kotlinu čine njen obod i Sjeničko polje koje ima nižu nadmorsku visinu za 100 do 150 metara od Pešterske visoravni. U ovom delu se nalazi gradsko naselje. Najniži delovi ove opštine su Kumanica na obali Lima 480 metara, granica sjeničke i novopazarske opštine u Belim vodama 520 metara i u ušće reke Kladnice u Uvac 905 metara nadmorske visine. Ceo prostor je skoro ograđen planinama Golijom, Javorom, Zlatarom, Jadovnikom, Giljevom, Žilindarom, Ninajom, Trojanom, Suharom. Najviše tačke su: Jankov kamen 1.833 m, Katunić na Jadovniku 1.734 m, Ozren 1.680, Zlatar 1.627, Jelenak na Giljevi 1.617, Žilindar 1.616, Ograđenik na Javoru 1.445, Homar 1.461, Žabren na Suharu 1.416 i Velika Ninaja 1362 metara. Čitav ovaj izvanredan prirodni ambijent ima sve karakteristike kraških površi u kojoj preovlađuju krečnjačke stene i pravim primerima kraškog reljefa. Poznate su Tubića, Ledena, Baždarska pećina kao i kanjon reke Uvac.

Na Sjeničko-pešterskoj visoravni prisutne su specifične hidrometeorološke karakteristike pa se zbog toga pojavljuju ekstremno niske temperature i leti i zimi. Tako je u gradu Sjenici 26. januara 1954. godine zabeležena temperatura od minus 38,3 °C. Takođe je zanimljivo da je 17. juna 1989. godine pao sneg visine 15-20 centimetara. Po brežuljcima oko Sjenici pao je sneg i 31. maja 1996. godine.Slane su se pojavljuju ili julu kao što se to desilo 12. jula 1935. godine i 10. jula 1998. godine, a u junu i avgustu nisu nikakva retkost.

Sjenica je i u Evropi poznata kao veoma hladan kraj, pa se u zimskim danima često ubraja u najhladnija mesta Evrope. Kompleks Sjeničko-pešterske visoravni je pretežno planinskog karaktera. Godine 2005. je izmerena najniža temperatura od -42 °C.

Istorija[uredi]

Za više informacija pogledajte: Sjenički sandžak
Prodor Turaka kroz Rašku prema Bosni sredinom 15. veka
Nekadašnji turski sandžaci u Staroj Srbiji, oko 1907. godine

Sjenica se prvi put pominje 1253. godine u povelji kralja Uroša Nemanjića kao mesto na dubrovačkom putu, gde su pristajali i plaćali carinu dubrovački trgovci. U sjeničkom kraju se nalazi mesto Caričina gde je bio letnjikovac carice Jelene, žene cara Dušana Silnog. Oslobođenje Sjenice Srbi su pokušali tokom Bečkog rata, između 1688. i 1690, kao i 1737. godine, oba puta u saradnji sa austrijskom vojskom. Zbog svog geostrateškog i političkog položaja u 19. veku Sjenica je smatrana veoma važnom tačkom, pa su prema njoj bile usmeravane vojne operacije, tako je bilo i u Prvom srpskom ustanku kojim je rukovodio Karađorđe. Na Đurđevdan 1809. godine Karađorđevi ustanici su boravili u Sjenici i delimično je oslobodili od Turaka. Sjenica im je bila usputna stanica na putu ka Novom Pazaru i Rogozni.

Sredinom 19. veka, u vreme velikih upravnih reformi, Sjenica je počela da dobija na značaju kao mesto u kojem su često boravili tadašnji novopazarski kajmakami i sandžakbegovi.[1] Poseban Sjenički sandžak (tur. Seniçe sancağı) nastao je 1902. godine, nakon preuređenja Novopazarskog sandžaka, koje je izvršeno na taj način što su jugoistočne kaze ovog sandžaka pripojene susednim sandžacima (Prištinskom i Pećkom) dok je od preostale četiri kaze (Sjenica, Bijelo Polje, Nova Varoš i Vraneš-Donji Kolašin), stvoren poseban Sjenički sandžak, koji se na istoku graničio sa Prištinskim, na jugu sa Pećkim i na zapadu sa Pljevaljskim sandžakom.[2]

U to vreme, na području Sjeničkog sandžaka ukrštali su se suprotni interesi Turske, Austrougarske, Srbije i Crne Gore, tako da je i sama Sjenica dobila na značaju, što je došlo do izražaja i tokom Aneksione krize (1908-1909).

Na početku Prvog balkanskog rata u jesen 1912. godine, celokupno područje Sjeničkog sandžaka oslobodile su vojske Srbije i Crne Gore.[3] Sam grad Sjenica oslobođen je 24.oktobra 1912. od strane srpske vojske. Prema sporazumu između savezničkih država, veći deo Sjeničkog sandžaka, uključujući i sam grad Sjenicu, pripao je Srbiji, dok je manji deo pripao Crnoj Gori. Konačna granična linija utvrđena je posebnim sporazumom o razgraničenju između Srbije i Crne Gore od 12. novembra 1913. godine. Pri pokušaju da mirno uđu u Sjenicu 22. decembra 1941. poubijani su 50 do 100 partizana, većinom pravoslavnih Srba, mučki iz zasede od lokalnih naoružanih četa Srba muslimanske vere, zbog čega je Sjenica decenijama bila u nemilosti Titovog režima. O stradanju boraca svedoče i danas dva spomenika u centru grada, mada su lokalne antisrpski nastrojene vlasti početkom 21.veka porušile skoro sve biste koje su krasile grad. [4] Krajem Drugog svetskog rata snage narodno-oslobodilačke vojske Jugoslavije su oslobodile Sjenicu 12. decembra 1944. godine.

Privreda[uredi]

Od poznatijih privrednih organizacija tu su: Fabrika lateksa i ženske modne konfekcije „Sanateks, „Vesna“, Rudnik uglja „Štavalj“, Poljoprivredno-šumarski kombinat „Pešter“ koji se bavi ratarskom i stočarskom proizvodnjom, otkupom poljoprivrednih proizvoda. Pešterska visoravan je poznato po svojim predispozicijama za odgoj ovaca i goveda, od kojih se proizvodi veoma ukusan i cenjen „sjenički“ sir i kačkavalj.

Poznate ličnosti[uredi]

  • Nino Belov, srpski car iz 21. veka pre nove ere;
  • Vojvoda Stevo Vasojević, plemić stradao u Kosovskoj bici 1389.
  • Stevan Musić, sjenički feudalac, sestrić kneza Lazara;
  • Mojsije Rašković, vođa srpskog ustanka u vreme Bečkog rata (ustanak se odigrao 1688-90);
  • Atanasije Rašković, vođa ovdašnjeg srpskog ustanka 1737, oženjen sestrom patrijarha Arsenija IV Jovanovića Šakabente
  • Petar Vasojević iz sela Žabren kod Sjenice, otac Karađorđa Petrovića;
  • Knez Maksim Rašković, vojvoda u Prvom srpskom ustanku;
  • Hadži Prodan Gligorijević, ustanički vojvoda, vođa poznate Hadži Prodanove bune 1814.
  • Pop Ilija Cerović, nacionalni radnik, osnivač prve srpske škole u sjeničkom kraju u Lopižama 1855.
  • Pop Petar Kaličanin iz Štavlja, ustanički četovođa u ratu 1875-78.
  • Vojvoda Petar Bojović, rođen u Miševićima kod Sjenice
  • Vojin Popović, poznat kao vojvoda Vuk
  • Milenko Vesnić, političar i diplomata Kraljevine Srbije i Kraljevine SHS, rođen u Dunišiću kod Sjenice
  • Velimir Prelić, je bio četnik koji se borio u Staroj Srbiji.
  • Rušid Spahović, najbogatiji feudalni ugnjetač-aga u doba turske okupacije pre 1912, potpisnik zloglasne "sjeničke rezolucije" 1917. u saradnji sa austro-ugarskim okupatorima
  • Mustaj-paša Ćatović, muhamedanski Srbin, turski general i krvnik srpskog naroda, na koga su srpski rodoljubi 1901. pokušali atentat u Sjenici koji je odjeknuo u tadašnjoj evropskoj štampi; zadužbinar Mustaj-pašine džamije u Ćatovića mahali u Sjenici
  • Amir Ljumić, sekretar sjeničkog sandžaka, unuk mu je kasnije postao turski general i ministar u vladi Adnana Menderesa
  • Pop Radoje Popović iz sela Kneževca kod Štavlja, osnivač škole u selu Štavlju 1893, nacionalni radnik, umro u austro-ugarskom logoru Nežider Jaršah
  • Jevto Vasojević, iz Lopiža, komita Stare Srbije i solunac sa devet odlikovanja, gardijski oficir
  • Velizar Radević, iz Lopiža, poznati komita posle prvog svetskog rata
  • Jezdimir Lović, narodni heroj, iz Lopiža
  • Milorad Jovanović, pali borac po kom nosi naziv ulica u Sjenici
  • Todor Kaličanin, iz Štavlja, pali borac po kom nosi naziv ulica u Sjenici;
  • Risto Jovanović, političar u vladi Ivana Stambolića, saradnik Tita
  • Isidor Čolović, borac i istaknuti rukovodilac u SFRJ
  • Ahmet Abdagić, pali borac po kom nosi naziv ulica u Sjenici
  • Muhamed Abdagić, pisac i separatista, osuđivan zbog saradnje sa Gestapoom, brat palog borca Ahmeta Abdagića
  • Hasan Zvizdić, ratni zločinac i agent Gestapoa, istaknuti trgovac, okupacioni zapovednik Sjenice u drugom svetskom ratu
  • Mehmed-aga Ćesović, dugogodišnji predsednik opštine, poznat po pomirljivom držanju u drugom svetskom ratu
  • Pop Selimir Popović, iz Kneževca, četnički zapovednik sela Štavlja, ljotićevac, unuk nacionalnog radnika popa Radoja Popovića
  • Potporučnik Milan Šekularac, četnički vođa iz sela Čedova, školovani predratni oficir, krivac za progone neistomišljenika
  • Vitomir Vito Kaličanin, osnivač i prvi direktor više gimnazije u Sjenici, rođen u Štavlju, kao predsednik kulturnog, prosvetnog i naučnog veća beogradske opštine Čukarica bio je u počasnoj straži na Titovoj sahrani;
  • Radovan Vučković, književnik i publicista
  • Zvonko Krizbaher, pesnik koji je živeo i radio u Sjenici, iako nije iz Sjenice
  • Vukosav Vule Šiljković, naučnik i saradnik SANU, rođen u selu Bagačići
  • dr Milun Babić, ministar u vladi Mirka Marjanovića 1994-96.
  • Miljkan Karličić, pomoćnik ministra informisanja Aleksandra Vučića u koalicionoj vladi Mirka Marjanovića 1998-2000, rođen u Štavlju
  • Dragoslav Kočović, srpski je doktor političkih nauka i univerzitetski profesor.
  • Šućro Šeki Turković, pevač, rođen u selu Krnja Jela
  • Miroljub Brzaković Brzi, pevač, majka mu je iz Lopiža kod Sjenice
  • Rizo Hamidović, pevač
  • Dušan Kaličanin, televizijski voditelj, sin direktora sjeničke gimnazije Vitomira Kaličanina
  • Elvira Rahić, pevačica, roditelji su joj iz Sjenice
  • donekle: Emina Jahović, pevačica, deda po ocu joj je iz sela Brnjice kod Sjenice

Demografija[uredi]

U naselju Sjenica živi 10578 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 36,1 godina (35,7 kod muškaraca i 36,6 kod žena).

Stanovništvo u ovom naselju je mešovito uz bošnjačku većinu (prema popisu iz 2011. godine), a na poslednjem popisu primećen je porast u broju stanovnika.

Demografija[5]
Godina Stanovnika
1948. 3.805
1953. 4.478
1961. 5.124
1971. 8.552
1981. 11.136
1991. 14.445 14.055
2002. 15.648 13.161
2011. 14.060
Etnički sastav prema popisu iz 2011.[6]
Bošnjaci
  
10.710 76,17 %
Srbi
  
2.127 15,12 %
Muslimani
  
947 6,73 %
Romi
  
93 0,66 %
Goranci
  
12 0,08 %
Crnogorci
  
12 0,08 %
Albanci
  
11 0,07 %
Jugosloveni
  
10 0,07 %
Hrvati
  
6 0,04 %
Makedonci
  
3 0,02 %
Slovenci
  
1 0,01 %
Ukrajinci
  
1 0,01 %
Ostali
  
34 0,24 %
Regionalna pripadnost
  
2 0,01 %
Neizjašnjeni
  
19 0,13 %
Nepoznato
  
70 0,49 %


Poznati Sjeničani[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Šabanović (1959). str. 96-97.
  2. Rakočević (1983). str. 264.
  3. Đorđević (1983). str. 189.
  4. Jagodić (2010). str. 31.
  5. „Knjiga 9”. Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. maj 2004. ISBN 86-84433-14-9. 
  6. „Knjiga 1”. Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-00-9. 
  7. „Knjiga 2”. Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-01-7. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Greška citata: Loša oznaka <ref>; ref-ovi bez imena moraju imati sadržaj.