Doboj

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Doboj
Doboj cs.jpg
Pogled sa Gradine na stari dio grada i naselje Pijeskovi
Grb
Administrativni podaci
Država  Bosna i Hercegovina
Entitet  Republika Srpska
Grad Doboj
Osnovan prvi pomen 1415. godine
Stanovništvo
Stanovništvo
 — 2013. Pad 24.349
Aglomeracija (2013.) 77.223
Geografske karakteristike
Koordinate 44°44′ SGŠ; 18°05′ IGD / 44.73° SGŠ; 18.09° IGD / 44.73; 18.09Koordinate: 44°44′ SGŠ; 18°05′ IGD / 44.73° SGŠ; 18.09° IGD / 44.73; 18.09
Vremenska zona UTC+1 (CET), ljeti UTC+2 (CEST)
Doboj na mapi Bosne i Hercegovine
Doboj
Doboj
Ostali podaci
Gradonačelnik Obren Petrović (SDS)
Poštanski broj 74000
Pozivni broj 053

Doboj je gradsko naselje i sjedište Grada Doboja (ranije opštine) u Republici Srpskoj, BiH. Prema konačnim podacima popisa stanovništva 2013. godine, u naseljenom mjestu Doboj popisano je 24.349 lica, a na administrativnom području grada 68.514.[1]

Geografija[uredi]

Pogled sa Gradine

Doboj ima izuzetno povoljan geografski položaj i nalazi se na rijeci Bosni. Grad je smješten u aluvijalnoj ravnici na 146 m nadmorske visine, na lijevoj obali rijeke Bosne, to jest između ušća rijeka Usore i Spreče u Bosnu.

Klima[uredi]

Na klimatske uslove koji vladaju na ovim prostorima najviše utiče sjeverni peripanonski dio, koji pripada umjereno–kontinentalnom panonskom pojasu, a to znači da su ljeta topla a zime umjereno hladne, dok prosječna godišnja temperatura iznosi 10 °C. Padavine su uglavnom raspoređene, a najintezivnije su u periodu maj—juni, kada su i najpoterbnije poljoprivrednim kulturama. Prosječno ostvarena količina padavina kreće se 1.000—1.100 mm/m2.

Istorija[uredi]

Antičko razdoblje[uredi]

Rezultati arheološko-istorijskih istraživanja pokazuju postojanje kontinuiteta ljudskog naseljavanja i življenja oko Doboja. Od najstarijih epoha praistorije, u svakom vremenskom razdoblju, ovdje su živjeli ljudi zasnivajući naseobine oko ušća Usore i Spreče u Bosnu. Otkrivena su brojna staništa pračoveka, lovca starog kamenog doba (paleolita) na otvorenom po glavicama glinenih brijegova iznad riječnih dolina. Naselja zemljoradnika, iz mnogo kasnijeg mlađeg kamenog doba (neolita) su zasnivana u ravnicama pokraj žitorodnih polja, koja tada po prvi put u istoriji, čoveka hrane hlebom.

Iza toga, u vrijeme bakarnog, bronzanog i gvozdenog doba ljudska naselja se utvrđuju bedemima od nabijene gline mešane sa pljevom od žitarica, a potom još i pale da bi se što duže održale, ili se utvrđuju suhozidom od kamena, dok se za lokacije odabiraju glavice na teško pristupačnim uzvišenjima.

Značajno je što postoje nesumnjivi tragovi, da još u ovim praistorijskim danima od Panonije i srednje Evrope, pa prema Mediteranu i Jadranskom primorju, ide putni pravac — komunikacija, a sa njom u oba pravca protok i razmjena materijalnih dobara, tehničkih umijeća, duhovnih tekovina, znanja, ideja. Na takav način i naše oblasti učestvuju u opštem napretku starog praistorijskog svijeta. Konačno su Rimljani, koji su osvojili unutrašnjost Balkanskog poluostrva tokom posljednjih decenija stare ere, kroz dolinu Bosne probiti trasu druma i popločati ga kamenom u 2. vijeku nove ere.

Rimljani su već u ranom 1. vijeku nove ere su sagradili veliki vojnički logor Kastrum koji je čuvao ovaj dio doline rijeke Bosne. U podnožju uzvišenja sagrađeno je naselje Kanabea.

Srednji vijek[uredi]

Tvrđava Gradina
Gravura grada iz 1697. godine
Stara gravura tvrđave

Doboj je prvi put spomenut u dubrovačkom pismu ugarskom kralju Žigmundu iz 1415. godine. Te godine su Osmanlije, uz pomoć bosanskih snaga, potukli ugarsku vojsku koju je kralj Žigmund poslao dolinom rijeke Bosne da bi povratio izgubljeni uticaj u tim krajevima i onemogućio osmanske pljačkaške upade u Hrvatsku i Dalmaciju. Tom osmanskom pobjedom prekinut je ugarski uticaj u srednjovjekovnoj Bosni.

Osmansko doba[uredi]

Padom bosanske srednjovjekovne države 1463. godine, Turci nisu zaposjeli oblasti sjeverno od Vranduka, već su prihvatili stvaranje jedne bosanske kraljevine. Ubrzo su bili u mogućnosti da ovo kraljevstvo zaposjednu, pa su početkom ljeta 1476. godine bez borbe dobili ovo područje, pa i tvrđavu Doboj. Nagrada za predaju tvrđave bez borbe bila su dva manja spahiluka uz koje je, prema turskom timarskom sistemu, išla obaveza vojne službe. Iz istih istorijskih izvora je vijest o popravkama dobojske tvrđave u ljeto 1490. godine. U vrlo kratkom vremenu, jer su granice Osmanskog carstva i Ugarske toga trenutka bile i na dobojskoj tvrđavi, za samo oko 50 dana (12. jun — 31. jul) vršeni su obimni radovi, sa dnevno po 1.500 ljudi, što običnih radnika što majstora, a pod vodstvom mojmira (graditelja) Ibrahima.

Osmanlije su osvojili Doboj 1503. godine i držali su u njemu posadu, s kraćim prekidima, sve do 1835. Kada je poslije bitke kod Sente princ Eugen Savojski prodro u Bosnu sa oko 6.500 ljudi, posada Doboja mu se predala bez borbe 16. oktobra 1697. U austrijsko-osmanskom ratu 1716—1718, poslije pada Bosanskog Broda, Dervente i Bosanske Gradiške, Austrijanci su uputili jedan odred prema Doboju koji je zauzeo i zapalio grad, ali tvrđavu koja je bila ojačana na oko 1.000 vojnika nije mogao osvojiti. Početkom 18. vijeka, Osmanlije su osnovali Dobojsku kapetaniju koja je obuhvatala grad i okolinu, a pripadala je Tešanjskom kadiluku.

Austrougarsko doba[uredi]

Za vrijeme austrougarske okupacije 1878. godine, poslije neuspjeha kod Donje Tuzle, austrijska 20. divizija generala Saparija, koja je nastupala od Šamca preko Gračanice prema Zvorniku odbačena je od 5-6000 ustanika pod komandom Mehmeda Vehbi Šemsekadića na položaje oko Doboja. Od 14. avgusta do 6. septembra 20. divizija je vodila više bitaka s ustanicima, koji su nastojali da je opkole i unište te zauzmu Doboj, čime bi austrougarski 13. korpus bio odsječen i izolovan u oblasti Bosna. Njoj je u pomoć pristigla 4. divizija i u borbama 4—6. septembra, zajedno su odbacile ustanike preko rijeke Spreče a na lijevoj obali Bosne su ih potisnuli do Tešnja, u koji su ušli bez borbe. Po sopstvenim podacima, Austro-ugari su izgubili 35 oficira i 992 vojnika. Ponovni pokušaji ustanika da razbiju Austrougare kod Doboja polovinom septembra su ostali bezuspješni.

Tokom Prvog svjetskog rata Austrougarska je u Doboju organizovala prihvatni koncentracioni logor, u koji su dopremani logoraši prije nego što su deportovani u zloglasne logore Arad i Sopranjsk. Kroz logor je, u periodu od 27. decembra 1915. do 5. jula 1917. godine, prošlo oko 45.000 ljudi, žena, djece i staraca (većinom Srba), a veliki broj njih umro je u samom logoru od gladi, iscrpljenosti i epidemija koje su harale istim.[2] Kroz logor je prošao i nobelovac Ivo Andrić.

Drugi svjetski rat[uredi]

U Drugom svjetskom ratu Doboj je okupirala njemačka vojska 15. aprila 1941. godine. Nakon toga je okupatorskom podjelom Jugoslavije ušao u sastav Nezavisne države Hrvatske, čije vlasti su organizovale teror nad srpskim stanovništvom. Dana 3. avgusta 1941. godine iz Doboja je 35 srpskih porodica, zajedno sa mnogobrojnim porodicama iz sela dobojskog sreza, poslato teretnim vozom u logor u Slavonsku Požegu, odakle su oni koji su ostali u životu kasnije prebačeni u Srbiju.[3]

U Doboju su srušeni spomenik i kosturnica Srba, pomrlih u internaciji u Doboju 1915—1916. godine, za vreme Prvog svetskog rata, a podignuta 1938 godine.[4][nepouzdan izvor?]

Dr Dragutin Kamber župnik iz Doboja i ustaški funkcioner, uoči Spasovdana 28. maja. 1941. godine poslao je akt proti Dučiću tražeći od crkvenog odbora da u svojoj režiji i o svome trošku sruše spomenik, a sav materijal od spomenika da se prevuče pred župnikov dvor. Crkveni odbor je oklevao da izvrši naredbu o rušenju spomenika. Ali kad se Kamber podrškom iz Zagreba, utvrdio na vlasti u Doboju, još je energičnije zahtevao da se spomenik sruši. Možda po Kamberovom nagovoru prijavio se kamenorezac Feliks Bogdanović, koji je spomenik i postavio, da će ga bez ikakve štete porušiti tako da se kasnije može opet postaviti. On je najmio radnike, postavio oko spomenika skele, ali nije mogao naći čekrk pomoću koga bi skidao ogromne teške delove spomenika. Crkvenu opštinu ovaj posao stajao je 9.000 dinara. Ali kako opština nije imala novca da plaća rad oko rušenja spomenika, to je demontiranje spomenika obustavljeno. Sada se lično ponudio graditelj spomenika Nemac Franc Štumpf, koji je rukovodio građenjem crkve u Doboju, i predložio da se spomenik minira. Jer od toga neće biti velike štete, pošto je on sagrađen od tvrdog kamena granita. Eksploziv za rušenje dala je nemačka vojska, kao i svoje vojnike za rad, te je tako spomenik oboren 27. VI 1941. Godine oko 5 časova po podne.[5]

Ustanak i oružane borbe oko Doboja su počele 23. avgusta 1941. napadom partizana na Doboj, Gračanicu, Maglaj i više drugih manjih uporišta. U noći između 23. avgusta i 24. avgusta 1941. godine oslobođen je veći dio grada i izvršena jedna od najvećih diverzija toga vremena u Evropi. Dignuto je u vazduh oko 150 vagona sa municijom koja je bila pripremljena za transport na Istočni front. Kao odgovor okupatora je uslijedila „Operacija Ozren“.[6]

U nedjelju 31. avgusta 1941. godine ustaše su dovele 867 Srba iz Doboja u Bosansku Kostajnicu i zatvorile ih u stari zrinjski grad kraj Une. "Tu su ih mučili i odatle u grupama odvodili na brijeg kod rimokatoličkog groblja i klali ih bajonetima govoreći da je šteta potrošiti i jedan fišek za Vlaha".[7] Ustaše iz Slavonskog Broda i Modriče došle su početkom septembra 1941. u sela dobojskog sreza i sve kuće opljačkali. "Naročito su pljačkali i odnosili novac, mast, slaninu, odjelo, posteljinu, žito, brašno, posuđe i odvodili stoku. Poslije pljačke palili su opljačkane kuće, štale, stogove sijena i slame".[8]

Doboj je za vrijeme okupacije bio izuzetno važan Nijemcima, a posebno u završnim operacijama aprila 1945. pri povlačenju dijelova grupe armija E dolinom rijeke Bosne prema Brodu. Konačno je oslobođen u zoru 17. aprila 1945. godine kada su se Nijemci povukli iz grada, a u isti ušle jedinice partizana.

Raspad Jugoslavije[uredi]

SDS je početkom maja 1992. godine u Doboju po uzoru na druge opštine u SR BiH formirao krizni štab i preuzeo vlast. Neki Muslimani i Hrvati su protjerani iz svojih sela i grada 1992. godine, ali je određeni broj ostao u Doboju sve do 1995. godine kada je došlo do pada ozrenskog džepa (Maglaj, Zavidovići). U toku rata je protjerano ukupno 61.000 lica, uključujući 40.000 Bošnjaka i 13.000 Hrvata. Srpskih izbjeglica, 20.000, došlo je iz Kantona 3 i Kantona 4.[9] Nove opštine Stanari, Doboj Istok, Doboj Jug i Usora su nekada bile dio Opštine Doboj. Ukupan bilans poginulih i nestalih osoba (civilnih i vojnih) prema IDC-u je 2.311 (2.201 ubijenih i 110 nestalih).[10]

Katastrofalne poplave 2014.[uredi]

Nakon nezapamćenih kiša koje su pogodile Balkansko poluostrvo, pa i samu Bosnu i Hercegovinu, došlo je do naglog porasta vodostaja na rijekama širom zemlje. Situacija je, u maju mjesecu, prerasla u alarmantno stanje, da bi već 14. maja 2014. poprimila razmjere ozbiljne katastrofe. Većina gradova, koji se nalaze na rijeci Bosni, je bila potopljena. Najviše su stradali Maglaj, Doboj i Šamac.

Stari dio grada pod vodom
Bujica je iza sebe ostavila mulj i pustoš. Centar grada, maj 2014.

Apokaliptične slike mutne bujice koja je nosila sve pred sobom obišle su svijet. Doboj je imao nesagledive posljedice, a u danima koji su uslijedili nakon poplave prijetila je i ekološko-humanitarna katastrofa, te je stanovništvo upozoreno da bi moglo doći do raznih zaraza. Međutim, do humanitarne katastrofe, srećom, nije došlo, ali su ekološke posljedice za Doboj bile strašne. Uslijedilo je i kišovito ljeto, te je stanovništvo grada tokom cijele te godine bilo pripravno u slučaju ponavljanja nesreće.

Stradalo je 11 ljudi, a nekoliko hiljada stambenih i privrednih objekata je bilo uništeno.

U Doboju se 15. maj obilježava kao Dan sjećanja na žrtve poplava.

Prije toga, grad je, 13. maja 1965. pogodila slična poplava, ali ona nije imala ovako razorne razmjere.

Privreda[uredi]

Sjedište Željeznica Republike Srpske

Kao željeznički čvor pre raspada Jugoslavije, privreda Doboja je bila orijentisana na željeznicu. Pored toga, kao regionalni centar, u njoj se nalazilo nekoliko fabrika koja su danas većinom propale zbog lošeg upravljanja ili su privatizovane. Danas je privreda orijentisana ka sektoru usluga. U Doboju se nalazi najveći željeznički čvor u Republici Srpskoj i BiH i sjedište Željeznica Republike Srpske. U bišoj Jugoslaviji Doboj je predstavljao drugi najvažniji i najprometniji željeznički čvor posle Vinkovaca.

Obrazovanje[uredi]

Trenutno u Doboju postoji 4 osnovne škole: Osnovna muzička škola, Osnovna škola Dositej Obradović, Osnovna škola Sveti Sava i Osnovna škola Vuk Karadžić.

Doboj je regionalni obrazovni centar u kome je lociran velik broj srednjih škola: Gimnazija Jovan Dučić, Medicinska škola, Tehnička škola, Ekonomska i trgovinska škola, Saobraćajna i elektro škola, Upravna, ugostiteljska i ŠUP škola. Takođe, Doboj je i univerzitetski grad. Trenutno postoje ove visokoškolske ustanove:

Slobomir P Univerzitet (Fakultet za menadžment, Pravni fakultet, Filološki fakultet — odsjek engleski jezik, Fakultet za informacione tehnologije, Fakultet za grafiku i dizajn, Poreska akademija).

Saobraćajno tehnički fakultet. Na saobraćajnom odsjeku postoje sljedeći odsjeci: drumski i gradski saobraćaj, željeznički saobraćaj, poštanski saobraćaj, kumunikacija, logistika. Tehnički odsjek se sastoji od: mašinske (proizvodno mašinstvo, mašinski inžinjering), elektrotehničke (elektronika i automatika, elektrotehničko inženjerstvo) i informatičke studijske grupe (programiranje, informacione tehnologije i računari). Saobraćajno-tehnički fakultet je dio Univerziteta u Istočnom Sarajevu.[11] Od akademske 2007/2008. godine ovaj fakultet je promjenio naziv u Saobraćajni fakultet, sa saobraćajnim odsjekom na kojem su sljedeći smjerovi: drumski i gradski saobraćaj, željeznički saobraćaj, poštanski saobraćaj, komunikacije i logistika; da bi u školskoj 2015/2016. bili dodani novi smjerovi: vazdušni saobraćaj, saobraćajnice, informatika u saobraćaju i motorna vozila.[12]

Od 2011. u gradu postoji i radi pravoslavni teološki fakultet, smjer "Crkvena umjetnost i slikarstvo", kao odsjek matičnog PBF "Sveti Vasilije Ostroški" Foča (UIS).

Ovde se nalazi Narodna biblioteka Doboj.

Panorama Doboja
Panorama Doboja

Sport[uredi]

Doboj je sjedište fudbalskih klubova Željezničar i Sloga, kao i rukometnog kluba Sloga i karate kluba Sloga.

Stanovništvo[uredi]

Nacionalnost[13] 2013. 1991. 1981. 1971. 1961.
Muslimani [a] 11.154 (40,56%) 8.822 (37,44%) 8.976 (49,14%)
Srbi 8.011 (29,13%) 6.091 (25,85%) 5.044 (27,61%)
Hrvati 2.714 (9,86%) 2.852 (12,10%) 2.889 (15,81%)
Jugosloveni 4.365 (15,87%) 5.211 (22,11%) 919 (5,03%)
ostali i nepoznato 1.254 (4,56%) 582 (2,47%) 436 (2,38%)
Ukupno 24.349 27.498 23.558 18.264 '
Demografija[13]
Godina Stanovnika
1961. 13.415
1971. 18.264
1981. 23.558
1991. 27.579
Etnički sastav prema popisu iz 1991. u današnjim granicama.‍[14]
Srbi
  
42.610 47,4 %
Bošnjaci
  
29.108 32,4 %
Hrvati
  
10.332 11,5 %
Ostali
  
7.879 8,8 %

Saobraćaj[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj odeljak treba proširiti.

Doboj se smatra saobraćajnom centrom Bosne i Hercegovine, zbog svog izuzetno povoljnog geografskoj položaja.Upravo pored Doboja će se ukrštati dva autoputa u izgradnji, Koridor 5C i autoput Banja Luka — Doboj.

Prva dionica autoputa Banja Luka — Doboj (do Prnjavora) je izgrađena u dužini od 36 km.

Koridor 5C je izgrađen u dužini od 86 km, tako su Sarajevo i Zenica povezani ovom modernom saobraćajnicom. U toku je izgradnja dionice od Zenice do Doboja, nakon čega bi trebalo da se Koridor 5C kod Šamca poveže sa autoputem Beograd — Zagreb.

Željeznička stanica u Doboju

Poznate Dobojlije[uredi]

Galerija slika[uredi]

Napomene[uredi]

  1. Za sadašnji status Muslimana vidi članak Muslimani.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. „Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Republici Srpskoj 2013, REZULTATI PO NASELjENIM MJESTIMA”
  2. Dušan Paravac: Logor smrti — Hronika o austrougarskom logoru interniraca u Doboju 1915-1917. godine, Pristupljeno 5. 5. 2013.
  3. Stranjaković (1991). str. 119.
  4. Đorđe Tadić zemljoradnik iz Lipca, srez Gračanica, Kusadak 1942. god. (P)
  5. Ljubomir Dučić, protojerej, Doboj 11. VIII 1947. god.
  6. Operacija Ozren, Drugi svjetski rat, Pristupljeno 5. 5. 2013.
  7. Stranjaković (1991). str. 249,250.
  8. Stranjaković (1991). str. 103.
  9. „UNHCR – Izvještaj o izbjeglim licima”. UNHCR. Arhivirano iz originala na datum 27. 9. 2007. 
  10. Istraživačko dokumentacioni centar Sarajevo, Pristupljeno 5. 5. 2013.
  11. Univerzitet u Istočnom Sarajevu, Pristupljeno 5. 5. 2013.
  12. Univerzitet u I. Sarajevu — Saobraćajni fakultet Doboj | Upis 2015/16. — II upisni rok, Pristupljeno 28. 7. 2015.
  13. 13,0 13,1 Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ: Popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine.
  14. „Knjiga 1”. Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-00-9. 

Literatura[uredi]

  • Knjiga: „Nacionalni sastav stanovništva — Rezultati za Republiku po opštinama i naseljenim mjestima 1991.“, statistički bilten br. 234, Izdanje Državnog zavoda za statistiku Republike Bosne i Hercegovine, Sarajevo.

Spoljašnje veze[uredi]