Knjiga

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Otvorena knjiga.JPG

Knjiga (poreklo reči nejasno; moguće od staroslovenske kenning - znak, beleška), u širem smisli označava svaki pismom fiksiran jezični dokument većeg obima, zabeležen na lako prenosivom materijalu. Preduslov za pojavu knjige bilo je postojanje pisma i odgovarajućeg materijala na kome bi se pisalo. [1]

Stari vek[uredi]

Istorija knjige obuhvata period od 50 vekova. U ovom periodu knjiga je imala različite oblike, što je najviše zavisilo od materijala od kog se izrađivala.

Najstarije preteče knjiga su sumerske glinene pločice. Potiču iz 3. milenijuma p. n. e. i na njima su beleženi tekstovi različitog sadržaja. Ispisivane su s obe strane a potom sušene ili pečene. Ponekad su povezivane kožnim trakama u diptihe ili triptihe i to su najstariji oblici slični knjizi kakvu danas poznajemo. Na glinenim pločicama ispisan je i „Ep o Gilgamešu“. Nakon glinenih pločica pojavljuju se voštane tablice (lat. tabulae), pravljene od drveta i premazivane slojem voska po kome se pisalo zaoštrenom pisaljkom - stilusom. Voštane tablice korišćene su u starom Rimu, zatim u srednjem veku u mnogim zemljama Evrope, a u Srbiji do kraja 18. veka.[2].

U Egiptu se pre oko 3000 god. p. n. e pojavio svitak. Svitak je traka od papirusa namotana oko dva drvena štapa - po jedan na svakom kraju. U antici se naziva volumen, a u srednjem veku rotulus. Od Egipćana su ga preuzeli i drugi narodi, pa je on postao najrašireniji oblik pisanog dokumenta helenističkog i rimskog perioda. Jevrejske bogoslužne knjige i danas su na svicima. U Kini su se prve knjige pisale na spojenim bambusovim dašćicama, koje su kasnije zamenili svici od svile. [1][2]

U starom veku knjige su se pisale i na kori od drveta, palminom lišću, životinjskim kožama, različitim vrstama tekstila, na pločicama izrađenim od drveta, različitih metala, slonovače, voska itd. Oko 3. veka p. n. e. koža je počela da se izrađuje u finijem obliku, tj. kao pergament, što je dovelo do bitne promene u obliku knjige i nastanka kodeksa (rukopisne knjige) - knjige u obliku kakav danas poznajemo. [1]

Srednji vek[uredi]

Miroslavljevo jevanđelje (kodeks)

Sredinom 5. veka, pergament je u potpunosti zamenio papirus. Pergament se pravi od ovčije ili kozje kože. Pergamenti su ispisivani sa jedne strane, sečeni da budu iste veličine, sastavljani po dva međusobno u listove (folia) a potom spajani kožnim vrpcama i povezani u sveske.

Svesci su se zatim slali pisaru koji će ispisati tekst. Pisar je razdvajao listove i pisao stranicu po stranicu. Velin je bio debeo, tako da se moglo pisati sa obje strane. Tekst kodeksa najčešće je pisan u dve kolone na stranici, bez prekida i bez odvajanja reči. Radi uštede vremena i materijala reči su često skraćivane, a slova međusobno povezivana. Pisanje teksta i njegovo umetničko ukrašavanje retko je radila ista osoba. Posao se delio na pisare, prepisivače (kaligrafe) i iluminatore.[2]

Idući korak bilo je slanje ispisanih svezaka knjigovezcu, da od njih napravi knjigu. Slaganjem listova jednog na drugi i njihovim povezivanjem kožnom vrpcom (cauda, coda) nastajale su ove prve knjige, a upravo je kožna vrpca dala i ime ovom obliku rukopisne kljige - kodeks (caudex, codex).[1], kako su se u srednjem veku nazivale. Pošto bi sastavio listove knjigovezac je pravio drvene korice, pa je krajeve konca provlačio kroz rupe izbušene na daščicama i na taj način spajao stranice na koricama. Na kraju je lepio veliki komad kože na spoju ispisanih odeljaka i drvenih korica. Korice su po pravilu presvlačene kožom, a uglovi su okivani metalnim okovima. Za skupocene poveze korišćeni su skupi materijali, zlato i pozlaćeni ornamenti. Kasnije je povezivanje usavršeno. Pronađeni su novi načini da se knjiga ukrasi i bolje sačuva. Povezivanje rukopisne knjige u srednjem veku razvilo se u posebnu vrstu umetničkog rada.[2]

Značajna promena dogodila se uvođenjem papira, novog materijala za pisanje, koji je pronađen u Kini u 2. veku. U 8. veku Arapi su papir preneli u Evropu. O opštoj upotrebi papira u Evropi može se govoriti tek od 15. veka. Uvođenje papira znatno je pojeftinilo izradu knjige. [1] Srednjovekovne knjige su većinom bile Biblije, propovedi i ostali verski spisi. S pojavom papira počele su se pisati i knjige iz oblasti prava, medicine, prirodnih nauka, a još kasnije i nekoliko letopisa i romana. Najveći broj knjiga u srednjem veku pisan je na latinskom jeziku.

Umnožavanje knjiga[uredi]

U poetku su knjige umnožavane rukom (srednjev. lat. manuscript prema lat. manu scriptum - rukom napisano). Pisanjem i prepisivanjem rukopisa bavili su se obrazovani ljudi koji su bili cenjeni u svim civilizacijama.

Međutim, umnožavanje knjiga mehaničkim putem od davnina je privlačilo ljudsku pažnju. Već u starom veku pojavili su se i prvi načini mehaničkog umnožavanja knjiga. Još su Vavilonci upotrebljavali posebne kalupe izrađene u negativu, koji su pritiskom na glinenu ploču na njoj ostavljali čitljiv tekst. Kasnije se javlja ksilografija, otiskivanje štampanih strana pomoću drvenih klišea. U Kini su se još početkom nove ere pojavile preteče štampane knjige – drvorezne knjige štampane pomoću rezbarenih drvenih pločica.

U Evropi se knjige štampane tehnikom ksilografije pojavljuju krajem 14. veka. Drvene ploče rezane su u negativu, otiskivane samo na jednu stranu papira, a onda su papiri spajani lepljenjem i dobijani listovi. Spajanjem ovakvih listova dobijale su se tzv. blok knjige. Od mnogobrojnih blok knjiga s prve polovine 15. veka do danas je sačuvano svega stotinak primeraka.[2]

Štamparska mašina[uredi]

Oktoih petoglasnik (inkunabula)

Međutim, do polovine 15. veka izrada knjiga je i dalje bila spora i skupa. Jedan od najvećih pronalazaka u istoriji knjige i kulture uopšte bio je pronalazak evropskog štamparstva pokretnim slovima za koji je zaslužan Johan Gutenberg. Knjiga postaje jeftinija, prodire među najšire slojeve stanovništva i postaje glavni činilac u širenju nauke i opšteg obrazovanja. Prve štampane knjige zvale su se inkunabule i ličile su na kodekse.[1]

Elektronske knjige[uredi]

Digitalna tehnologija dovela je do pojave elektronske knjige.

Materijalna obeležja knjige[uredi]

  • Svaki list knjige sastoji se od dve stranice (recto i verso).
  • Knjiga se štampa u štamparskim tabacima.
  • Presavijanjem tabaka nastaje štamparski slog.
  • Spajanjem slogova nastaje knjižni blok.
  • Format knjige meri se dužinom hrbata [1]

Knjiga kod Srba[uredi]

Narodna biblioteka Srbije

Reference[uredi]

Literatura[uredi]

Barać, Dragan (2008), Kratka istorija knjige, 160, Beograd: Nolit 

Vidi još[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]