Vlada Ilić

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Vlada Ilić
Vlada Ilić.JPG
Vlada Ilić
Biografija
Datum rođenja (1882-09-19)19. septembar 1882.
Mesto rođenja Vlasotince
Kneževina Srbija
Datum smrti 3. jul 1952.(1952-07-03) (69 god.)
Mesto smrti Beograd
SFRJ
Supružnik Olga Ilić
10. januar 1935. — 13. septembar 1939.
Prethodnik Milutin Petrović
Naslednik Vojin Đuričić

Vlada Ilić (Vlasotince, 6/19. septembar 1882Beograd, 3. jul 1952) bio je srpski industrijalac, predsednik beogradske Industrijske komore i Centralne industrijske korporacije Jugoslavije, gradonačelnik Beograda od 10. januara 1935. do 13. septembra 1939. godine. Stvorio je poslovnu imperiju, koja je imala u svom posedu 17 fabrika većinom iz tekstilne branše (štofare), Električno preduzeće Srbija i brojne nekretnine.

Biografija

Vlada Ilić je rođen u Vlasotincu 1882. godine kao najmlađi od šestorice sinova, majke Kostadine Ilić rođena Jović i Koste Ilića koji je pripadao prvoj generaciji trgovaca u toj varošici u vreme Osmanskog carstva šesdesetih i sedamdesetih godina 19. veka. Pored sinova Vlade, Sotira, Mihajla, Milana, Petra i Blagoja, Kosta je imao i kćerku Jevrosimu - Rosku koja je bila udata za leskovčanina Miku Jankovića, a živeli su u Beogradu. Pošto su se Vlada i Sotir intersovali za učenje i bili vrlo radoznali i željni znanja, otac Kosta je odlučio da ih pošalje na školovanje u inostranstvo. Vlada i Sotir završili su tehničku školu u Ljubljani u Austrougarskoj, a zatim i višu školu u Ahenu. Vlada je odlično govorio tri jezika - nemački, francuski i engleski. Ovo školovanje otac Kosta im je omogućio jer je razradio posao u manufakturi gajtana u Leskovcu koju je kupio 1896. godine kada je Vlada imao 14 godina. Glavni događaj u porodici Ilić se desio kada se Vlada oženio Olgom, unukom čuvenog veleposednika iz Bačke, u Austrougarskoj, Laze Dunđerskog, akcionara Srpske banke iz Zagreba. Olga je dobila znatan miraz, a ovaj brak je stvorio poslovno partnerstvo između dve porodice, Ilića i Dunđerskih.

Industrijalac

Kosta Ilić tada sa sinovima odlučuje da proširi svoje poslovanje, te, u ortakluku sa sinovima, 1906. godine od Nemca Evgenija Mihaela na Karaburmi u Beogradu kupuje fabriku čoje. U ovoj fabrici, koja je podignuta 1897., imao je značajan ulog Karl Volf, industrijalac iz Nemačke, koji je takođe bio vlasnik fabrike za preradu kudelje u Vranju. Pošto su ove dve fabrike bile povezane, prešle su u vlasništvo porodice Ilić. Porodica Ilić je tako u svom vlasništvu imala tri fabrike tekstilnog materijala čime je osnovan poslovni koncern pod nazivom „Kosta Ilić sa Sinovima i Komp.

Kompanija je 1910. godine prerasla u akcionarsko društvo, sa kapitalom od 3.000.000 dinara u zlatu. Glavni akcionari su bili braća Ilić, a veliki udeo je imala i Srpska banka iz Zagreba, preko Laze Dunđerskog. Društvo se bavilo podizanjem fabrika, osnivanjem filijala kao i industrijskim i trgovačkim poslovima. Braća Ilić predvođeni Vladom su došli u posed engleske tehnologije za proizvodnju tekstila jer su uoči Prvog svetskog rata otkupili tekstilnu fabriku „Krompton Ltd“ u Beogradu od Ugarske tekstilne industrije (Ungarische Tehtilindustrie), u kojoj je porodica Dunđerski bila akcionar. Sa svoje strane, ova tekstilna industrija je bila naslednica tkačke fabrike „Haterleu i Krompton“ čiji je poverenik bio, beogradski trgovac Boža Živković, koji je sagradio prethodno savremenu radionicu za tkanje sa razbojem koja je radila po tehnologiji čuvenog engleskog pronalazača Haterlija. Kupovinom ove fabrike sa najsavremenijom engleskom tehnologijom kompaniji Ilić je mnogo značilo za dalji razvoj. Nakon Prvog svetskog rata fabrika na Karaburmi je bila obnovljena finansijskim sredstvima Narodne banke, a i reparacijom iz Nemačke na ime ratne odštete, u visini od 9.722.000 dinara. Deo kapitala je Vlada Ilić stekao i špekulantskim poslovima."Opančarska afera" vezuje se za Vladu Ilića, industrijalac iz Beograda, njegovog brata Sotira, zatim radikalskog narodnog poslanika Maksima Sretenovića iz Gornjeg Milanovca, radikalskog narodnog poslanika Uroša Brkića iz Kladova, kao i članove kožarske engros-firme Migrić, Novaković i Stefanović. Pored ogromne materijalne štete za državu, utvrđeno je da su se mnogi vojnici, a naročito za vreme Suvoborske ofanzive, skoro bosi borili, jer su se opanci od kartona raspadali na vlazi. Izliferovali 793.295 pari opanaka, od kojih je više od polovine bilo od trule kože ili od presovanog kartona, tako da nisu trajali duže od 5 do 10 dana. Sa tako stečenim, ogromnim, kapitalom Vlada postaje jedan od miljenika kneza Pavla Karađorđevića,jer je jedan od retkih industirijalca koji knezu Pavlu davao novac dok je kralj Aleksnadar bio živ, te ga ovaj kasnije imenuje za predsednika opštine Beograd.

Od mnogobrojnih položaja koje je zauzimao, treba istaći da je bio senator, dugogodišnji predsednik Beogradske industrijske komore, Centralne industrijske komore Jugoslavije i Saveza tekstilne industrije Kraljevine Jugoslavije (1928-1941). Jula 1922. na konferenciji industrijalaca na Bledu, Vlada Ilić je jedan od osnivača Centralnog saveza industrijalaca Kraljevine SHS. Već naredne godine na Bledu, Vlada Ilić je proglašen za privrednika godine 1923. U Parizu je 11. oktobra 1936. Alber Lebren, predsednik Francuske, dodelio Vladi Iliću orden Legiju časti oficirskog reda, a pola godine ranije Eduard Beneš, predsednik Čehoslovačke, Orden belog lava II reda. Iste godine dobio je dva ordena za svoj humani, kulturni i javni rad u Jugoslaviji: Orden Crvenog krsta i Orden Svetog Save I reda. Maja 1940. Iliću je uručeno najviše mađarsko odlikovanje – Veliki krst sa lentom za izuzetne zasluge u radu na jugoslovensko-mađarskom privrednom zbliženju.

Gradonačelnik Beograda

Vlada Ilić je od 10. januara 1935. do 13. septembra 1939. godine bio gradonačelnik Beograda. Na toj funkciji pokazao se izuzetno sposobnim za vođenje javnih poslova. Kao gradonačelnik, Ilić je izvršio krupne reforme u gradskoj opštini, umanjio cenu električne energije i na taj način uticao na razvoj zanatskih radionica; sredio je finansijske prilike u gradskoj opštini u trošarinskoj politici time omogućivši javne radove velikih razmera. Angažovao se na rešavanju socijalnih problema, izgradnji radničkih stanova, zdravstvenih ustanova i dečjih prihvatilišta, škola, uklanjanju baruština, izgradnji parkova.

Na samom početku njegovog mandata svečano je otvoren novi viseći most preko reke Save koji je poneo ime „Most Viteškog kralja Aleksandra I“, koji je jedan od najlepših mostova sagrađenih u Jugoslaviji u 20. veku. Takođe na samom početku njegovog mandata otvoren je i most preko Dunava, koji je spojio Beograd i Pančevo, drumsko-železnički most koji je poneo ime „Kralj Petar II“. Preko njega je prošla i nova železnička pruga, čija trasa je polazila sa Glavne železničke stanice, pa Karađorđevom ulicom uz reku Savu išla ispod Donjeg grada Beogradske tvrđave, a zatim obalom Dunava, gde se nalazila industrijska gradska četvrt, i pored Ilićeve tekstilne fabrike izlazila na novi most i dalje za Pančevo. Za vreme Ilićevog mandata otvorena je tramvajska linija od Beograda do Zemuna, podignuto je Staro sajmište na levoj obali Save, započeta izgradnja Hrama Sv. Save, podignuta Glavna pošta, izgrađeni novi putevi i trgovi, otvoren Beogradski zološki vrt i dr. Sam zološki vrt je 11. jula 1936. godine od svojih para i na svom imanju osnovao Vlada Ilić.[1] Vrt je tada bio dvostruko veći nego danas i prostirao se sve do Nebojšine kule.

Drugi svetski rat

U centru Leskovca 8. aprila 1941. pogođena je nemačkom bombom kuća Vladinog bratanca Tihomira Ilića, koji je smrtno ranjen zajedno sa sinom Mihajlom. Fabriku vunenih tkanina Vuna d.d. u Karlovcu su mu oduzele vlasti Nezavisne države Hrvatske. Za vreme okupacije Ilić bio je jedan od najpoverljivijih savetnika Milana Nedića. On je bio jedan od učesnika na širem skupu uticajnih ličnosti sredinom avgusta 1941. god. na kome je Milan Nedić formalno dobio mandat za sastav "vlade nacionalnog spasa". Takođe, potpisnik je sramnog "Apela srpskom narodu" u kojem se taj isti narod poziva na lojalnost nacističkom okupatoru. Tajno finansijski pomaže vojsku Draže Mihajlovića. Ilićeva supruga Olga se pominje kao jedan od najvećih donatora za žrtve rata, npr. posle trećeg savezničkog bombardovanja Beograda priložila je pola miliona dinara.

Oduzimanje imovine

Vladu Ilića su uhapsile nove revolucionarne vlasti marta 1945. godine i izvele na suđenje još dok se Drugi svetski rat nije završio. Osuđen je, 26. marta 1945. od strane Vojnog suda Komande grada Beograda rešenjem pod oznakom 333/44, a nekoliko dana kasnije, 5. aprila 1945. je i Viši vojni sud doneo presudu koja nosi oznaku 237/45. U obe presude kao glavna krivica Vladi Iliću je navedena da su njegove tekstilne fabrike radile tokom rata i na taj način jačale ratni potencijal okupatora, a glavi razlog je bila namera novih vlasti da konfiskuju celokupnu njegovu imovinu. To je urađeno za manje od dve godine na suđenju, 17. januara 1947. godine pred Sreskim sudom za Rejon Grad Beograda, koji je doneo presudu rešenjem pod oznakom 153/42-02 i čime je celokupna njegova imovina konfiskovana.

Poslednje godine

Osuđen je na deset godina robije i tako je narednih skoro sedam godina Ilić proveo u zatvoru u Sremskoj Mitrovici, gde su mu bivši radnici donosili pakete. Komunističke vlasti su ga osudile na smrt a od pogubljenja, bivšeg gradonačelnika Beograda, spasio ga je lično Vinston Čerčil, koji je intervenisao kod Josipa Broza Tita. Pred kraj 1951. godine Ilić je pušten na slobodu. Preminuo je od šloga u potkrovlju svog rođaka 3. juna 1952. godine u najvećoj bedi. Sahranu su mu organizovali nekadašnji radnici.

Rehabilitacija

Okružni sud u Beogradu je februara 2009. usvojio zahtev za rehabilitaciju Vlade Ilića i ništavnom proglasio presudu Vojnog suda iz 1946. godine.

O njemu je Saša Z. Stanković napisao monografiju „Prvi moderni gradonačelnik Beograda” (COBISS.SR 228614156).[2]

Izvori

Spoljašnje veze