Pomorišje

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Graničar iz Pomorišja, prva polovina 18. veka
Etničko područje Srba u Pomorišju između 16. i 18. veka (prema Jovanu Cvijiću i dr Dušanu J. Popoviću)

Pomorišje je istorijska oblast u donjem delu sliva reke Moriš (mađ. Maros, rum.Mureş), tačnije u delu njenog toka kroz Panonsku niziju. Samim tim, Pomorišje je granična oblast između istorijskih oblasti Banata na jugu i Krišane na severu. Ovaj naziv vezan je srpsku istoriju, budući da je oblast Pomorišja bila važna u prošlosti Srba u Panoniji. Čak i danas u ovom području postoji srpska manjina.

Poreklo imena[uredi]

U doslovnom srpskom prevodu Pomorišje je složenica sastavljena iz tri dela, od kojih najvažniji srednji „Moriš“, jer daje posebnost ovoj reči. Predložak „Po“ u srpskom jeziku vezuje se za značenje oblasti oko nečega, najčešće nekog geografskog pojma, koji je u u sredini složenice. Brojni su primeri vezani za reke (Posavina, Podunavlje, Pomoravlje, Podrinje, Potisje).

Danas se naziv Pomorišje zastareo i spominje se isključivo u vezi sa istorijom i prošlošću. Ima više razloga za ovo - razjedinjenost nekadašnjeg područja na tri države (Rumunija, Mađarska, Srbija), malobrojnost srpskog stanovništva i srpskih naselja u ovoj oblasti, ostanak većeg dela ovog područja izvan granica matice (Srbija).

Višenacionalni Čanad u Pomorišju - Srpska pravoslavna crkva je crkva sa najmanjim tornjem

Prirodne odlike[uredi]

Pomorišje u osnovnom (užem) smislu danas je podeljeno između Rumunije (veći istočni deo) i Mađarske (manji zapadni deo). U Rumuniji je to okrug Arad i severni deo okruga Tamiš. U Mađarskoj je to istočni deo Čongradske županije. U širem smislu Pomorišje kao istorijska oblast obuhvata i deo Potisja, tačnije okolinu Segedina u Mađarskoj i Novog Kneževca u Srbiji.

Istorija[uredi]

Vojna granica u Pomorišju 1699. godine

Istorijski gledano, stanovništvo Pomorišja činili su Rumuni, Srbi i Mađari. Rumuni su izvorno bili naseljeni istočno od Arada, a Srbi zapadno. Mađari su se mogli sresti na celom području, mada je ka istoku njihova brojnost opadala. Brojno srpsko stanovništvo u Pomorišju postojalo je još srednjem veku, kada se spominje osnivanje prvih srpskih manastira u rumunskom delu Banata. U već 16. veku postoje pisana dokumenta o bitisanju Srba na obalama Moriša. U periodu otomanske uprave nad ovim područje i celom južnom Panonijom broj Srba se različitim seobama povećao.

Segedin kao ogledalo nekadašnje važnosti Srba - Srpska crkva (skroz desno) u neposrednoj blizini gradske katedrale
Srpska pravoslavna crkva u Aradu

Posle Karlovačkog mira 1699. godine habzburška monarhija uspostavlja vlast nad većinom područja turskog dela Panonije. Međutim, Turci su zadržali Banat sa središtem u Temišvaru sve do Požarevačkog mira 1739. godine. u ovom međuperiodu (1702-51.) Pomorišje je podeljeno. Severni deo postao je deo habzburške vojne granice, tzv. Vojne krajine, sektor Tisa-Moriš. Najveći broj graničara činili su Srbi. U ovom periodu srpski etnos na ovom području dostigao je svoj najviši nivo - Srbi su činili polovinu stanovništva u Segedinu i Aradu, a naselja između ova dva grada bila su srpska.

„Graničarsko stanovništvo, a reč je skoro uvek samo o punoletnom muškom njegovom delu, bilo je svrstano u četiri kategorije: služeće, čardaklije, emerite i egzempte. Obaveza vojne službe padala je skoro isključivo na prve dve kategorije graničarskog stanovništva: aktivno služeće ili zemaljsku miliciju i čardaklije. U te obaveze spadalo je učešće u ratovanju protiv Turaka, stražarska služba na čardacima duž pograničnog kordona prema Turskoj, osmatranje i obaveštavanje o pokretima s druge strane reka, suzbijanje iznenadnih prodora od strane Turaka, progon razbojnika, sprečavanje krijumčarenja različitih roba, a naročito soli, onemogućavanje prelaženja mogućih prenosnika kuge iz turskih u habzburške oblasti, kao i pružanje pomoći lađama koje su prevozile drvo, so i druge proizvode još neregulisanim rečnim tokovima. Graničari iz tih redova podlegali su odgovarajućoj vojnoj obuci, strogoj disciplini prema tzv. „Artiklbrifu“ i „Muštri“ koja je vršena svakog proleća i bila praćena popisom muškog dela populacije.”

— Slavko Gavrilović, „Nove vojne granice u Sremu, Potisju i Pomorišju kao primarne oblasti migracija u Rusko carstvo u 18. veku

Posle proterivanja Turaka iz Panonije prestala potreba za vojnom granicom na Tisi i Morišu. Kada je ona ukinuta (1751.) Srbi na ovom području našli su se ugroženi, pa je počeo masovni odlazak Srba za južnu Rusiju (današnja Ukrajina). Tamo su Srbi osnovali Novu Srbiju i Slavenosrbiju. Ovim odseljavanjem područje Pomorišja i Potisja (oblast Sente i Ade) ostali su gotovo pusti. Tako su mesta, na primer, Nadlak i Čanad ostala bez 80% stanovnika (mahom Srba). Ovim su otvorena vrata za novo naseljavanje ovo područja, pa počelo naseljavati mađarsko, nemačko, rumunsko i slovačko stanovništvo. Tokom sledećih vek i po udeo Srba u mesnom stanovništvu stalno je opadao.

Po popisu stanovništva iz 1910. godine u upravnoj oblasti Moriš sa središtem u Segedinu Srbi su činili svega 5% stanovnika (33.000 ljudi). Od tog broja 90% živelo je južno od Moriša, najviše na potezu Segedin-Novi Kneževac. Najveći deo ovog poteza posle Prvog svetskog rata priključen je Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca i danas čini opštinu Novi Kneževac. U naseljima koja su ostala u Mađarskoj i Rumuniji veliki deo srpskog stanovništva se iselio u maticu, tako da su ova naselja ostala bez Srba ili je njihov broj danas neznatan.

Pomoriški Srbi danas[uredi]

Tako danas u ovoj oblasti danas ima samo nekoliko naselja sa najviše 500 Srba, ali mesni Srbi čuvaju svoj jezik i kulturu i dan-danas.

U Srbiji - Opština Novi Kneževac

U mađarskom delu Segedin, Deska, Čanad, Sentivan, Batanja.

U rumunskom delu Arad, Nadlak, Tornja, Pečka, Varjaš, Fenlak, Naćfala, Rumunski Čanad.

Vidi još[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]