Vlasotince

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Vlasotince
Vlasotince sever.jpg
Panorama Vlasotinca
Grb
Grb
Administrativni podaci
Država  Srbija
Upravni okrug Jablanički
Opština Vlasotince
Stanovništvo
Stanovništvo
 — (2011) Pad 15.882
Geografske karakteristike
Koordinate 42°57′29″ SGŠ; 22°07′14″ IGD / 42.958166° SGŠ; 22.1205° IGD / 42.958166; 22.1205Koordinate: 42°57′29″ SGŠ; 22°07′14″ IGD / 42.958166° SGŠ; 22.1205° IGD / 42.958166; 22.1205
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Nadm. visina 234 m
Vlasotince na mapi Srbije
Vlasotince
Vlasotince
Ostali podaci
Poštanski broj 16210
Pozivni broj 016
Registarska oznaka VL

Vlasotince je gradsko naselje, sedište opštine Vlasotince u Jablaničkom okrugu. Prema popisu iz 2002. bilo je 16.212 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 14.552 stanovnika), dok prema rezultatima popisa iz 2011. ima 15.882 stanovnika.
Ovde se nalazi Zapis krst Manastirište (Vlasotince).

Istorija[uredi]

Po turskim izvorima 1516. godine bilo je kulturno i poljoprivredno sedište. Naselje se pominje pod turskim nazivom „Vlašotinac“ i u sastavu je Sofijskog sandžaka. (Opširnije o ovome u članku Legende o nastanku Vlasotinca) U šesnestom veku ima oko 600 stanovnika i 66 kuća. 1879. godine u Vlasotincu je bilo 519 kuća i oko 2626 stanovnika. Po zakonu od 14. maja 1878. godine pripadalo je Vlasinskom srezu. Godine 1879. je umesto Vlasinskog stvoren Vlasotinački srez.

Za varošicu je proglašeno 1878. godine. O njemu su pisali mnogi putopisci i književnici. Milan Rakić kaže:" Ja sam mislio da je Vlasotince selo, ili, ako ne to, a ono kakva mala jadna Kasabica. Ali, kako sam se iznenadio kada sam ušao u varoš, koja je tako čista, bela, uljudna i uređena, kao da je 30 godina pod Srbijom, bila (radi se o opisu Vlasotinca 1880, godine). Ovde nema turskih zidova nego su kuće na ulici. Kuće su lepe i čiste; mnoge na dva boja, izgledaju kao kakve vile..."

Osnovna škola Siniša Janić je osnovana 1866. godine kao muška, postoji 1878. godine ali zbog rata ne radi.[1] a Osnovna škola "8. oktobar" (Vlasotince) 1971. godine.

Oslobođenje od Turaka[uredi]

Spomenik kulture-Gigina kuća

Vlasotinčani su bili čuveni po tome da su pružali veliki otpor Turcima. Tako u Vlasotincu nije sagrađena ni jedna džamija. Vlasotinčani se protiv Turaka dižu prvi put 1809. godine, a poslednji put 1877. Pre nego što su srpske snage pri proterivanju Turaka došle u Vlasotince, varoš je bila slobodna. Vlasotinački „tojagaši“ su već unapred izdejstvovali bekstvo Turaka. Željni da se hvate „evropskog“ šešira umesto turske kape, meštani su čak i odbijali da piju turski čaj sa obrazloženjem da čaj čovek pije samo kad je bolestan.

Godine 1879. izvršen je srpski popis u Vlasotincu. Vlasotince je tada sedište istoimenog sreza, u sklopu Niškog okruga. Stanje u gradu bilo je sledeće: 519 kuća, 2.626 duša, pismenih (čitaju i pišu) ljudi 432 a žena 22. Poreskih glava je zapisano 622.[2] Posle oslobođenja od Turaka mnogi Vlasotinčani šalju svoju decu na školovanje u evropske zemlje. Po povratku sa školovanja mladi ljudi su u Vlasotince donosili napredne ideje. Izgradnja železničke pruge Leskovac-Vranje 1886. godine donela je povremenu stagnaciju u razvoju Vlasotinca. To dovodi do jačanja Grdelice i Predejana kao lokalnih trgovačkih centara. Vlasotinčani se okreću vinogradarstvu kao izlazu iz zaostajanja. Razvoj tekstilne industrije počinje posle 1890. godine. Velika potražnja za gajtanom navela je trgovce da izgrade gajtanare na Vlasini i njenim pritocima. Prvi mlin izgrađen je 1895. godine u Vlasotincu, a 1912. godine je u mlin ugrađen generator od 20 kW. Time je Vlasotince dobilo prvo električno osvetljenje. Istovremeno se trgovina i zanatstvo razvijaju. Tako nastaju nova udruženja i esnafi: obućarski esnaf 1883., kovačko-potkivačko-puškarsko-kazandžijski esnaf 1884. godine, bakalsko-trgovački esnaf 1885. godine, kao i još dva esnafa 1894. godine. Vlasotinački esnaf koji okuplja zanatlije svih profila se stvara 1901. godine. Trgovačko udruženje se osniva 1920.

Renesansa između ratova[uredi]

Zavičajni muzej u Vlasotincu smešten u zgradi stare turske kule

Između dva svetska rata Vlasotince doživljava renesansu. Vinogradari se udružuju u vinogradarsku zadrugu. Pojavljuje se prvi broj lista „Vlasina“, osniva se fudbalski klub „Vlasina“, otvaraju se prve banke. Sledi otvaranje Knjižnice i čitaonice. Niču hidrocentrale na Vlasini i osniva se Sokolsko društvo.

Kulturni život se bogati formiranjem pevačkih družina „Karađorđe“ i „Mokranjac“, tamburaškog orkestra Branka Davinića kao i džez benda „Maroko“. Pevačka družina „Njegoš“ je osnovana još 1897. Vlasotinački kulturo-umetnički život se odvijao u Narodnom domu, sadašnjem sedištu TV Vlasotince. Objekat u akademsko-nacionalnom stilu je sagrađen oko 1930. godine materijalnim sredstvima Vlasotinačkog esnafa, Sokolskog društva, Trgovačkog udruženja, pevačke grupe „Njegoš“ i Narodne knjižnice i čitaonice. U njemu su priređivane razne zabave sa igrankama, matinei i maskenbali.

Drugi svetski rat[uredi]

Nemci su zauzeli Vlasotince 10. aprila 1941. godine. Tokom Drugog svetskog rata su na teritoriji i u okolini Vlasotinca delovale razne vojne grupacije: partizani, četnici, ljotićevci, nedićevci, Nemci i Bugari.

Dana 10. oktobra 1944. je Vlasotince oslobođeno ulazom Prve vlasotinačke brigade (partizani) u grad. Nova istorija Vlasotinca počinje posle Drugog svetskog rata.

Demografija[uredi]

Centar Vlasotinca

U naselju Vlasotince živi 12504 punoletna stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 36,8 godina (36,1 kod muškaraca i 37,4 kod žena). U naselju ima 4902 domaćinstva, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 3,31.

Mlin Vlasotince, jedan od najstarijih u Srbiji, izgrađen 1895. godine

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika.

Demografija[3]
Godina Stanovnika
1948. 4.917
1953. 5.225
1961. 5.932
1971. 8.787
1981. 12.166
1991. 14.552 14.453
2002. 16.212 16.369
2011. 15.830
Etnički sastav prema popisu iz 2002.[4]
Srbi
  
15.894 98,03 %
Romi
  
213 1,31 %
Makedonci
  
21 0,12 %
Hrvati
  
11 0,06 %
Crnogorci
  
7 0,04 %
Mađari
  
5 0,03 %
Bugari
  
4 0,02 %
Rumuni
  
3 0,01 %
Rusi
  
2 0,01 %
Slovenci
  
1 0,00 %
Bošnjaci
  
1 0,00 %
Jugosloveni
  
1 0,00 %
nepoznato
  
17 0,10 %

Kultura u Vlasotincu[uredi]

Narodna biblioteka Desanka Maksimović[uredi]

Narodna biblioteka Desanka Maksimović Vlasotince smeštena je na dve lokacije u samom centru grada. Nastala je iz Narodne knjižnice i čitaonice koja je osnovana 1912. godine. Biblioteka raspolaže fondom od blizu 60 000 publikacija i ima oko 1000 članova. Biblioteka je mesto gde se održavaju različiti kulturni događaji, pesničke večeri, predavanja, recitali.[6]

Istorija fotografije u Vlasotincu[uredi]

Pijaca u Vlasotincu sa početka 20. veka, iz Zavičajnog odeljenja Narodne biblioteke Desanka Maksimović
Panorama starog Vlasotinca, iz Zavičajnog odeljenja Narodne biblioteke Desanka Maksimović

U Vlasotincu je prva fotografija snimljena 1851. godine. Među prvima koji su bili svesni istorijske vrednosti fotografije bio je Hristifor Crnilović (8. februar 1886.-5. jul 1963.), slikar, student minhenske likovne akademije. On se bavio fotografijom od 1909. godine. Crnilović je najpre fotografisao članove svoje porodice, a 1919. godine počeo je da fotografiše žitelje Vlasotinca, stare zgrade, panoramu Vlasotinca, enterijere, razna društvena okupljanja u Vlasotincu, kao i etnografske detalje.[7]

Prvi fotografi u Vlasotincu[uredi]

Prvi fotograf koji je ovekovečio Vlasotince na fotografiji 1851. godine, nije bio Vlasotinčanin. On se zvao Aleksi Alkalaj i došao je u Vlasotince iz Sofije. U Vlasotincu je ostao do 1899. godine. Drugi fotograf bio je Aleksa Z. Daskalović (1879-1961). On je svojim fotografijama ovekovečio lepotu Vlasotinca i reke Vlasine. Pored Alekse Z. Daskalovića, jedan od prvih fotografa bio je i Milan K. Stojanović (1878-1956), koji se za fotografa školovao u Budimpešti.[8] Njegove ratne fotografije nimalo se nisu razlikovale od fotografija inostranih ratnih fotografa tog vremena. Zatim, među prvim fotografima u Vlasotincu bili su i Jovan T. Mirković (1912-1979), Perica Mirković, Milorad Petrović Belić (1919-1997), Petar Živković Liško, Straško Bogdanović.[9]

Običaji: Narodna kola i veselja u Vlasotinačkom kraju[uredi]

Svako veselje u porodici, selima, završavalo se narodnim kolom. Narodna kola, tada zvana ora, su bila poseban ritual na veseljima; čačak-stari i novi, vlasinka, bela rada, zavrzlama, drdavka, u šest, bugarka, žikino kolo, moravac. Nekada se na svadbama, ispraćajima u vojsku, kracajima, preseljenja u novu kuću, vašarima i saborima na verskim praznicima, igralo i pevalo uz muzičke instrumente: duduk, gajde, tupan, frulu (duduče), harmoniku i pleh muziku sa trubačima.

Svi pečalbari, i momci i oženjeni, su dolazili kući kako bi se proveselili igrajući narodno kolo uz muziku. Kolo je bilo mesto okupljanja mladih i starih da se gledaju među sobom, da se šale, upoznaju, pa i zavole.

Spomenik palim borcima za slobodu u ratovima 1809-1918 koji se nalazi u centru Vlasotinca

Svako selo, svaki deo sela, imalo je svoje mesto za vođenje kola (ora). Niko nije smeo da napusti ili prekine kolo. Dešavalo se da je kod zauzimanja mesta i muzike, često izbijala i međusobna tuča između momaka, kako oko vođenja kola tako i zbog devojaka koje se uhvate da igraju do kolovođe-momka.

I danas se u selu Predance i drugim planinskim selima vlasotinačkog kraja, može čuti narodna izreka oko vođenja kola: „Baba davala banku da se uhvati, a dve da se pusti iz kola“. Miroslav Mladenović, lokalni etnolog iz Vlasotinca, je kao momak negde sedamdesetih godina, prisustvovao događajima kada se na Petrovdan u selu Lopušnja, Trnovci u Svođu, Sveti Iliji na Čobancu, Svetog Jovana (Sedmi Juli) u Zlatićevu, Prvom Maju u Dejanu i drugim saborima, igrala sva narodna kola i kako se niko nije smeo pustiti iz kola kad se uhvati u njega, jer je posle toga obavezna bila tuča.

Lokalni stanovnici takmičili su se čije će kolo biti veće, bolje i među sobom i među selima. U kolu je bio najglavniji onaj na čelu, kolovođa, a na začelju (na „kec") momak koji je bio zadužen da se kolo ne kida. Onaj ko je prekidao kolo više nije bio puštan da igra, pa zato niko nije smeo da se pusti dok se kolo ne izigra.

Gospodin Mladenović je zabeležio od starijih ljudi, negde sedamdesetih godina dvadesetog veka, da su se pre Prvog svetskog rata, igrala narodna kola i u samom Vlasotincu, kod „Krsta“ za vreme vašara letnjeg Gorešnjaka i jesenjeg Pejčindana i Krstovdana, gde su bile opasne tuče među igrača kolovođa oko devojaka iz različitih sela. Čak su „sevali“ i noževi. Igrala se kola na saborima na verskim praznicima oko crkve kruševačke i konopničke, u selima Kruševica i Konopnica, naročito u vreme letnjih i jesenjih vašara.

Danas, po pričama starijih, mladi ljudi ne obraćaju tome pažnju kao da nema seoskih sabora i vašarskih okupljanja uz narodno kolo. Svi koji su odrasli uz (ora) kola, često se žale što mladi nisu prihvatali njihove narodne igre. Ipak, poslednjih godina, narod se ponovo okreće tradiciji. Igra uz narodno kolo, naročito na svadbenim i drugim porodičnim veseljima, a sve je više i folklornih grupa po školama, koje neguju narodne igre uz narodna kola iz vlasotinačkog kraja.

Vlasotinčani se češće i nazivaju Rosuljci. Razlog za to je biljka Rosulja (latinski: drosera rotundifolia L), koja raste na prostranstvima okoline Vlasotinca. Drosos je grčka reč i znači rosa.

Obrazovanje u Vlasotincu[uredi]

Škola je naročito dobro radila (pre 1878) dok je u njoj predavao učitelj Atanasije Zdravković, obrazovan u Beogradu. To je bila četvororazredna muška škola, smeštena u crkvenoj kući. Izdržavali su je opština (od dobrovoljnih priloga) i crkva. Kada su Turci zabranili rad Zdravkoviću, ostala je trorazredna nastava sa dva učitelja. Jedna učiteljska plata iznosila je 3000 groša. Školska zgrada je 1880. godine bila sa četiri velike sobe učionice i toliko manjih prostorija. Školu su pohađali dečaci njih do 200.[1] Osnovna škola u mestu je 1931. godine ponela naziv "Sveti Sava".[10]

U Vlasotincu se nalaze osnovne i srednje škole. Godine 2015. je otvoreno i Odeljenje Visoke poslovne škole strukovnih studija Prof. dr Radomir Bojković iz Kruševca.[11] Ovde se nalazi Gimnazija „Stevan Jakovljević” u Vlasotincu.

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 "Prosvetni glasnik", Beograd 1880. godine
  2. ^ "Otadžbina", Beograd 1880. godine
  3. ^ „Knjiga 9”. Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. maj 2004. ISBN 86-84433-14-9. 
  4. ^ „Knjiga 1”. Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-00-9. 
  5. ^ „Knjiga 2”. Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-01-7. 
  6. ^ „Narodna biblioteka Desanka Maksimović Vlasotince”. Zvaničan veb sajt. Pristupljeno 25. 6. 2017. 
  7. ^ Stamenković, Velimir (2006). Hristifor Crnilović Kica. ISBN 978-86-86533-01-2. 
  8. ^ Kocevska, Danica. Izložba fotografija Vlasotinački vremeplov. Novi Sad : Trening centar "Kocevski". ISBN 978-86-80438-00-9. 
  9. ^ Vlasotinački zbornik 2. 2006. ISBN 978-86-83805-26-6. 
  10. ^ "Prosvetni glasnik", Beograd 1931. godine
  11. ^ „Studiranje menadžmenta i ekonomije moguće u Vlasotincu”. Jugmedia. Pristupljeno 25. 7. 2017. 

Spoljašnje veze[uredi]