Crkva Bogorodica Ljeviška
Crkva Bogorodica Ljeviška Bogorodica Ljeviška | |
---|---|
![]() Izgled crkve, 1980. | |
Svetska baština Uneska | |
Zvanično ime | Srednjovekovni spomenici na Kosovu |
Mesto | Prizren, Opština Prizren, Srbija |
Koordinate | 42° 12′ 41″ N 20° 44′ 09″ E / 42.21139° S; 20.73583° I |
Kriterijum | kulturna: II, III, IV |
Referenca | 724. |
Upis | 2004. (28. sednica) |
Dodatni upis | 2006. |
Ugroženost | 2006– |
Crkva Bogorodica Ljeviška je drevna srpska pravoslavna crkva u Prizrenu, zadužbina kralja Stefana Milutina. Crkva je podignuta u periodu 1306—1307. godine na ostacima starijeg katedralnog hrama iz 13. veka, koji je takođe zasnovan na mestu još starije, ranohrišćanske crkve. Crkva je vekovima bila saborni, odnosno katedralni hram prizrenskih episkopa i mitropolita Srpske pravoslavne crkve.[1][2][3]
U stručnoj literaturi i publicistici, pridevak u nazivu hrama javlja se u dva osnova oblika, najčešće kao Ljeviška, a znatno ređe kao Leviška. O poreklu i značenju ovog naziva postoje razna mišljenja i pretpostavke.[4][5] Prizrenski toponim Ljeviša zabeležen je u srpskim srednjovekovnim izvorima iz 14. veka, koji svedoče o posedima Prizrenske episkopije.[6] Albanci su u Martovskom pogromu 2004. veoma oštetili crkvu.
Istorija
[uredi | uredi izvor]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Our_Lady_of_Ljevi%C5%A1%2C_Prizren%2C_2010._View_from_clock_tower.jpg/200px-Our_Lady_of_Ljevi%C5%A1%2C_Prizren%2C_2010._View_from_clock_tower.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Crkva_Bogorodica_Ljevi%C5%A1ka%2C_Prizren.jpg/200px-Crkva_Bogorodica_Ljevi%C5%A1ka%2C_Prizren.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Bogorodica_Ljeviska_southern_aerial_view_PRIZREN_5_GOPR3023-2.jpg/200px-Bogorodica_Ljeviska_southern_aerial_view_PRIZREN_5_GOPR3023-2.jpg)
Sadašnja crkva, posvećena prazniku Uspenja Presvete Bogorodice, koju je početkom 14. veka podigao srpski kralj Stefan Uroš II Milutin (1282—1321), obnovljena je na mestu starijeg sabornog hrama, čiji su ostaci otkriveni prilikom opsežnih restauratorskih i istraživačkih radova, koji su sprovedeni od 1950. do 1952. godine.[7] Prema stručnim procenama, prvobitna građevina bila je sazdana najkasnije tokom 10. veka. Značajna prekretnica u istoriji prvobitnog hrama dogodila se neposredno nakon 1018. godine, kada je obnovljena vizantijska vlast nad Prizrenom. U povelji cara Vasilija II (976—1025) iz 1019. godine o uređenju Ohridske arhiepiskopije, među eparhijama koje su bile potčinjene ohridskom arhiepiskopu, kao petnaesta po redu pomenuta je i Prizrenska eparhija.[8] Tokom 11. i 12. veka, arhijerejska katedra prizrenskih episkopa nalazila se upravo u ovom hramu. Prilikom ustanovljenja autokefalne Srpske arhiepiskopije (1219), Prizrenska eparhija je uključena u njen sastav, a stara crkva je nastavila da obavlja funkciju katedralnog hrama.[9] Prema arhitektonskoj strukturi, stara crkva je bila trobrodna bazilika. Imala je tri apside na istoku i pripratu na zapadu, ispred koje se nalazio trem.[10]
Preuređenjem u 14. veku glavni brod je pretvoren u petokupolnu celinu, a bočni brodovi su pretvoreni u ambulatorijum. Ovo je ideja koja je u vizantijskoj arhitekturi već viđena u Crkvi Solunskih apostola: osnova je u vidu upisanog krsta sa pet kupola, a oko njega je sa tri strane široki brod. Umesto trema, sagrađen je dvospratni egzonarteks (spoljna priprata) sa zvonikom. Od stare crkve preuzeti su bočni zidovi. Središnja kupola leži na četiri stuba, dok su male kupole postavljene dijagonalno. Crkva je sagrađena naizmeničnim redovima cigle i krečnjaka. Spoljni izgled je oživljen dvostrukim i trostrukim prozorima i nišama. Obnovom crkve su upravljali majstori Nikola (arhitektura) i Astrapa (živopis). O tome se zna po natpisu u spoljnoj priprati.
Najstarije sačuvane freske u crkvi potiču iz treće decenije 13. veka. To su prikazi Svadbe u Kani, Isceljenje slepog i Bogorodica Eleusa sa Hristom hraniteljem. Prve dve se danas čuvaju u Galeriji fresaka pri Narodnom muzeju u Beogradu, dok je treća sačuvana na južnom stupcu južnog broda crkve. Preostale freske u Bogorodici Ljeviškoj su iz 14. veka i delo su majstora Mihaila Astrape i njegovih pomoćnika, naslikane između 1307. i 1313. godine. Među njima su ciklusi velikih praznika, Hristovih muka, čuda i parabola, kao i portreti svetaca i srpskih istorijskih ličnosti (Stefan Nemanja, Sveti Sava, kralj Milutin).
Nakon proglašenja Srpske patrijaršije (1346), prizrenski episkopi su dobili počasni čin mitropolita,[11] čime je i Bogorodica Ljeviška uzdignuta na stepen mitropolitskog središta.[12] Sredinom 15. veka, Prizren je potpao pod tursku vlast, čime je označen početak novog razdoblja u istoriji Prizrenske eparhije i njenog katedralnog hrama. Nakon obnove Srpske patrijaršije (1557), Prizrenska eparhija se ponovo našla u njenom sastavu.
Šire područje Prizrenske eparhije teško je postradalo tokom ratnih godina (1688—1690, 1716—1718, 1737—1739). Usled velikih seoba Srba sa područja Metohije i susednih oblasti, položaj srpskih crkvenih ustanova je vremenom postao veoma težak. Najkasnije sredinom 18. veka, Bogorodica Ljeviška je oduzeta od pravoslavnih Srba i pretvorena u džamiju. Ovaj čin teško je pogađao srpski narod u Prizrenu, što je posvedočeno zapisima iz 1756. godine.[13] Postoji mišljenje da se pretvaranje u džamiju dogodilo znatno ranije, već na početku turske vladavine u Prizrenu.[14] Ova pretpostavka je bila prihvaćena u delu stručne javnosti.[15] Nezavisno od tog pitanja, pretvaranjem u džamiju unutrašnjost hrama je pretrpela znatna oštećenja: freske su izubijane čekićem, pokrivene slojem maltera i prekrečene. Ponovo su otkrivene za vreme restauratorskih radova u periodu od 1950. do 1952. godine, a napori na njihovoj sanaciji trajali su sve do 1976. godine.
Za vreme trajanja osmanske vlasti nisu postojali nikakvi izgledi da se Bogorodica Ljeviška ponovo vrati u svoje izvorno stanje, tako da je funkciju katedralnog hrama privremeno preuzela Stara crkva Svetog Đorđa u Prizrenu, a kasnije je ista funkcija zvanično preneta na novopodignuti Saborni hram Svetog Đorđa u Prizrenu, koji je dovršen 1887. godine.[16][17] Uprkos tome, u svesti pravoslavnih Srba u Prizrenu čuvana je uspomena na stari katedralni hram.[18] Tek nakon oslobođenja Prizrena (1912), Bogorodica Ljeviška je ponovo pretvorena u crkvu, ali radovi na njenoj restauraciji nisu mogli biti ostvareni tokom narednih godina, usled ratnih neprilika koje su trajale sve do 1918. godine.[19]
Nakon Prvog svetskog rata, pred nadležne crkvene vlasti se u više navrata postavljalo pitanje o mogućem vraćanju statusa katedralnog hrama Bogorodici Ljeviškoj, ali do toga nije došlo čak ni nakon opsežnih restauratorskih radova koji su sprovedeni sredinom 20 veka. Pošto je arhijerejska katedra zadržana u novom sabornom hramu Svetog Đorđa, drevnoj crkvi Bogorodice Ljeviške je ostavljen počasni status starog sabornog hrama.[20]
Od početka NATO okupacije Kosova i Metohije (1999.), crkva je pod navodnom zaštitom nemačkih vojnika. I pored toga, crkva je gađana iz vatrenog oružja i zapaljena 17. marta 2004. godine od strane albanskih vandala, za vreme Martovskog pogroma, dok su vojnici nemačkog KFOR-a ostali u kasarnama, o čemu je svojevremeno pisao nemački list Špigl u tekstu ,,Zečevi sa Kosova".[21]
Dana 13. jula 2006. Crkva Bogorodice Ljeviške je stavljena na Uneskovu listu svetske kulturne baštine, kao deo ansambla srednjovekovnih spomenika na Kosovu i Metohiji. Za ovu grupu spomenika se smatra da su ugroženi.
Svetska baština
[uredi | uredi izvor]Ova crkva se nalazi na spisku Uneskove Svetske baštine zajedno sa još tri manastira SPC pod imenom Srednjovekovni spomenici na Kosovu i Metohiji, a od 2006. godine se nalazi i na Uneskovoj listi svetske baštine koja je ugrožena.[22]
Restauracija oštećenih fresaka počela je 2014. godine.[23]
Dokumentarni film
[uredi | uredi izvor]- Bogorodica Ljeviška, dvodelni dokumentarni TV film serijala „Svedoci vekova“ u produkciji RTB-a snimljen je 1991. godine prema scenariju Dr Gordane Babić i Petra Savkovića u režiji Dragoslava Bokana, muziku je komponovao Zoran Hristić.[24][25]
Galerija
[uredi | uredi izvor]- Freske u Bogorodici Ljeviškoj
-
Kralj Milutin
-
Freska kralja Milutina pre restauracije
-
Freska kralja Milutina posle restauracije
-
Srpska dinastija Nemanjića
-
Sv Sava
-
Stefan Nemanja
-
Kralj Stefan Prvovenčani
-
Kralj Stefan Dečanski
-
Izdaja Hrista
-
Pojava Hrista mirnosnicama
-
Uspelje Bogorodice
-
Izdaja Hrista, detalj
-
Hristos Pantokrator
-
Prorok Zaharije
Vidi još
[uredi | uredi izvor]Reference
[uredi | uredi izvor]- ^ Janković 1985, str. 119-23, 143-147, 183-184.
- ^ Čanak-Medić & Todić 2015.
- ^ Davidov-Temerinski 2017.
- ^ Jastrebov 1879.
- ^ Loma 1989, str. 91-100.
- ^ Nikolić 1976, str. 42.
- ^ Nenadović 1963, str. 23-24.
- ^ Nikolić 1976, str. 39.
- ^ Popović 2002, str. 171-184.
- ^ Nenadović 1963, str. 59-64.
- ^ Nenadović 1963, str. 31.
- ^ Janković 1985, str. 146, 183.
- ^ Nenadović 1963, str. 33.
- ^ Kaleši 1962, str. 253-261.
- ^ Zirojević 1984, str. 169, 252.
- ^ Kostić 1928, str. 87.
- ^ Đokić 2016, str. 30.
- ^ Jastrebov 1879, str. 71.
- ^ Nenadović 1963, str. 35-36.
- ^ Eparhija raško-prizrenska: Slava starog sabornog hrama Bogorodice Ljeviške u Prizrenu
- ^ „Nedeljnik ,,Špigl": ,,Zečevi sa Kosova"”. 5. 2. 2004.
- ^ Todorović, Miloš (2022). „Upotreba nasleđau spoljnoj politici Republike Srbije:kratak pregled dosadašnje praksei saveti za dalji razvoj”. Napredak. 3 (1): 87. doi:10.5937/napredak3-36644. Pristupljeno 6. 9. 2023.
- ^ Počela restauracija fresaka u hramu Bogorodice Ljeviške („Večernje novosti“, 21. januar 2014)
- ^ Bogorodica Ljeviška - prvi deo na sajtu YouTube, Zvanični kanal RTS-a.
- ^ Bogorodica Ljeviška - drugi deo na sajtu YouTube, Zvanični kanal RTS-a.
- ^ Pravoslavlje: Stradanje Ljeviške
Literatura
[uredi | uredi izvor]- Bogdanović, Dimitrije (1981). „Preobražaj srpske crkve”. Istorija srpskog naroda. knj. 1. Beograd: Srpska književna zadruga. str. 315—327.
- Gligorijević-Maksimović, Mirjana (2007). „Antički elementi u slikarstvu Bogorodice Ljeviške u Prizrenu” (PDF). Zbornik Matice srpske za klasične studije. 9: 203—221.
- Davidov-Temerinski, Aleksandra (2013). „Tretiranje lakuna: Radovi na zidnom slikarstvu crkve Bogorodice Ljeviške u Prizrenu”. Moderna konzervacija. 1: 111—116.
- Davidov-Temerinski, Aleksandra (2017). Bogorodica Ljeviška u Prizrenu. Beograd: Republički zavod za zaštitu spomenika kulture.
- Davidov-Temerinski, Aleksandra (2017). Church of the Holy Virgin Ljeviška in Prizren. Belgrade: Institute for the Protection of Cultural Monuments of Serbia.
- Davidović, Nadežda (1961). „Predstava Bogorodice sa Hristom Krmiteljem u Bogorodici Ljeviškoj u Prizrenu”. Starine Kosova i Metohije. 1: 85—94.
- Davidović-Radovanović, Nadežda (1973). „Sibila carica etiopska u živopisu Bogorodice Ljeviške”. Zbornik za likovne umetnosti. Matica srpska. 9: 29—42.
- Đokić, Nebojša (2016). „Crkva Svetog Đorđa u Prizrenu do oslobođena od Turaka” (PDF). Kalenić (1): 26—31.
- Đorđević, Ivan (1973). „Stari i Novi zavet na ulazu u Bogorodicu Ljevišku”. Zbornik za likovne umetnosti. Matica srpska. 9: 15—26.
- Živković, Branislav (1991). Bogorodica Ljeviška: Crteži fresaka. Beograd: Republički zavod za zaštitu spomenika kulture.
- Živković, Zdenka (2005). „Neka zapažanja o slikarstvu u Bogorodici Ljeviškoj u Prizrenu” (PDF). Glasnik Društva konzervatora Srbije. 29: 120—121.
- Živković, Tibor (2004). Crkvena organizacija u srpskim zemljama: Rani srednji vek. Beograd: Istorijski institut SANU, Službeni glasnik.
- Zirojević, Olga (1984). Crkve i manastiri na području Pećke patrijaršije do 1683. godine. Beograd: Istorijski institut, Narodna knjiga.
- Ivanić, Ivan (1902). Iz crkvene istorije Srba u Turskoj u XVIII i XIX veku. Beograd-Novi Sad: Društvo Rad.
- Kostić, Petar (1928). Crkveni život pravoslavnih Srba u Prizrenu i njegovoj okolini u XIX veku. Beograd: Narodna misao.
- Janjić, Dragana (2013). „Prizrenska episkopija: Istorijsko-kanonski aspekti” (PDF). Baština (34): 157—170.
- Janković, Marija (1985). Episkopije i mitropolije Srpske crkve u srednjem veku. Beograd: Istorijski institut SANU.
- Jastrebov, Ivan S. (1879). Podatci za istoriju Srpske crkve. Beograd: Državna štamparija.
- Kaleši, Hasan (1962). „Kada je crkva Svete Bogorodice Leviške u Prizrenu pretvorena u džamiju”. Prilozi za književnost, jezik, istoriju i folklor. 28 (3-4): 253—261.
- Komatina, Ivana (2016). Crkva i država u srpskim zemljama od XI do XIII veka. Beograd: Istorijski institut.
- Loma, Aleksandar (1989). „O imenu Bogorodice Leviške”. Zbornik Filozofskog fakulteta u Beogradu. 16: 91—100.
- Maglovski, Janko (2005). „Teratološki motiv u keramoplastici Bogorodice Ljeviške: Ikonologija trifore”. Zograf. 30 (2004—2005): 119—122.
- Maksimović, Branko (1974). „Funkcionalne i estetičke vrednosti životne sredine u staroj strukturi Prizrena”. Zbornik zaštite spomenika kulture. 24: 21—32.
- Nenadović, Slobodan (1952). „Restauracija crkve Bogorodice Ljeviške u Prizrenu”. Zbornik zaštite spomenika kulture. 3 (1): 39—50.
- Nenadović, Slobodan (1963). Bogorodica Ljeviška: Njen postanak i njeno mesto u arhitekturi Milutinovog vremena. Beograd: Narodna knjiga.
- Nenadović, Slobodan (1997). „Dve teme iz crkve Bogorodice Ljeviške u Prizrenu”. Starine Kosova i Metohije. 10: 101—110.
- Nikolić, Milica (1976). „Vlastelinstvo Svete Bogorodice na Ljeviši”. Istorijski časopis. 23: 39—50.
- Pavličić, Jelena Z. (2013). „Nomen est omen ili značenjski potencijal mesta - Crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu”. Kulturno nasleđe Kosova i Metohije: Istorijske tekovine Srbije na Kosovu i Metohiji i izazovi budućnosti. Beograd: Kancelarija za Kosovo i Metohiju Vlade Republike Srbije. str. 215—224.
- Pavličić, Jelena Z. (2015). „Zaboravi i modeli zaštite: Crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu”. Srpski jezik, književnost, umetnost: Zbornik radova. Kragujevac: Filološko-umetnički fakultet. str. 111—124.
- Pavličić, Jelena Z. (2017). „Nomen est omen or a testimonial potential of place: The Church of the Holy Virgin of Ljevisa in Prizren”. Genius Loci: Lugares e Significados: Places and Meanings. 1. Porto: CITCEM. str. 215—226.
- Pavličić, Jelena Z. (2018). „Copie conforme - kopije fresaka u praksi zaštite spomeničkog nasleđa: Primer kopija iz crkve Bogorodice Ljeviške u Prizrenu” (PDF). Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti. 46: 35—51.
- Panić, Draga; Babić, Gordana (1975). Bogorodica Ljeviška. Beograd: Srpska književna zadruga.
- Panić, Draga (2004). „Letopis prizrenske katedrale”. Književni magazin: Mesečnik Srpskog književnog društva. 4 (34): 6—9.
- Petrović, Radomir D. (2007). „O restaurisanom ktitorskom natpisu kralja Milutina na fresci u prizrenskoj crkvi Bogorodice Ljeviške (XIV vek)”. Arheografski prilozi. 29-30 (2007—2008): 35—45.
- Popović, Svetlana (2002). „The Serbian Episcopal sees in the thirteenth century”. Starinar. 51 (2001): 171—184.
- Radovanović, Janko (1963). „Prikazi Bogorodice u crkvi Bogorodice Ljeviške u Prizrenu”. Starine Kosova i Metohije. 2—3: 125—131.
- Radovanović, Janko (1971). „Portreti Nemanjića u crkvi Bogorodice Ljeviške u Prizrenu”. Starine Kosova i Metohije. 4—5: 272—299.
- Radovanović, Janko (1979). „Neveste Hristove u živopisu Bogorodice Ljeviške u Prizrenu”. Zbornik za likovne umetnosti. Matica srpska. 15: 115—134.
- Radojičić, Đorđe S. (1940). „O Pomeniku Sv. Bogorodice Leviške”. Starinar. 15: 43—69.
- Radojičić, Đorđe S. (1960). „Ispisi iz Pomenika crkve Bogorodice Ljeviške u Prizrenu”. Glasnik Etnografskog instituta SANU. 9: 31—36.
- Ćirić, Jasmina S. (2007). „Zapadno pročelje crkve Bogorodice Ljeviške u Prizrenu: Elementi fasadnog oblikovanja”. Leskovački zbornik. 47: 151—160.
- Ćirić, Jasmina S. (2017). „Things in Heaven and on Earth, visible and invisible: Triumphal arch at the west facade of the Mother of God Ljeviška Church in Prizren: Structure and meaning” (PDF). Niš i Vizantija: Zbornik radova. 15: 179—186.
- Ćirković, Sima (1995). Srbi u srednjem veku. Beograd: Idea.
- Ćirković, Sima (2004). Srbi među evropskim narodima. Beograd: Equilibrium.
- Čanak-Medić, Milka; Todić, Branislav (2015). Bogorodica Ljeviška. Novi Sad: Platoneum.
Spoljašnje veze
[uredi | uredi izvor]- Informacije, istorija i fotografije crkve Bogorodice Ljeviške (en.)
- Bogorodica Ljeviška- zbirka fotografija Fonda Blago
- Prizren, istorija, književnost, umetnost, galerije Arhivirano na sajtu Wayback Machine (14. jun 2021)
- Otkud Platon u crkvi Bogorodice Ljeviške („Pravoslavlje“ br 1056, 15. mart 2011)
- Bogorodica Ljeviška nije obnovljena ni posle 15 godina od pogroma („Politika”, 27. april 2019)
- Baština Bogorodice Ljeviške u Prizrenu i problem očuvanja pamćenja u praksi zaštite spomeničkog nasleđa, doktorska disertacija (2016)
- Zadužbine Nemanjića
- Srednjovekovna umetnost
- Spomenici kulture od izuzetnog značaja u Srbiji
- Srpsko-vizantijski stil
- Zadužbine kralja Milutina
- Svetska baština u Srbiji
- Crkve Eparhije raško-prizrenske
- Verski objekti u Prizrenu
- Spomenici kulture u Prizrenskom okrugu
- Hramovi posvećeni Uspenju Presvete Bogorodice