Crkva Bogorodica Ljeviška

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Svetska baština Uneska
Srednjovekovni spomenici na Kosovu
Medieval Monuments in Kosovo
Naziv na zvaničnom spisku svetske baštine
Ljeviska007.jpg
Lokacija  Srbija
Tip kulturna
Kriterijum ii, iii, iv
Referenca 724.
Unesko regija Evropa
Istorija upisa u svetsku baštinu
Upis 2004. (28. sednica)
Dodatni upis 2006.
Ugroženost 2006-
Crkva Bogorodica Ljeviška
Crkva Bogorodica Ljeviška
Crkva Bogorodica Ljeviška

Bogorodica Ljeviška je drevna srpska pravoslavna crkva u Prizrenu, zadužbina kralja Milutina. Crkva je podignuta u periodu 13061307. godine na ostacima starijeg katedralnog hrama iz 13. veka, koji je takođe zasnovan na mestu još starije, ranohrišćanske crkve. Crkva je vekovima bila saborni, odnosno katedralni hram prizrenskih episkopa i mitropolita Srpske pravoslavne crkve.[1]

U stručnoj literaturi i publicistici, pridevak u nazivu hrama javlja se u dva osnova oblika, češće kao "Ljeviška", a ređe kao "Leviška". O poreklu i značenju ovog naziva postoje razna mišljenja.[2]

Istorija[uredi]

Sadašnja crkva Uspenja Presvete Bogorodice, koju je početkom 14. veka podigao srpski kralj Stefan Uroš II Milutin (1282-1321), obnovljena je na mestu starijeg katedralnog hrama, čili su ostaci otkriveni prilikom opsežnih restauratorskih i istraživačkih radova, koji su sprovedeni od 1950. do 1952. godine.[3] Prema stručnim procenama, prvobitna građevina bila je sazdana najkasnije tokom 10. veka. Značajna prekretnica u istoriji prvobitnog hrama dogodila se neposredno nakon 1018. godine, kada je obnovljena vizantijska vlast nad Prizrenom. U povelji cara Vasilija II (976-1025) iz 1019. godine o uređenju Ohridske arhiepiskopije, među eparhijama koje su bile potčinjene ohridskom arhiepiskopu, kao petnaesta po redu pomenuta je i Prizrenska eparhija.[4] Tokom 11. i 12. veka, arhijerejska katedra prizrenskih episkopa nalazila se upravo u ovom hramu. Prilikom ustanovljenja autokefalne Srpske arhiepiskopije (1219), Prizrenska eparhija je uključena u njen sastav, a stara crkva je nastavila da obavlja funkciju katedralnog hrama.[5] Prema arhitektonskoj strukturi, stara crkva je bila trobrodna bazilika. Imala je tri apside na istoku i pripratu na zapadu, ispred koje se nalazio trem.[6]

Preuređenjem u 14. veku glavni brod je pretvoren u petokupolnu celinu, a bočni brodovi su prevoreni u ambulatorijum. Ovo je ideja koja je u vizantijskoj arhitekturi već viđena u Crkvi Solunskih apostola: osnova je u vidu upisanog krsta sa pet kupola, a oko njega je sa tri strane široki brod. Umesto trema, sagrađen je dvospratni egzonarteks (spoljna priprata) sa zvonikom. Od stare crkve preuzeti su bočni zidovi. Središnja kupola leži na četiri stuba, dok su male kupole postavljene dijagonalno. Crkva je sagrađena naizmeničnim redovima cigle i krečnjaka. Spoljni izgled je oživljen dvostrukim i trostrukim prozorima i nišama. Obnovom crkve su upravljali majstori Nikola (arhitektura) i Astrapa (živopis). O tome se zna po natpisu u spoljnoj priprati.

Najstarije sačuvane freske u crkvi potiču iz treće decenije 13. veka. To su prikazi Svadbe u Kani, Isceljenje slepog i Bogorodica Eleusa sa Hristom hraniteljem. Prve dve se danas čuvaju u Galeriji fresaka pri Narodnom muzeju u Beogradu, dok je treća sačuvana na južnom stupcu južnog broda crkve. Preostale freske u Bogorodici Ljeviškoj su iz 14. veka i delo su majstora Mihaila Astrape i njegovih pomoćnika, naslikane između 1307. i 1313. godine. Među njima su ciklusi velikih praznika, Hristovih muka, čuda i parabola, kao i portreti svetaca i srpskih istorijskih ličnosti (Stefan Nemanja, Sveti Sava, kralj Milutin).

Nakon proglašenja Srpske patrijaršije (1346), prizrenski episkopi su dobili počasni čin mitropolita,[7] čime je i Bogorodica Ljeviška uzdignuta na stepen mitropolitskog središta.[8] Sredinom 15. veka, Prizren je potpao pod tursku vlast, čime je označen početak novog razdoblja u istoriji Prizrenske eparhije i njenog katedralnog hrama. Nakon obnove Srpske patrijaršije (1557), Prizrenska eparhija se ponovo našla u njenom sastavu.

Šire područje Prizrenske eparhije teško je postradalo tokom ratnih godina (1688-1690, 1716-1718, 1737-1739). Usled velikih seoba Srba sa područja Metohije i susednih oblasti, položaj srpskih crkvenih ustanova je vremenom postao veoma težak. Najkasnije sredinom 18. veka, Bogorodica Ljeviška je oduzeta od pravoslavnih Srba i pretvorena u džamiju. Ovaj čin teško je pogađao srpski narod u Prizrenu, što je posvedočeno zapisima iz 1756. godine.[9] Postoji mišljenje da se pretvaranje u džamiju dogodilo znatno ranije, već na početku turske vladavine u Prizrenu.[10] Ova pretpostavka je bila prihvaćena u delu stručne javnosti.[11] Nezavisno od tog pitanja, pretvaranjem u džamiju unutrašnjost hrama je pretrpela znatna oštećenja: freske su izubijane čekićem, pokrivene slojem maltera i prekrečene. Ponovo su otkrivene za vreme restauratorskih radova u periodu od 1950. do 1952. godine, a napori na njihovoj sanaciji trajali su sve do 1976. godine.

Za vreme trajanja tusrke vlasti nisu postojali nikakvi izgledi da se Bogorodica Ljeviška ponovo vrati u svoje izvorno stanje, tako da je funkciju katedralnog hrama privremeno preuzela Stara crkva Svetog Đorđa u Prizrenu, a kasnije je ista funkcija zvanično preneta na novopodignuti Saborni hram Svetog Đorđa u Prizrenu, koji je dovršen 1887. godine.[12][13] Uprkos tome, u svesti pravoslavnih Srba u Prizrenu čuvana je uspomena na stari katedralni hram.[14] Tek nakon oslobođenja Prizrena (1912), Bogorodica Ljeviška je ponovo pretvorena u crkvu, ali radovi na njenoj restauraciji nisu mogli biti ostvareni tokom narednih godina, usled ratnih neprilika koje su trajale sve do 1918. godine.[15]

Nakon Prvog svetskog rata, pred nadležne crkvene vlasti se u više navrata postavljalo pitanje o mogućem vraćanju statusa katedralnog hrama Bogorodici Ljeviškoj, ali do toga nije došlo čak ni nakon opsežnih restauratorskih radova koji su sprovedeni sredinm 20 veka. Pošto je arhijerejska katedra zadržana u novom sabornom hramu Svetog Đorđa, drevnoj crkvi Bogorodice Ljeviške je ostavljen počasni status starog sabornog hrama.[16]

Od dolaska NATO snaga na Kosovo i Metohiju (1999), crkva je pod zaštitom nemačkih vojnika. I pored toga, crkva je gađana iz vatrenog oružja i zapaljena 17. marta 2004. godine od strane albanskih vandala, za vreme Martovskog pogroma.

Dana 13. jula 2006. Crkva Bogorodice Ljeviške je stavljena na Uneskovu listu svetske kulturne baštine, kao deo ansambla srednjovekovnih spomenika na Kosovu. Za ovu grupu spomenika se smatra da su ugroženi.

Svetska baština[uredi]

Ova crkva se nalazi na spisku Uneskove Svetske baštine zajedno sa još tri manastira SPC pod imenom Srednjovekovni spomenici na Kosovu i Metohiji.

Restauracija oštećenih fresaka počela je 2014. godine.[17]

Galerija fresaka[uredi]

Dokumentarni film[uredi]

Izvori[uredi]

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]