Američki starosedeoci

Из Википедије, слободне енциклопедије
Иди на навигацију Иди на претрагу
Američki starosedeoci
Montaje amerindios.png
Etničke grupe u Americi
prvi red: EskimiČirokiApačiNava
drugi red: MajeKalinaJanomamiMajoruni
treći red: GvaraniKečuаAjmaraAraukanci
Ukupna populacija
oko 69 miliona
Regioni sa značajnom populacijom
 Meksiko 25.700.000
 Peru 14.400.000
 Bolivija 6.800.000
 Gvatemala 6.000.000
 Ekvador 3.400.000
 SAD 3.000.000—5.000.000
 Čile 2.000.000
 Kanada 1.400.000
 Kolumbija 1.400.000
 Argentina 955.000
 Brazil 818.000
 Venecuela 524.000
 Honduras 520.000
 Nikaragva 444.000
Jezici
američki domorodački jezici, engleski, španski, francuski, danski, holandski
Religija
religija Inuita, hrišćanstvo, crkva američkih domorodaca

Američki starosedeoci (engl. Indigenous peoples of the Americas), nazvani i Indijanci (izuzev Eskima i Aleuta),[1] su narodi koji su od praistorije nastanjivali krajeve od arktičke Kanade i Aljaske do Ognjene zemlje (šp. Tierra del Fuego) u Čileu i Argentini, koji se međusobno razlikuju po jezicima, kulturi i fizičkom izgledu.

Većinom su to lovačko-sakupljačka društva. U najrazvijenije narode sa ovog podneblja, koji su uspeli podići visoko razvijene civilizacije, spadaju narodi Olmeka, Tolteka, Maja i Asteka iz Meksika i Inka iz Perua. I danas mnogi od njih žive u rezervatima, posebno u Kanadi, SAD i Brazilu.

Ime[уреди]

Za većinu starosedelačkih naroda Amerika dugo je korišćen zajednički naziv Indijanci, izuzetak su bili Eskimi i Aleuti. Ovo ime su dobili po Indiji jer su doseljenici pogrešno mislili da se radi o obali Indije, a ne o novootkrivenom kontinentu Americi. Kolumbo je, prilikom tzv. „otkrivanja Amerike”, mislio da je stigao u Indiju i zato je ljude sa kojima je dolazio u dodir nazivao Indijancima (šp. indios). Stanovnici SAD-a ih u novije vreme službeno više ne nazivaju Indijancima (engl. Indians) nego američkim domorocima odnosno starosedeocima (engl. Native Americans). Naziv crvenokošci (engl. Redskins ili franc. Peaux-Rouges) je uvredljiv.

Broj[уреди]

Rasprostranjenost američkih starosedelaca u Severnoj i Južnoj Americi

Savremeni Indijanci su većinom zvanično hrišćani, ali se drže i domorodačkih verovanja i običaja. Oko 30.610.387 govori neki od domorodačkih jezika kao materinski, a mnogi su asimilovani te govore samo engleski, španski, portugalski, francuski ili holandski. Najrasprostranjeniji domorodački jezik je kečua (jezik drevnih Inka) koji danas govori oko 10.000.000 ljudi. U SAD-u su pod imenom američki domoroci (engl. Native Americans), a u Kanadi pod imenom prve nacije (engl. First Nations) zajedno pobrojani Indijanci i Eskimi. U podacima o Grenlandu misli se na Eskime. Domorodačko stanovništvo je sasvim izumrlo (od bolesti, ropstva i ubojstava) na području današnjih karipskih država (Antigva i Barbuda, Bahami, Barbados, Kuba, Dominikanska Republika, Grenada, Haiti, Jamajka, Portoriko, Sent Kristofor i Nevis, Sent Lucija, Trinidad i Tobago). Domoroci su sasvim izumrli i u Urugvaju[2] i u velikim delovima Argentine (Patagonija, Ognjena zemlja).

Nepoznato je koliko je domorodaca živelo na američkom kontinentu u času Kolumbovog dolaska. Procene se kreću od manje od 10.000.000 do više od 100.000.000. Danas na američkom kontinentu živi oko 52.000.000 Indijanaca, oko 125.000.000 mestika i oko 801.000 zambosa.

Narodi[уреди]

Narodi SAD i Kanade[уреди]

Severnoamerički indijanac
Šošonski kamp, oko 1900.

Verovanja[уреди]

Iako među starosedeocima američkog kontinenta postoje ogromne razlike u pogledu jezika, porekla, načina života i pogleda na svet, ipak se mogu pronaći neke crte zajedničke svim plemenima.

  • Na prvom mestu to je verovanje u jedno vrhovno biće, Boga, koje različita plemena nazivaju različitim nazivima: Veliki Duh, Sveti Duh, Manitu, Mistična Sila, Velika Tajna, Vakan Tanka, itd.
  • Takođe je kod svih indijanskih plemena veoma izraženo poštovanje prirode i verovanje u prirodnu mudrost i sudbinsku uslovljenost prirodom, kao i dubinsku povezanost čoveka i prirode.

Poreklo[уреди]

Po novim otkrićima naučnika sa Univerziteta Berkli u Kaliforniji i Univerziteta u Kopenhagenu, američki starosedeoci su potomci sibirskih naroda. Oni su uspeli da dokažu da se grupa Sibiraca preselila na Aljasku pre oko 23.000 godina, a zatim se postepeno razišla na oba američka kontinenta. Preci američkih starosedelaca su prešli sada potopljenu Beringiju, koja je nekad predstavljala kopneni most između severoistočne Azije i severozapadne Amerike. Naučnici su ispitali 31 genom. Ispitani genomi pripadaju sadašnjim stanovnicima Amerike, Sibira i Okeanije, a isto tako su ispitali i ostatke 23 osobe koje su preminule pre 200 do 6.000 godina. [23]

Vidi još[уреди]

Reference[уреди]

  1. ^ Kristofor Kolumbo je bio ubeđen da je stigao u Indiju te je američke starosedeoce pogrešno nazvao Indijancima.
  2. ^ www.cia.gov, "URUGUAY", objavljeno 22. marta 2016., preuzeto 30. aprila 2016.
  3. ^ Proyecciones de indígenas de México y de las entidades federativas 2000-2010
  4. ^ „Перу” - The World Factbook — Central Intelligence Agency
  5. ^ „Боливија” - The World Factbook — Central Intelligence Agency
  6. ^ „Гватемала” - The World Factbook — Central Intelligence Agency
  7. ^ The American Indian and Alaska Native Population: 2010
  8. ^ Síntesis de Resultados
  9. 9,0 9,1 po popisu 2005.
  10. ^ po popisu 2006.
  11. ^ news.bbc.co.uk, "Brazil urged to protect Indians", objavljeno 30. marta 2005., preuzeto 30. aprila 2016.
  12. ^ Página No Encontrada | Indec:Instituto Nacional De Estadistica Y Censos De La Republica Argentina
  13. ^ Country Studies
  14. ^ „Хондурас” - The World Factbook — Central Intelligence Agency
  15. ^ „Панама” - The World Factbook — Central Intelligence Agency
  16. ^ Wayback Machine
  17. ^ www.soitu.es, "Una comunidad indígena salvadoreña pide su reconocimiento constitucional en el país", objavljeno 9. avgusta 2008., preuzeto 30. aprila 2016.
  18. ^ „Костарика” - The World Factbook — Central Intelligence Agency
  19. ^ Población amerindia Guayanas
  20. ^ „Гренланд” - The World Factbook — Central Intelligence Agency
  21. ^ Redatam::CELADE, ECLAC - United Nations
  22. ^ Indigene: Guayana Francesa
  23. ^ Faculty of SCIENCE > Press > News > 2015 > The population history... 21 July 2015 The population history of Native Americans

Spoljašnje veze[уреди]