Bosanski Petrovac

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Za druga značenja, pogledajte Petrovac (višeznačna odrednica).
Bosanski Petrovac
Planina Osječenica
Planina Osječenica
Grb
Osnovni podaci
Država Zastava Bosne i Hercegovine Bosna i Hercegovina
Entitet Zastava Federacije Bosne i Hercegovine Federacija BiH
Kanton Zastava Unsko-sanskog kantona Unsko-sanski kanton
Opština Bosanski Petrovac
Stanovništvo
Stanovništvo (2013) Decrease 3781
Položaj
Koordinate 44°33′00″N 16°22′00″E / 44.55, 16.366667
Vremenska zona UTC+1 (CET), ljeti UTC+2 (CEST)
Nadmorska visina 664 m
Bosanski Petrovac na mapi BiH
{{{alt}}}
Bosanski Petrovac
Bosanski Petrovac na mapi BiH
Ostali podaci
Poštanski broj 77250
Pozivni broj 037


Koordinate: 44° 32′ 60″ SGŠ, 16° 22′ 00″ IGD

Bosanski Petrovac (Petrovac od 31. oktobra 1992. do 15. septembra 1995[1]) je gradsko naselje i središte istoimene opštine u zapadnom dijelu Federacije Bosne i Hercegovine, BiH, sa 3.781 popisanih stanovnikom prema preliminarnim rezultatima popisa iz 2013.[2]

Geografija[uredi]

Grad Bosanski Petrovac se nalazi na raskrsnici puteva Bihać - Jajce - Knin, u Petrovačkom polju, između planina Osječenice, Klekovače, i Grmeča na nadmorskoj visini od 664 m. Opštinu okružuju planine Grmeč sa sjevera, sa zapada Risovac i Cava, a sa juga Osječnica. Planine su bogate šumama, što predstavlja osnovu ekonomskog razvoja opštine. Samu visoravan najviše karakteriše kraško tlo. Osim nekoliko neznatnih izvora na podnožju okolnih obronaka na ovoj visoravni nema ni jedne rijeke, čak niti ovećeg potoka.

Istorija[uredi]

Stara crkva u Bosanskom Petrovcu

Kao naselje Bosanski Petrovac je postojalo još u rimsko doba kao raskrsnica puteva. Konstantin Porfirogenit ga spominje u 10. vijeku pod nazivom Pset. Razdoblje rimske dominacije ovde je potvrđeno nalazima na 15 lokaliteta, što već samo po sebi govori o veoma slabom naseljavanju ovih područja u to vreme. Na lokalitetu Bukovaca nalaze se tragovi rimske nekropole, gde je otkrivena kasno-antička grobnica i rimski novac. Samo 16 lokaliteta iz perioda srednjeg vijeka govori da je ovo geografski veoma prostrano područje slabo naseljeno i u ovom periodu. Treba spomenuti srednjovekovni grad Bjelaj (stari toponim Bilaj) koji se nalazi na rubu Bjelajskog (Bilajskog) polja. Prvi put se u dokumentima spominje 945. godine. Srednjovekovna arhitektura ovog grada je i danas dosta dobro očuvana. U pisanim dokumentima, naselje koje je bilo na mjestu današnjeg Bosanskog Petrovca spominje se 1334. godine pod nazivom St. Petri de eodem. Osmanlije ovo područje osvajaju između 1520. i 1530. godine i tu organizuju kadiluk Novosel. Petrovački grad je dočekao u dobrom stanju okupaciju Austrougarske 1878. godine. Verovatno je porušen 1905. godine prilikom sprovođenja regulacionog plana, koji je izgradila austrougarska vlast. U vrijeme osmanske dominacije bio je sjedište Petrovačke kapetanije. Za Bosanski Petrovac značajno je napomenuti proizvodnju ćilima u kućnoj radinosti.

Drugi svetski rat[uredi]

Petrovački kraj je bio značajno partizansko uporište tokom Drugog svetskog rata. U Petrovcu je održan Prvi kongres lekara NOVJ 25. septembra 1942. Iste godine 1. novembra u Petrovcu je formirana Prva proleterska divizija NOVJ, a od 6. do 8. decembra je održana Pra konferencija Antifašističkog fronta žena. Od septembra do decembra 1942. godine u gradu je boravio Tito pa se može reći da je za to vreme Bosanski Petrovac bio de facto glavni grad oslobođene teritorije pod partizanima.

Drugi svjetski rat[uredi]

Pokolji Srba u ovom srezu počeli su 26. jula ubistvom 10 meštana sela Kolunić. Od 29. do 31. jula ustaše su življem iz okolnih sela napunile školu u Petrovcu. Svi su pobijeni rafalima iz mitraljeza. Posle masakra ustaše su školu zapalile.

U Bosanskom Petrovcu, 27 jula 1941. ustaše su uhapsile 50 Srba a preko noći doveli u zatvor veći broj, i to onih koje danju nisu mogli uhapsiti. Neke od pohapšenih ustaše su odmah po hvatanju ubile pred zatvorom sreskog suda, a ostale noću u samom zatvoru.[3]

Da navedemo samo još dva slučaja koja su jeziva kao i drugi. Reč je o Rajku Čajkanoviću, trgovcu iz Bosanskog Petrovca i Milice Medić studenta medicine iz Ličkih Doljana. Čajkanović se nalazio u onoj grupi Srba zatvorenika u Bosanskom Petrovcu za koju je u leto 1941. Ustaški zapovednik Šljarić izdao naredbu da se svi u zatvoru poubijaju. Ustaše su pristupile odmah izvršenju naređenja i počeli da pucaju na zatvorenike. Po ispaljenom plotunu , Čajkanović se iako nije bio pogođen srušio na pod i napravio mrtav. Zatim je došao drugi pa treći plotun i „i Srbi su padali kao snoplje na pod“. Nekolicina poubijanih srušila se na Čajkanovića i tako ga zaštitila svojim telima. Kada su ovi 60 srba pali ustaše su prestale da pucaju , samo je jedan od njih sa revolverom u ruci pristupio bliže gomili leševa i opalio nekoliko metaka na one koji su pokazivali ma kakav znak života. . Čajkanović je i ovaj put imao sreće da ne bude pogođen mada u svi oko njega bili mecima izrešetani . Kada su ustaše konstatovali da su svi Srbi mrtvi izašli su napolje. Međutim vratili su se još jednom ponovo pregledali da li su svi poubijani, a zatim se udaljili iz zatvora. Celu tu noć Čajkanović je slušao pucnjavu ispred zatvora, gde su ustaše ubijale one Srbe koje su tokom noći uhapsili i dovodili . Kada se pucnjava utišala, u zatvor je ušao ključar , pregledao sobu gde su se nalazili poubijani Srbi, izašao napolje ne zaključavši vrata za sobom. Čim su se ustaše povukle iz zatvora . Čajkanović se po glavi namazao krvlju i mozgom poubijanih ljudi, kako bi zaista davao ustisak mrtvog čoveka. „Počelo je da sviće. Podigao sam glavu da vidim da li je još ko od prisutnih živ. Na moju veliku radost“, kaže Čajkanović „video sam da se još miču Đura Ćuk i Luka Broćeta, zemljoradnici, Božidar Šljivar dečko od 16 godina i Simo Gruber, starac od 70 godina. Ne oklevajući rekao sam odmah Ćuku i Broćeti da bi trebalo nešto preduzeti da bismo pobegli iz zatvora. Ćuk je kod sebe imao veliki nož i njime je počeo da kopa zid, ali u tome nije uspeo, jer je ovaj bio od kamena. Zatim je jedan od njih dvojice ustao , došao do vrata i utvrdio da nisu bila zaključana“. Na svu sreću što nisu odmah krenuli u beskstvo , jer bi ih ustaše primetile i naknadno poubijali. Dok su se oni premišljali iznenada je u sobu ušao jedan ustaša, koji je primetio da su Šljivar i Gruber živi. „Odmah je ispalio na svakog od njih po jedan metak i tako ih ubio. Posle toga ustaša je izašao iz sobe i nije se više vraćao“. Čajkanović je zatim poslao Ćuka na vrata da vidi da li ima koga napolju. Ovaj ga je poslušao ali se nije vratio unutra što je bio dobar znak : iskoristio je priliku da pobegne. Sa Ćukom je izašao i Luka Broćeta i počela su obojica da beže preko dvorišta u istom pravcu. Međutim iako je Ćuka primetio ustaša koji je bio nastraži uspeo je da pobegne, „dok je na Broćetu stražar ispalio jedan metak i ubio ga u kukuruzima“. Posle ovoga i Čajkanović se izvukao iz zatvora i videći kako je Broćeta nastradao , pobegao u drugom pravcu. Bežeći preko vrtova stigao je u baštu prote Nikole Novakovića i uvukao se u jednu jamu pokrivenu daskama. Pošto se uverio da oko njega svuda vlada mir, osta je tu jedan dan. Međutim desila mu se jedna nezgoda Žena Sime Banjca i još jedna Hrvatica slučajno su prelazile preko parohijske bašte, i zbog velike trave nisu primetile jamu, te jedna od ljih stane na daske koje se zbog tereta razmaknu i ona upadne unutra. Primetila je da se neko nalazi u jami, iskočila i počela da beži vrišteći. Čajkanović je bio svestan opasnosti koja mu preti, stoga je izašao iz jame pozvao obe žene da se vrate, objasnio im svoj slučaj i zamolio ih naročito Hrvaticu da ga ne prijavljuje ustašama. , koji bi ga, ako doznaju gde je sigurno potražili i ubili. Pošto su mu obe obećale da ga neće prijaviti, Čajkanović se opet vratio u jamu, odakle se istog dana predveče izvukao i prešao u baštu Sime Banjca. Dva dana je proveo u Banjčevom hambaru , a zatim je prešao u svoju štalu, gde je proveo tri dana. Tu ga je žena vrlo oprezno posećivala i donsoila mu hranu i vodu. Četvrti dan je morao da napusti štalu koju je policija rekvirirala za hrvtasku vojsku, tada je prešao u kuću popeo se na tavan i tu ostao 40 dana. Kada je i kuća rekvirirana za hrvatsku vojsku , Čajkanović se sa ženom pokupio neke najneophodnije satvari i prešao u svoju drugu kuću na periferiji Bosanskog Petrovca. Kada su se svi Srbi iz Bosankskog Petrovca morali da isele u Prijedor i Čajkanović se sa ženom iselio i odatle kasnije prešao u Srbiju. U Beograd je stigao 22. Septebra 1942. godine.[4]

Iz raznih mesta u Bosanskoj Krajini: Bosanskog Petrovca, Bosanske Krupe , Bihaća i dr. U leto 1941. godine bačeno je u jamu kod sela Risovca, srez Bosanski Petrovac oko 300 najuglednijih Srba.[5][nepouzdan izvor?]

U srezu Bosanski Petrovac u selu Tuku, spaljeno je 250 srpskih kuća, a samo u jednoj od njih izgorelo je 75 srpskih duša.[6]

Pojedine pravoslavne crkve pretvarane su u štale. Tako su ustaše u selu Jasenovcu koristile crkvu kao štalu sve dok je nisu razrušile, a tako su ustaše postupale i sa crkvom u Bosanskom Petrovcu.[7]

Ustaše su u periodu 1941-1945 na području sreza Bosanski Petrovac dosledno genocidnim radnjama na 22 stratišta ubile 3.790 lica srpske nacionalnosti. Ovim brojem nisu obuhvaćene žrtve iz jame Risovac i Boričevac.

Poznati Petrovčani[uredi]

Petrovački heroji[uredi]

Dvadest troje učesnika NOB-a rođenih na teritoriji Bosanskog Petrovca je odlikovano ordenom narodnog heroja Jugoslavije.[8] Njima u čast, poslije rata je izgrađen park u kom su se nalazile statue sva 23 narodna heroja. Nakon 15. septembra 1995. kada je Armija BiH zauzela grad većina statua je uništeno a u parku izgrađena džamija.

Ime i prezime Mesto rođenja Poginuo Za NH proglašen
Radivoj Rodić Krnjeuša, Petrovac Agići, 1942. 1953.
Zdravko Čelar Rašinovac, Petrovac Jošavka, 1942. 1942.
Mahmut Ibrahimpašić Mašo Bjelaj, Petrovac Bitka za Beograd, 1944. 1944.
Miladin Zorić Garača Oraško Brdo, Petrovac Sremski front, 1945. 1945.
Đuran Kovačević Bukovača, Petrovac ne 1945.
Pane Đukić Limar Kapljuv, Petrovac ne 1951.
Nikola Karanović Prkosi, Petrovac ne 1951.
Svetko Kačar Kačo Bara, Petrovac Građevine na Ibru, 1944. 1951.
Milan Ćup Vedro Polje, Petrovac Vranica, 1944. 1951.
Vlado Bajić Bara, Petrovac ne 1952.
Nikola Vojvodić Vojvoda Oraško Brdo, Petrovac Orahovac kod Prače 1943. 1953.
Ilija Došen Vedro Polje, Petrovac ne 1953.
Drago Đukić Medeno Polje, Petrovac ne 1953.
Marko Jokić Vođenica, Petrovac Desant na Drvar, 1944. 1953.
Bogdan Kapelan Rašinovac, Petrovac Užička Republika, 1941. 1953.
Mirko Kesić Kešo Medeno Polje, Petrovac Bioska, 1944. 1953.
Pero Kecman Mukonja Bukovača, Petrovac Devetak, 1943. 1953.
Mile Latinović Jasenovac, Petrovac Tovarnik, 1944. 1953.
Trivo Latinović Garonja Bravsko, Petrovac Ključ, 1943. 1953.
Drago Mažar Krnjeuša, Petrovac ne 1953.
Đuro Pećanac Đurekan Suvaja, Petrovac Bravsko, Petrovac, 1942. 1953.
Branko Surla Vrtoče, Petrovac Mionica, 1944. 1953.
Vaso Kelečević Oštrelj, Petrovac Oštrelj, Petrovac, 1941. 1953.

Reference[uredi]

  1. Zakon o promjeni naziva opštine Bosanski Petrovac i naseljenog mjesta Bosanski Petrovac u Petrovac (Broj: 02-1429/92), Službeni glasnik Republike Srpske broj 3/92.
  2. Popis stanovništva u BiH 2013.
  3. Stranjaković 1991, strane 253,254
  4. Najveći zločini sadašnjice : (patnje i stradanje srpskog naroda u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj od 1941-1945), Dr. Dragoslav Stranjaković, Gornji Milanovac Dečje novine 1991. str.
  5. Dragoljub Savić, sveštenik iz Krnjeuša, Preljina 15.4.1942. godine
  6. Luka Latinović, zemljoradnik iz Rašinovaca srez Bosanski Petrovac , Beograd 11.6.1943. god.(K)
  7. Milivoje Kovačević iz Jasenovca srez Novska
  8. Kovačević, S. Dušan: PETROVAC U PODNOŽJU GRMEČA KLEKOVAČE I OSJEČENICE, Futura Publikacije, Novi Sad (2006)

Spoljašnje veze[uredi]