Đer

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Đer
mađ. Győr
Tanácsház (4402. számú műemlék).jpg
Kolaž fotografija Đera
Grb
Grb
Administrativni podaci
Država  Mađarska
Region Zapadna prekodunavska regija
Županija Đer-Mošon-Šopron
Srez Đer
Stanovništvo
Stanovništvo
 —  127.594
 — gustina 730.71/km2
Geografske karakteristike
Koordinate 47°41′03″ SGŠ; 17°38′06″ IGD / 47.68403° SGŠ; 17.63507° IGD / 47.68403; 17.63507Koordinate: 47°41′03″ SGŠ; 17°38′06″ IGD / 47.68403° SGŠ; 17.63507° IGD / 47.68403; 17.63507
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Površina 174,61 km2
Đer na mapi Mađarske
Đer
Đer
Poštanski broj 9000–9030
Pozivni broj 96
Veb-sajt
www.gyor.hu

Đer, ranije Đur (mađ. Győr, nem. Raab, svk. Ráb) je šesti po veličini grad u Mađarskoj. Đer je središte Zapadne prekodunavske regije i glavni grad županije Đer-Mošon-Šopron.

Grad ima 128.808 stanovnika prema podacima iz 2008. godine.

Položaj grada[uredi]

Grad Đer se nalazi u severozapadnom delu Mađarske, na svega 20 km od slovačke granice. Od prestonice Budimpešte grad je udaljen 125 kilometara severozapadno. Sa Budimpeštom je povezan dobrim saobraćajnim vezama (magistralna pruga BudimpeštaBeč sa krakom za Bratislavu, savremeni auto-put M1, najprometniji u državi).

Đer se nalazi u severozapadnom delu Panonske nizije, u ravničarskom kraju. Klima u gradu je umereno kontinentalna. Grad izlazi na Moson, veliki rukavac Dunava, koji je istovremeno granica ka Slovačkoj (20 km severno).

Istorija[uredi]

Istorija Đera počinje u praistoriji, kada se ovo područje prvi put naseljava keltskim plemenima. Kasnije naselje potpada pod vlast Starog Rima, utvrđuje se kao pogranično i dobija ime Arrabona, iz čega su izvedeni nemački i slovački nazivi za grad (Raab, odnosno Ráb).

Po dolasku Mađara u Panoniju na mestu današnjeg grada obrazovalo se naselje oko napuštene starorimske tvrđave. U 13. veku razvoj naselja je prekinut najezdom Mongola, a potom napadima čeških kraljeva.

Srbi u Đuru[uredi]

Đur (=srpski naziv) je bio važna šajkaška stanica, i Srbi vojnici se tu javljaju prilično rano. Srpska crkva u Đuru podignuta je još 1320. godine, strane Srba šajkaša.[1] Oni su to mesto zvali Janok. Nadvojvoda je dao nalog đurskom obrštaru Prajneru, da Srbe naseli u jednom predgrađu Đura, i nekim zapustelim okolnim selima. U drugoj polovini 16. veka grad je pod udarom Osmanlija, koji ga drže nekoliko godina. Veliki vezir Sinan-paša zauzeo je Đur septembra 1594. godine.[2] Tokom 17. veka Đer postaje pogranično utvrđenje habzburške monarhije na stalno nemirnoj granici ka Otomanskom carstvu. Ovakav položaj uslovio je česta razaranja, što se nepovoljno odrazilo na život u naselju i okolini. Od srpskih oficira u 16. veku, pominju se Mihajilo Đuri 1561. godine iz Đura a u Komoranu, Mihajilo Ovčarević 1563. godine u Đuru.

Godine 1683. grad se zauvek oslobađa turske opasnosti i počinje se ponovo razvijati. Kada je ukinuta graničarska kompanija u Đuru, ostavljeno je na volju oficirima i šajkašima, da se izasne - da li prelaze u novi korpus ili u red građana. Novu crkvu posvećenu Sv. Nikoli podigli su izbegli Srbi odmah po naseljavanju. Pop Gavril je bio paroh u Đuru 1715. godine.[3] U Đuru je 1712. godine zapovednik nad Srbima šajkašima bio obrštar Jenej Petar. 1743. godine Đer (po mađarski) dobija gradska prava. Grad u 18. veku se brzo razvija i postaje važno kulturno, privredno i upravno središte. U ovo vreme značajan činilac u gradu bili su malobrojni Srbi, iz kojih je danas sačuvana srpska pravoslavna crkva. Sadašnja pravoslavna crkva građena je krajem 18. veka u arhitektonskom stilu zrelog baroka. Ikone je slikao nepoznati grčki majstor, slikarski obrazovan na bečkoj Akademiji. Taj ikonostas je kasnije prenet u Sentandreju, gde se čuva.[4] Sabovski šegrt Maćašević iz Đura, uči zanat oko 1740. godine u Budimu. Na jednom dokumentu sastavljenom 1748. godine u budimskom Tabanu, potpisao se Konstantin Belušev paroh đurski. Aron Georgijević je početkom 19. veka prešao iz Jegre u Đur, za sveštenika. Tu je 1801. godine preveo pravoslavni "Katihizis", na mađarski jezik. Kupac jedne duhovne knjige prevedene na srpski jezik, bio je 1803. godine Simeon Todorović "pomoćnik crkveni".[5] Srbijanski trgovac Aron Despinić je 1828. godine prodao u Đuru 287 svinja, koje je doterao iz Srbije. On je takođe 1829. godine dao prilog za đursku srpsku crkvu. Te godine jednu srpsku knjigu kupio je u Đuru, Jovan Pačić prvi kapetan konjički i "spisatelj srpski". On je bio prenumerant i 1825. godine[6] Skupljači pretplate za "Novine serbske" u Beči bili su 1813. godine u Đuru, braća Demetrovići.

Gavril Stefanović Venclović srpski književnik je živeo izvesno vreme u Đuru, gde je bio kapelan. On je 1736. godine u Đuru preveo delo Rusa, episkopa crnigovskog Lazara Baranovića: "Mač duhovni", u tri knjige.[7] Gavrilo Mijakić iz Đura je postao srpsko-pravoslavni episkop u Marči.

Đur je čuveno trgovačko mesto, gde je uvek bilo dosta trgovaca sa strane koji su duže-kraće boravili, tako i naših Srba. Tomaševčani, Jovan Dimić žitar (1843) i Vasilije Bukovala (1847) stanovali su duže, i tamo se javljaju kao pretplatnici srpskih knjiga. Kao prenumeranti knjige Vuka St. Karadžića "Srpske narodne pesme", pored dvojice domaćih trgovaca tu su 1846. godine i njihove kolege iz Zemuna, Mitrovice (3), Velikog Bečkereka, Klenka, Šimunovaca, Požarevca. Rašićevu knjigu iz 1852. godine nabavio je u Đuru, trgovac Stefan Baić za svoje sinove Luku i Jocu (dva egzemplara).[8][9] Lađa vlasnika M. Zvikla je 1868. godine iz Đura dovezla u Zemun, 8302 merova žita i 360 merova ječma. Tu je dovožena roba Dunavom, tovari žita lađama, doterivani ili lađom nošeni čopori svinja, jer je bio tu jak vašar. On se 1827. godine održavao: druge nedelje časnog posta, u sredu pred Blagovesti, uoči Brašančeva, 22. jula, 8. septembra i 19. novembra.[10] Kupci knjige Dositeja Obradovića bili su 1826. godine, članovi porodice Demetrović, otac i dve kćerke uzeli su 4 primerka. Pretplatnici srpske knjige 1847. godine su Vasilije Adžić advokat, Teodor od Baić, Vasa Bukovala (trgovac iz Tomaševca), Vladislav Terzić, Jovan Forović, Konstantin Stefanović, Dimitrije Vasić, Stefan Sarajlić, Pavle Sarajlić, Svetislav Farović, Aleksandar Badulović. Tamošnji trgovci su bili: Demetrijević Aleksandar (rođen 1797), Andrija Marković (1846), Vladislav Terzijić, (1846), Anastas Bejalo (umro 1844),

Tokom Revolucije 1848-49. Đer, uvek u senci Beča, nije imao značajnu ulogu, pa nije značajnije stradao. Posle Revolucije grad se brzo podigao i uskoro dobio železničku vezu sa Budimpeštom i Bečom. Takođe, u ovo vreme podignute su mnoge nove građevine, a grad se i brojčano povećavao. Domaćih Srba starosedelaca je 1847. godine iznosio 70, a dve decenije kasnije bilo ih samo 21 duša.[11] U Đuru je paroh bio 1897. godine pop Isidor Nikolić. Žalili su se malobrojni parohijani, na njegovo nesavesno obavljanje dužnosti.[12]

Po srpskom izvoru iz 1905. godine Đur je parohijska filijala koja potpada pod parohiju Komoran. Tu su još Trnava, Serdahelj i Mošonj. Administrira paroh prota Kornelije Čupić iz Sentandreje. Tada je u mestu pravoslavna Nikolajevska crkva, a nalaze u parohiji 22 pravoslavne duše, i samo jedan srpski dom. Prethodno su državne vlasti godine 1900. zapisali 47 pravoslavnih žitelja, od kojih je 24 bilo srpske nacionalnosti.[13]

Posle Prvog svetskog rata Đer je ušao u okvir novoosnovane mađarske republike, gde grad postaje pogranični, što usporava razvoj grada. Novi prekid desio se krajem Drugog svetskog rata kada je Đer stradao pri ulasku sovjetske vojske u grad krajem 1944. godine. Grad je ponovo obnovljen. Tokom druge polovine veka grad je doživeo ponovo razvoj i rast stanovništva (sa 70 hiljada posle rata na 120 hiljada početkom 90ih godina). Međutim, počeo je zaostajati za drugim velikim gradovima u državi, što bila posledica blizine „gvozdene zavese“ (granica sa Austrijom). Tokom proteklih godina tranzicije, posle otvaranja Mađarske ka Zapadu, Đer se našao na veoma povoljnom položaju na glavnoj vezi sa najrazvijenim susedom Mađarske, pa je grad doživeo razvoj i rast (za razliku od većine drugih gradova u državi).

Stanovništvo[uredi]

Đer danas ima oko 130 hiljada stanovnika i šesti je grad po veličini u državi (ali i najbrže rastući u toku protekle 2 decenije). Grad poslednjih godina brzo raste zahvaljujući podsticanju ekonomije na veoma važnoj prometnoj vezi BudimpeštaBratislavaBeč.

Stanovništvo Đera mahom čine Mađari — 95%. Po veroispovesti većina u gradu su katolici. Nekadašnje brojno jevrejsko i nemačko stanovništvo danas ne postoji.

Reference[uredi]

  1. "Brankovo kolo", Karlovci 1911. godine
  2. "Delo", Beograd 1907. godine
  3. "Zbornik Matice srpske za književnost i jezik", Novi Sad 1964. godine
  4. "Nin", specijalni dodatak Dinka Davidova, Beograd 1990. godine
  5. "Sedmoglava aždaja - ili opisanije sedmi grehov smertnih...", Budim 1803. godine
  6. Lazar Lazarević: "Vladimir i Kosara - drama u tri akta", Budim 1829. godine
  7. "Srpski dijalektološki zbornik", Beograd 1911. godine
  8. Milan David Rašić: "Fedor i Marija ili vjernost do smrti", prevod, Beč 1852. godine
  9. Milan David Rašić: "Kosmajka ili pogled na strane knjažestva Srbije..."; Beč 1852. godine
  10. "Danica", Beč 1828. godine
  11. "Glasnik društva srpske slovesnosti", Beograd 1872. godine
  12. "Srpski sion", Karlovci 1897. godine
  13. Mata Kosovac: "Srpska pravoslavna mitropolija Karlovačka po podacima iz 1905. godine", Karlovci 1910. godine

Galerija[uredi]

Međunarodna saradnja[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]