Geografija Crne Gore

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Karta Crne Gore

Crna Gora se nalazi u jugoistočnoj Evropi na Balkanskom poluostrvu. Teritorija Crne Gore zauzima približno 13.812 km².

Granice[uredi | uredi izvor]

Graniči se sa Hrvatskom (14 km) na zapadu, Bosnom i Hercegovinom na sjeveru (225 km), Srbijom na istoku (203 km računajući i Kosovo i Metohiju), Albanijom na jugu (172 km), a od Italije je radvojena Jadranskim morem. Dužina obale je 293,5 km.[1]

Krajnje tačke Crne Gore su:

Zemljina kora na tlu Crne Gore[uredi | uredi izvor]

Zemljina kora na tlu Crne Gore ima različitu debljinu. Najveća je u predjelu crngorskih Dinarida, a najmanja u južnom dijelu basena Jadranskog mora. Zapravo, najmanja je u cenralnom dijelu Južnog Jadrana(20 km), a najveća je u predjelu Lijeve Rijeke, gdje debljina kore iznosi od 45 do 50 km.

Fizičko-geografske odlike[uredi | uredi izvor]

Reljef[uredi | uredi izvor]

Crna Gora se rasprostire od visokih vrhova na granici sa Srbijom i Albanijom i širi se velikom ravnicom koja se prostire nekoliko kilometara. Ravnica grubo nestaje na sjeveru, gdje se Lovćen i Orjen naglo spuštaju u Boku kotorsku.

Crno jezero na Durmitoru je nastalo ledničkom erozijom

Planine Crne Gore spadaju u jedne od najnegostoljubivijih terena u Evropi. Njihova prosječna nadmorska visina je više od 2.000 m. Najviši vrh Crne Gore je Zla Kolata na Prokletijama sa nadmorskom visinom od 2534 m. Jedan od najpoznatijih vrhova Crne Gore je Bobotov kuk na planini Durmitor, koji se nalazi na visini od 2523 m.[a] Planine Crne Gore spadaju u terene Balkanskog poluostrva najviše izmijenjene erozijom tokom poslednjeg ledenog doba.

Jadranska oblast zahvata relativno uzani pojas Crnogorskog primorja od rta Oštro do ušća rijeke Bojane, a prema unutrašnjosti Jadranska oblast se širi ka dolini Bojane i Skadarskoj kotlini, i ka dolinama Morače i Zete. Na krečnjačkoj podlozi razvila se posebna vrsta tla-crvenica, pogodna za uzgoj duvana, vinove loze, voća, maslina i druguh kultura. Pored crvenice javlja se i flišno zemljište. Jadranska oblast se dijeli na: Bokokotorski zaliv, Crnogorsko ili Paštrovićko primorje, Barsko polje, Skadarski basen i Zetsko-Bjelopavlićku ravnicu.

Kanjon rijeke Tare
  • Bokokotorski zaliv sastoji se od četiri manja zaliva: Toplanskog, Tivatskog, Risanskog i Kotorskog. Toplanski i Tivatski zaliv spaja tjesnac Kumbor, a Tivatski i Risanski tjesnac Verige.
  • Paštrovićko primorje proteže se od Boke do Ulcinja. Iznad njega se izdižu planine Rumija i Sutorman. Nekadašnje ostrvo Sveti Stefan pješčanom prevlakom spojeno je sa obalom i pretvoreno u poluostrvo i turistički grad-hotel. Ovaj dio Jadranske oblasti raspolaže pjeskovitim plažama Petrovac, Miločer, Sveti Stefan, Ulcinj itd. Velika Plaža kod Ulcinja je najduža od plaža u Crnoj Gori, duga oko 13 km.
  • Barsko polje je najznačajniji željeznički, lučki i industrijski centar.
  • Skadarski basen predstavlja najveću kriptodepresiju na Balkanskom poluostrvu. Njegova najveća dubina leži 38 m ispod nivoa mora, a površina vode jezera je 6 m iznad nivoa mora. Ono je ujedno i najveće jezero Crne Gore.
  • Zetsko-Bjelopavlićka ravnica se proteže oko rijeka Morače i Zete sve do nedaleko od Nikšićkog polja. Plodno tlo, obilje vode, mediteranska klima učinili su da je ovo najplodniji dio Crne Gore i njena žitnica.

Veliki kraški predeo u Crnoj Gori uglavnom leži na visinama od 1000 m iznad nivoa mora, a neki dijelovi idu skoro do 1.900 m, kao na primjer planina Orjen, najviši masiv među priobalnim krečnjačkim vijencima.

Najdublje jame i jamski sistemi u Crnoj Gori
naziv lokacija dubina (m)
Jama na Vjetrenim brdima Durmitor 897
Jama u Malom Lomnom Dolu Durmitor 605
Jamski sistem u Obručinama Durmitor 464
Jama u Crkvenom Dolu Moračka Kapa 266
Jama u Pribatovom Dolu Maganik 239

Tri najdbulje jame u Crnoj Gori nalaze na Durmitoru. Najdublja među njima nalazi se na Vjetrenim brdima i ima dubinu od 897 metara. U pet najdbuljih jama ubrajaju se po jedna na Moračkoj Kapi i Maganiku.[2]

Klima[uredi | uredi izvor]

Na klimu Crne Gore utiču velike vodene površine Jadranskog mora i Skadarskog jezera, dubok ulazak Boke kotorske u kopno, planinsko zaleđe u blizini obale (Orjen, Lovćen i Rumija) i planinama Durmitor, Bjelasica i Prokletije.

U Primorju i Zetsko-Bjelopavlićkoj ravnici vlada sredozemna klima, sa toplim i suvim ljetima i blagim i kišovitim zimama. Tokom zime sa kopna mora duva suva i hladna bura, dok u jesen sa mora duva jugo donoseći topao vazduh iz sjeverne Afrike i velike količine padavina. Planina Orjen spada u najkišovitija mjesta u Evropi. U toj oblasti padne godišnje 4600 mm padavina, na strmim padinama Orjena u mjestu Crkvice godišnje prosečno padne oko 5000 mm, što predstavlja evropski maksimum padavina, a u rekordnim godinama blizu 7000 mm/m².[3]

Znatno oštriju klimu imaju kraška polja ispod okolnih planinskih vrhova udaljena 20-80 km od mora. U centralnom i sjevernom delu Crne Gore vlada planinska klima, a na krajnjem sjeveru Crne Gore kontinentalna klima, koji osim velikih dnevnih i godišnjih amplituda temperature karakteriše mala godišnja količina padavina uz prilično ravnomjernu raspodjelu po mjesecima. U planinskim oblastima na sjeveru ljeta su relativno hladna i vlažna, a zime duge i oštre, sa čestim mrazevima i niskim temperaturama, koje naglo opadaju sa visinom.

Hidrografija[uredi | uredi izvor]

Rijeke Crne Gore pripadaju Crnomorskom i Jadranskom slivu. Najduža rijeka je Tara (141 km), a ostale duže rijeke su Piva, Ćehotina, Lim, Zeta, Morača i Bojana. Rijeka Tara protiče kroz kanjon dubok 1.300 metara. Jedina plovna rijeka je Rijeka Crnojevića.

Jezera[uredi | uredi izvor]

Najveće jezero Crne Gore je Skadarsko jezero, koje je najveće jezero na Balkanskom poluostrvu. Skadarsko jezero je kriptodepresija.

Glacijalna jezera su najbrojnija ali i najmanja. Veliki broj planina je tokom pleistocena bio zahvaćen glacijacijom. Na njima su se tokom tog perioda obrazovali lednici koji su stvorili karakteristične erozivne i akumulativne oblike. Nakon završetka glacijacije, u pojedinim oblicima reljefa formirana su jezera. Najzastupljenija su glacijalna jezera smeštena u cirkovima i terminalnim basenima. Veći broj glacijalnih jezera nalazi se u cirkovima, na visinama od 1500-2300 m. Zbog njihovog položaja, među visokim planinskim vrhovima i bistre zeleno-plave boje nazivaju ih „gorske oči”.

Baseni glacijalnih jezera u cirkovima su poligenetski (kraška i glacijalna erozija). Od njih su se održala samo ona čije je dno zasuto muljem ili je izgrađeno od vododržljivih stena. Jezera u terminalnim basenima ubrajaju se u erozivno-akumulativna.

Na Durmitoru se nalazi 17 glacijalnih jezera, na Bjelasici 15, na Volujaku 3, na Sinjajevini 2, na Prokletijama i Visitoru 10. Glacijalna jezera na Durmitoru smeštena su između planinskih vrhova i na Jezerskoj površi. Poznatija jezera na ovoj planini su: Veliko i Malo Crno kod Žabljaka, Škrčko, Zmijanje, Valovito, Pašćansko, Riblje, Vražje, Modro itd. Veliko i Malo Crno jezero su najveća i najpoznatija od njih. Leže na nadmorskoj visini od 1413 m. Spojena su jezerouzinom i imaju oblik broja 8. Površina ovih jezera menja se sa promenom vodostaja. Veliko jezero dugačko je 1300 m, široko 800 m a duboko 24 m.

Basen Crnog jezera po postanku je poligenetski (tektonsko-kraško-glacijalni). Za savremeni izgled jezera od značaja je razvoj kraškog procesa u postglacijalno doba. Širina jezerouzine između Velikog i Malog jezera varira od vodostaja. Kreće se od 60 (pri visokom vodostaju) do 5-10 m (pri niskom vodostaju). Pri niskim vodostajima nivo Velikog jezera viši je od nivoa Malog, voda se preliva i gradi slapove.

Crno jezero dobija vodu od padavina koje se izlučuju na njegovu površinu i slivaju se sa neposrednog sliva, od periodskih i sublakustrijskih izvora i vrela, od periodskog toka i stalne pritoke Mlinskog potoka. Vodu gubi periodskom otokom, Žabljačkom rekom, poniranjem i isparavanjem. Žabljačka reka ističe iz Velikog jezera a dugačka je 2 km. Njena voda gubi se u ponorima kod Žabljaka.

Poznatija lednička jezera na planini Bjelasici su: Biogradsko, Pešića, Veliko i Malo Šiško, Veliko i Malo Ursulovačko.

Plavsko jezero je najveće ledničko jezero Prokletija i Crne Gore ali i bivše Jugoslavije. Sem njega, na Prokletijama su poznata lednička jezera: Ridsko, Bukumirsko, Đeravičko (Veliko i Malo), Jezero bez dna, Crno i Travno, Savino i dr. Neka od ovih prokletijskih jezera nalaze u Metohiji, u Srbiji. [4]

Flora[uredi | uredi izvor]

Ušće Morače u Skadarsko jezero

U Crnoj Gori samoniklo raste 2880 vrsta i podvrsta viših biljaka (paprati i cvjetnice), među kojima su 212 endemiti Balkanskog poluostrva, a 22 vrste endemiti Crne Gore.[5] Teritorija Crne Gore se može podeliti na tri ekoregije: ilirske listopadne šume, sredozemnu vegetaciju na priobalju i dva podtipa mješovitih šuma (balkanske mješovite šume na krajnjem sjeveru i istoku i dinarske mješovite šume u ostatku zemlje.[6]

Fauna[uredi | uredi izvor]

Životinjski svet Crne Gore spada u zoogeografsku oblast Palearktik, ali se na njenoj teriroriji ukrštaju faune i nekih drugih oblasti: Mediterana, srednje Evrope i prednje Azije. S druge strane, današnja fauna Crne Gore predstavlja ostatak kvartarne faune koja je na ovom području bila neobično bogata. Balkansko poluostrvo je za vreme ledenog doba imalo relatvno blažu klimu i bilo utočište brojnim biljnim i životinjskim rodovima i vrstama. U vrijeme kvartara na ovom području živjele su danas izumrle vrste: crveni alpski vuk (Cuon alpinus europaeus), pećinska hijena (Crocuta spelaea), pećinski medvjed (Ursus speleus), leopard (Leopardus pardus), divlji konj, vunasti nosorog (Coelodonta antiquitatis), gigantski jelen (Megaceros giganteus), bizon (Bison priscus), divlje goveče (Bos primigenius) i dr. Brojne su bile i danas postojeće vrste koje su iz faune Crne Gore nestale uglavnoim u istorijsko vrijeme, kao što su ris (Lynx lynx), jelen lopatar (Dama dama), jelen (Cervus elephus), kozorog (Capra ibex) i dr.[7]

Nacionalni parkovi[uredi | uredi izvor]

U Crnoj Gori postoji pet nacionalnih parkova:[8]

Ime Osnovan Veličina (ha) Slika
Nacionalni park Biogradska gora 1952. 5.650 Biogradska suma.jpg
Nacionalni park Durmitor 1952. 39.000 The Black Lake in Montenegro.jpg
Nacionalni park Lovćen 1952. 5.650 Lovćen sa Njegoševim mauzolejem
Nacionalni park Skadarsko jezero 1983. 40.000 Montenegro 1 (35783841882).jpg
Nacionalni park Prokletije 2009. 16.630 Koplje, Sjeverni and Veliki vrh.jpg

Napomene[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Donedavno se smatralo da je Bobotov kuk bio najviši vrh Crne Gore.

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ a b Crna Gora u brojkama (PDF). Zavod za statistiku Crne Gore. 2008. 
  2. ^ Petrović, Dragutin; Manojlović, Predrag (2003). Geomorfologija. Beograd: Geografski fakultet, Beograd. str. 318. ISBN 978-86-82657-32-3. 
  3. ^ „Hidrometeorološki zavod Crne Gore”. Arhivirano iz originala na datum 03. 11. 2012. Pristupljeno 14. 11. 2010. 
  4. ^ Rodić, Dragan; Pavlović, Mila (1994). Geografija Jugoslavije I. Beograd: Savremena administracija, D. D. 
  5. ^ „Republika Crna Gora: Flora i fauna”. Arhivirano iz originala na datum 16. 3. 2010. Pristupljeno 14. 11. 2010. 
  6. ^ Blečić, Vilotije (1982). Enciklopedije Jugoslavije. JLZ Zagreb. 
  7. ^ Vizi, Ondrej (1982). Enciklopedije Jugoslavije. JLZ Zagreb. 
  8. ^ „očetna strana”. Zvanična prezentacija. Nacionalni parkovi Crne Gore. Arhivirano iz originala na datum 27. 06. 2018. Pristupljeno 27. 6. 2018. 

Literatura[uredi | uredi izvor]

  • Rodić, Dragan; Pavlović, Mila (1994). Geografija Jugoslavije I. Beograd: Savremena administracija, D. D. 
  • Crna Gora u brojkama (PDF). Zavod za statistiku Crne Gore. 2008. 
  • Blečić, Vilotije (1982). Enciklopedije Jugoslavije. JLZ Zagreb. 
  • Vizi, Ondrej (1982). Enciklopedije Jugoslavije. JLZ Zagreb. 

Spoljašnje veze[uredi | uredi izvor]