Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Partizani preusmerava ovde. Za ostala značenja vidi Partizani (višeznačna odrednica)
Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije
Flag of Yugoslavia (1943–1946).svg
Jugoslovenska partizanska zastava
Osnovana27. juna 1941.
Raspuštena1. marta 1945. (prerasla u Jugoslovensku armiju)
Vidovi vojskePartizanski odredi
Brigade NOVJ (Proleterske brigade)
Divizije NOVJ
Korpusi NOVJ
Mornarica NOVJ
Avijacija NOVJ
Glavni štabVrhovni štab NOV i POJ
Vođstvo
MaršalJosip Broz Tito
Brojno stanje
Obavezni vojni roknema
Broj raspoloživih
za vojnu službu
nema, godina nema
Aktivni sastavoko 800.000 (1945)
Prvobitna partizanska zastava

Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije (NOVJ; sloven. Narodnoosvobodilna vojska in partizanski odredi Jugoslavije; mkd. Народноослободилетна војска и партизански одреди на Југославија) je bila oružana sila Narodnooslobodilačkog pokreta Jugoslavije, predvođenog Komunističkom partijom Jugoslavije. Nastala je juna 1941. godine formiranjem prvih partizanskih odreda, a 1. marta 1945. godine je prerasla u Jugoslovensku armiju, regularnu vojnu formaciju Demokratske Federativne Jugoslavije.

Zbog čestih reorganizacija, tokom rata, nekoliko puta je menjala nazive:

  • Narodnooslobodilački partizanski odredi Jugoslavije (NOPOJ) - od juna 1941. do januara 1942.
  • Narodnooslobodilačka partizanska i dobrovoljačka vojska Jugoslavije (NOP I DVJ) - od januara 1942. do novembra 1942.
  • Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije (NOV i POJ) - od novembra 1942. do marta 1945.

Narodnooslobodilačkom vojskom je rukovodio Vrhovni štab, a za njene pripadnike koristio se neformalni naziv - partizani. Iako je bila jedna od najjačih vojnih formacija, koja se borila protiv sila Osovina na Balkanu tokom Drugog svetskog rata, od strane Saveznika je bila priznata i pomognuta tek u leto 1943. godine.

Etnička struktura NOVJ je bila različita u raznim regionima u raznim vremenima, mada su je uglavnom činili Srbi.[1]

Operacije[uredi]

Partizani su vodili gerilsku kampanju koja je postepeno dobijala sve više podrške kod stanovništva. Narodni komiteti su organizovani da deluju kao civilne vlade u oslobođenim teritorijama, a čak je i pokrenuta ograničena proizvodnja oružja. Ali oni su imali dve velike prednosti nad ostalim vojnim i paravojnim formacijama u bivšoj Jugoslaviji.

Prva i trenutna prednost je bio mali, ali pouzdan kadar veterana iz Španskog građanskog rata, koji su, za raliku od ostalih u to vreme, imali nekog iskustva u modernom ratu sa okolnostima koje nisu bile mnogo drugačije od Drugog svetskog rata u Jugoslaviji.

Druga prednost, koja je postajala sve važnija u kasnijim etapa rata je bila činjenica da su partizani osnovani na ideološkoj, a ne na nacionalnoj bazi. Zato su partizani mogli da očekuju barem nekakvu podršku u bilo kom kraju zemlje, za razliku od ostalih paravojnih formacija ograničenih na teritorije sa srpskom ili hrvatskom većinom. Ovo je omogućilo partizanima da budu pokretljiviji i da popunjavaju redove većim brojem potencijalnih regruta. Okupatorske i kvinsliške snage su bile dobro upoznate sa problemom koji su predstavljali partizani i pokušali su da ih unište u sedam velikih antipartizanskih ofanziva. Najveće ofanzive su kombinovale snage Vermahta, SS-a, fašističke Italije, Bugarske, ustaša i četničke.

Ustanci[uredi]

Oslobođene teritorije tokom 1941.

Partizanske odrede je formirala i predvodila Komunistička partija Jugoslavije (KPJ) na čelu sa Josipom Brozom Titom. KPJ je počela da se priprema za borbu (i dolazak na vlast) odmah nakon invazije sila Osovine aprila 1941. Istaknuti partijski funkcioneri su postali vojni rukovodioci sa zadatkom da formiraju partizanske odrede. Kratkotrajni Aprilski rat, komadanje Jugoslavije, stvaranje NDH i ostalih kvinslinških tvorevina, teror okupatora i ostalih kolaboracionista stvorili su raspoloženje kod naroda (prevashodno srpskog) da se okupatoru treba suprotstaviti. Politbiro CK KPJ je 4. jula 1941. godine doneo odluku o početku oružane borbe. Ova odluka je inspirisana ulaskom Sovjetskog Saveza u rat protiv Nemačke i angažovanjem glavnih Hitlerovih snaga na Istočnom frontu, kao i pozivom Kominterne svim porobljenim narodima Evrope da se uključe u rat protiv sila Osovine, kao najvećeg zla čovečanstva.

Prva partizanska jedinica je bio Sisački partizanski odred, zvanično osnovan blizu Siska 22. juna 1941. Ipak, razne vojne organizacije sa više ili manje veze sa KPJ su bile uključene u razna pružanja otpora silama Osovine koji su izbili u područjima Jugoslavije naseljenim uglavnom Srbima nakon početka operacije Barbarosa. U Beogradu je osnovan Glavni štab partizanskih odreda Jugoslavije, a KPJ je zvanično odlučila da pokrene oružani ustanak 4. jula 1941, danom koji se kasnije slavio kao Dan borca - državni praznik SFRJ. 7. jula 1941, Valjevski partizanski odred je izvršio akciju u selu Bela Crkva u Rađevini. Taj dan se nakon oslobođenja slavio kao Dan ustanka u Srbiji.

Ustanak protiv nemačkog i italijanskoga okupatora je izbio jula 1941. prvo na području centralne Srbije i Crne Gore. U njemu su učestvovali još nedovoljno razlučene pristalice komunističkih partizana i srpskih rojalističkih četnika pod vođstvom pukovnika Dragoljuba Mihailovića. U jesen 1941, partizani su obrazovali Užičku republiku na oslobođenoj teritoriji u zapadnoj Srbiji. Na savetovanju u Stolicama kod Krupnja 26. i 27 . septembra donesena je odluka da svi partizanski borci i starešine nose na kapi kao znak raspoznavanja crvenu petokraku iznad nacionalnih trobojki, a glavni štab je preimenovan u Vrhovni štab. Novembra 1941, nemački vojnici su ponovo osvojili ovu teritoriju, dok je većina partizanskih snaga pobeglo prema Bosni.

Taj je ustanak slomljen snažnom nemačko-italijanskom ofanzivom nakon koje su usledile teške represalije, kao i rat između partizana i četnika koji su imali nepomirljive političke ciljeve u budućnosti. Otada, sve do 1944., Srbija i veći deo Crne Gore su ostali pod kontrolom četnika i pripadnika režima (Milana Nedića i Dimitrija Ljotića).

Najteže borbe[uredi]

Borba se prenela na područje NDH, gde su se od 1942. do 1943. vodile presudne borbe koje su odredile budućnost Jugoslavije u sledećim decenijama.

21. decembra 1941, partizani su u Rudu formirali Prvu proletersku brigadu - prvu regularnu jedinicu koja je mogla da dejstvuje izvan mesta gde je osnovana. 1942, te jedinice i partizanski odredi su se spojili u Narodnooslobodilačku vojsku (NOV) i Partizanske odrede Jugoslavije (POJ), a kasnije u Jugoslovensku armiju 1. marta 1945.

U ovom periodu, Foča je postala centar slobodne teritorije. Neposredno po partizanskom zauzimanju istočne Bosne, aprila 1942. godine je usledila udružena osovinska operacija Trio, koju je predvodio nemački general Paul Bader. Prva proleterska brigada je tada izvršili iscrpljujući Igmanski marš preko zaleđene planine da bi izbegli uništenje.

U junu i julu 1942. okupatori su uz pomoć ustaša i četnika poveli veliku ofanzivu protiv partizanskog uporišta na Kozari, u zapadnoj Bosni. Nakon teške bitke na Kozari, koja je vođena preko mesec dana, osovinske snage su uspele da poraze partizane, čineći masovne zločine i deportujući 68.600 Kozarčana, uključujući 23.000 dece, u koncentracione logore. Krajem jula i sredinom avgusta 1942. godine, partizanske brigade su izvršile prodor iz istočne u zapadnu Bosnu, oslobađajući niz gradova od ustaša i Italijana. Bitka za Bihać od 2. do 4. novembra je jedna od najvećih pobeda Narodnooslobodilačke vojske u 1942. godini. U njoj je osam brigada NOVJ uništilo ustaško-domobranske garnizone u Bihaću i okolnim mestima. Ovo je veoma uzdrmalo autoritet NDH i ograničilo domen važenja njenih ustanova. Oslobađanjem Bihaća povezana je slobodna teritorija u Bosanskoj Krajini i centralnoj Bosni sa slobodnom teritorijom u Dalmaciji, Lici, Kordunu i na Baniji. Tako je formirana neprekidna slobodna teritorija od Karlovca do Livna na kojoj su obrazovane mnoge vojne i civilne institucije, poznata kao Bihaćka republika. Oslobođeni Bihać postao je vojno, političko i kulturno središte Narodnooslobodilačkog pokreta.

Preokret[uredi]

Oslobođene teritorije septembra 1943.

Tokom 1943. na području NDH vođene su presudne borbe koje su odredile ishod Drugog svetskog rata u Jugoslaviji. Krajem januara 1943. godine udružene snage Osovine u prvoj fazi ambiciozne operacije Vajs su zauzele prostranu slobodnu teritoriju, poznatu kao Bihaćka republika, a glavnina partizanskih snaga je iz zapadne Bosne započela proboj ka istočnoj Hercegovini i Crnoj Gori. Četnički vođa Mihailović je, uz pomoć Italijana, sabio partizane[traži se izvor] u kanjonu Neretve sa namerom da ih dokrajči. Četničke snage su brojale oko 12.000 i zaposele sve visove sa lijeve strane Neretve, tako da su partizani bili sa sviju strana opkoljeni u dolini reke. U gotovo beznadežnom položaju, partizani su odbacili Nemce kod Gornjeg Vakufa, nakon čega početkom marta prelaze reku. Uprkos teškim gubicima, partizani su sačuvali znatne snage, osigurali sigurnost Vrhovnom štabu, spasili svoje ranjenike i nastavili sa borbama. I pored italijanske podrške, četničke snage su na Neretvi potpuno razbijene.

Poraz četnika u bici na Neretvi (mart 1943.) izbacio ih je s istorijske pozornice kao moguće gospodare u budućoj Jugoslaviji.[traži se izvor]

Maja 1943. godine udružene snage četiri osovinske države (nacističke Nemačke, fašističke Italije, Bugarske i NDH) započele su operaciju Švarc protiv jugoslovenskih partizana i četnika. Juna 1943. partizani su uz velike gubitke, izvršili proboj iz osovinskog obruča i zaposeli teritoriju u jugoistočnoj Bosni.

Tokom rata partizani su uspeli da steknu moralnu, kao i ograničenu podršku Saveznika, koji su do tada podržavali generala Mihailovića.

Savezničko priznanje[uredi]

Nakon Teheranske konferencije 1943. partizani su zvanično priznati za legitimnu silu od strane Saveznika, koji su kasnije, na predlog brigadnog generala Ficroja Maklejna, osnovali balkanski odsek RAF-a, sa ciljem da prenosi pošiljke i obezbeđuje vazdušnu podršku partizanima.

Politički, najvažnije odluke su donete 29. novembra 1943. na zasedanju AVNOJ-a u bosanskom gradiću Jajcu, kada je zabranjen povratak kralja Petra II Karađorđevića u Jugoslaviju, osnovana privremena vlada, Tito proglašen za maršala i predsednika Nacionalnog komiteta oslobođenja Jugoslavije, te zacrtana budućnost Jugoslavije kao države sastavljene od federalnih republika.

Sa savezničkom vazdušnom podrškom i uz pomoć Crvene armije, u drugoj polovini 1944. partizani su preusmerili pažnju na Srbiju, u kojoj je bilo relativno malo borbi od pada Užičke republike. 20. oktobra 1944. partizani i Crvena armija su oslobodili Beograd u zajedničkoj operaciji. Krajem 1944. partizani su kontrolisali celu istočnu polovinu Jugoslavije - Srbiju, Makedoniju i Crnu Goru, kao i dalmatinsku obalu.

Godine 1945, partizani, koji su sada brojali 800.000 ljudi [2], su porazili Vermaht i ustaše, probivši Sremski front krajem zime, zauzevši Sarajevo početkom aprila i ostatak Hrvatske i Slovenije do polovine maja. Nakon zauzimanja Rijeke i Istre, koje su pre rata pripadale Italiji, partizani su ušli u Trst dan pre Saveznika.

Partizansko vazduhoplovstvo[uredi]

Maja 1942, piloti dva aviona koji su pripadali ratnom vazduhoplovstvu NDH, Rudi Čajavec i Franjo Kluz, su prešli na stranu partizana u Bosni i kasnije se koristili svoje avione protiv snaga osovina. Iako je to kratko trajalo zbog nedostatka infrastrukture, ovo je bio prvi primer pokreta otpora koji je imao svoje vazduhopovstvo. Partizani su kasnije stekli stalno vazduhoplovstvo dobijavši avione, opremu i vežbu od RAF 1944.

Partizanska mornarica[uredi]

9. septembra 1942, partizani u Dalmaciji su osnovali prvu pomorsku jedinicu sastavljenu od ribarskih brodova, koja je postepeno prerasla u silu sposobnu da se bori sa italijanskom mornaricom i Krigsmarineom i da vrši složene amfibijske operacije.

Etnički sastav[uredi]

Ogromnu većinu partizana na teritoriji NDH činili su Srbi pobegli od ustaškog klanja.

Tu činjenicu potvrđuju svi izvori od dokumenata partizanske provincijencije (izveštaji nastali u toku rata o nacionalnom sastavu, govori partizanskih čelnika, posleratni memoari učesnika rata itd) pa do dokumenta nemačke provincijencije koji su samo srpsko stanovništvo u tzv. NDH smatrali neprijateljem.

Prema dokumentima nastalim u toku rata (izveštaji i brojnom i nacionalnoim sastavu partizana), a objavljenim nakon rata u Zborniku dokumenata, tom V, knjiga 30 nacionalni sastav divizija nastalih na tlu Hrvatske je 1942. je bio:

U dalmatinskim brigadama sastav je bio mešovit mada uglavnom sa hrvatskom većinom od oko 70-80% osim u brigadama sa severa Dalmacije koje su imale veći procenat Srba.

Prema zapisniku u svom govoru na Drugom zasjedanju Avnoja hrvatski komunista i predstavnik NOP-a Hrvatske Vladimir Bakarić je između ostalog rekao: „Na prvom zasjedanju mi smo bili više predstavnici srpskog otpora u Hrvatskoj nego predstavnici NOP Hrvatske." (izvor-S. Nešović-Prvo i Drugo zasjedanje Avnoja. pp. 281)

Partizanski otpor, a u mnogo manjoj mjeri četnički[traži se izvor], spasio je Srbe na teritoriji NDH od potpune propasti. Na hiljade Srba, osobito mlađih, suočenih s alternativom: ili pod ustaški nož ili u šumu, otišlo je u šumu gdje ih se većina pridružila partizanima. Sve do 1943. većina partizana na teritoriju ustaške države činili su Srbi s tih područja, i ako su istovremeno drugi Srbi iz ustaške države prilazili četnicima.[3]

Prilikom Titovog susreta sa Čerčilom u Kazerti 1944. Tito je govoreći o svojoj vojsci rekao da su u početku u njoj bili skoro isključivo Srbi,

„Moramo ovdje povući činjenicu da se u redovima Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije, od samog početka pa do danas nalaze u ogromnoj većini baš Srbi, umjesto da to bude obratno. Baš srpski, crnogorski, bosanski i lički partizani i brigade, koje su bile sastavljene gotovo isključivo od Srba, vodile su i danas vode nemilosrdnu borbu ne samo protiv okupatora, već i protiv četnika Draže Mihailovića i ostalih neprijatelja naroda.”

ali da je sada (to jest 1944) sastav višenacionalan. Na to se Čerčil okrenuo Šubašiću i Kosanoviću koji su mu klimajući potvrdili Titove reči. U Hrvatskoj će se Hrvati, uglavnom iz Dalmacije, prvi put početi uključivati u partizane tek od druge polovine 1942. ;ta pojava će među Dalmatincima biti raširena uoči i nakon kapituacije Italije 1943. A 1944 kad je već bilo jasno pitanje pobednika prelazak Hrvata u partizane bio je masovan, naročito posle Titovog obećanja da će amnestirati sve pripadnike kvislinških formacija ako do 1. septembra 1944 pređu u partizane. Tad u partizane prelazi veliki broj domobrana pa čak i neke bivše ustaše. Na kraju rata (kraj 1944) kada se redovi partizana pune bivšim domobranima i ustašama, među partizanima u Hrvatskoj je Hrvata dva i po puta više nego Srba mada doduše čak i tada Srbi učestvuju u sastavu partizana duplo više nego što bi se moglo očekivati na osnovu njihovog učešća u broju stanovništva Hrvatske.

Dok se u Hrvatskoj Hrvati počinju uključivati u partizane u drugoj polovini rata, u BiH će ogromnu većinu partizana činiti Srbi čak i do samog kraja rata.

PARTIZANSKA ZAKLETVA Spomenik „Poziv na ustanak“
Tekst prve partizanske zakletve, objavljen 19. avgusta 1941. u Biltenu Glavnog štaba NOP odreda Jugoslavije
Mi, narodni partizani Jugoslavije, latili smo se oružja za nemilosrdnu borbu protiv krvoločnih neprijatelja koji porobiše našu zemlju i istrebljuju naše narode. U ime slobode i pravde našeg naroda zaklinjemo se da ćemo disciplinovano, uporno i neustrašivo, ne štedeći svoje krvi i živote, voditi borbu do potpunog uništenja fašističkog osvajača i svih narodnih izdajnika
Tekst partizanske zakletve, objavljen maja 1943. u Biltenu Vrhovnog štaba NOV i PO Jugoslavije
Ja ime i prezime zaklinjem se čašću svog naroda da ću u redovima narodnooslobodilačke vojske verno služiti svom narodu, boreći se protiv okupatora i domaćih izdajnika – neprijatelja narodne slobode i narodnih prava. Zaklinjem se da ću disciplinovano i svesno vršiti svoje dužnosti i izvršavati naredbe svojih pretpostavljenih. Kunem se da neću ispustiti oružje iz svojih ruku dok naša zemlja ne bude očišćena od okupatora i dok narodu ne budu osigurana sva njegova prava i sloboda. Spreman sam primiti svaku kaznu zbog prekršaja ove moje zakletve. Smrt fašizmu — sloboda narodu
Na slici desno - Spomenik „Poziv na ustanak“, rad vajara Vojina Bakića, koji se nalazi ispred Muzeja „4. juli“ u Beogradu

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Dr Stephen A Hart, Partisans: War in the Balkans 1941 - 1945, [1], Pristupljeno 9. 4. 2013.
  2. ^ Anna M, Pristupljeno 31. 3. 2013.
  3. ^ Tomasevich 1975, str. 106.

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]