Velike seobe Srba

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Seoba Srba, slika Paje Jovanovića iz 1896. godine

Velike seobe Srba su velike istorijske seobe (migracije) srpskog naroda, među kojima poseban značaj imaju: Prva velika seoba Srba iz 1690. godine i Druga velika seoba Srba iz 1739. godine. Prva seoba se dogodila tokom Velikog bečkog rata (1683-1699), kada se znatan deo srpskog naroda iz raznih srpskih oblasti pod turskom vlašću preselio u severne i zapadne oblasti pod vlašću Habzburške monarhije i Mletačke republike. Ovu seobu je predvodio srpski patrijarh Arsenije III Crnojević. Druga seoba se dogodila tokom Austrijsko-turskog rata (1737-1739), kada se deo srpskog stanovništva iz središnjih srpskih oblasti pod turskom vlašću preselio u severne oblasti pod vlašću Habzburške monarhije. Ovu seobu je predvodio srpski patrijarh Arsenije IV Jovanović. Tokom obe seobe, migracijskim talasom je bio zahvaćen veliki deo srpskog naroda sa područja Kosova i Metohije, Raške oblasti i drugih okolnih krajeva u središnjim srpskim zemljama. Seobe su bile usmerene prvenstveno prema severu, odnosno prema oblastima današnje severne Srbije (Srem, Bačka, Banat) i okolnih oblasti koje su u to vreme bile u sastavu Kraljevine Ugarske i njenih pridruženih zemalja, Kraljevine Slavonije i Kraljevine Hrvatske, uključujući i teritoriju habzburške Vojne krajine. Obe seobe su imale veliki značaj za nacionalnu, politiku i kulturnu istoriju srpskog naroda.[1]

Prva velika seoba Srba[uredi | uredi izvor]

Glavna teritorija koju su naselili Srbi tokom velike seobe 1693. godine (predstavljena plavom bojom)

Velika seoba Srba odigrala se početkom 1690. godine[2], tokom Velikog bečkog rata, koji je trajao od 1683. do 1699. godine i završio se mirom u Sremskim Karlovcima.

Savez hrišćanskih sila i Sveta liga (Sveto rimsko carstvo, Poljska, Rusija i Mletačka republika) ratovali su protiv Osmanskog carstva. Rusko carstvo je pristupilo Svetoj ligi 1687. godine što je imalo za posledicu uzdanje pravoslavnih naroda u rusku pomoć.[3] Austrijska vojska je uspešno ratovala, oslobodila je Ugarsku, Srbiju i prodrla do Makedonije. Beograd je austrijska vojska zauzela 6. septembra 1688. godine i car Leopold je pozvao narode Osmanskog carstva da se priključe njegovoj vojsci i da će im on jemčiti prava i slobode.[4] Prilikom prolaska kroz Srbiju, Srbi su podigli ustanak i priključili se austrijskoj vojsci 1689. godine. Pod komandom kneza Ludviga Vilhelma Badenskog osvojen je Niš septembra 1689. godine, kao i Jagodina, Paraćin, Pirot, Bela Palanka i Dragoman.[5] Oktobra 1689. godine austrijska vojska i srpski ustanici zauzeli su Prištinu, Prizren, Kačanik i Skoplje. Do osvajanja Prizrena broj srpskih ustanika u trupama generala Pikolominija je bio više od 20 000 pod zastavama.[6] Tada je Francuska napala Austriju, pa se austrijska vojska povukla iz Srbije na levu obalu Dunava i Save. Već tokom 1689. godine austrijski car Leopold I je pozvao Srbe da nasele opustele krajeve Ugarske, koje je austrijska vojska tek zauzela.[7] Austrijska vojska i srpski ustanici poraženi su u bici kod Kačanika 2. januara 1690. godine. Na čelu je bio Pećki patrijarh Arsenije III Crnojević (slsr. Čarnoevičь), koji se već januara 1690. godine nalazio u Beogradu.

U Beogradu juna 1690. je održan crkveno-narodni sabor. Srbi su postavili zahtev o nekom svom izabraniku, episkopu Isaiju Đakoviću i poslali su ga austrijskom caru Leopoldu I i tražili su od njega da dozvoli da se nasele i da im garantuje crkveno-školsku autonomiju. Poslao im je povelju u kojoj im dozvoljava da se nasele sve do Budima i Komorana i garantovao im je crkveno-školsku autonomiju uz uslov da oni budu austrijski vojnici. Ovom poveljom je ozakonjen položaj Srba u Ugarskoj.[8]

Oko 37.000 srpskih porodica prešlo je u Austriju, što je najmanje 185.000 ljudi, a samo oko Prištine 360 sela je opustelo.[traži se izvor]

Druga velika seoba Srba[uredi | uredi izvor]

Srpske privilegije: potvrdna diploma iz 1743. godine

Period austrijske vladavine potrajao je dve decenije (1718—1739). Naime, nakon novog Austrijsko-turskog rata 1737—1739., Beogradskim mirom, Turska je povratila izubljene teritorije i ponovo je granica upostavljena na Savi i Dunavu, a Beograd je postao središte pašaluka. Ponovno uspostavljanje turske vlasti dovelo Druge velike seobe Srba. Plašeći se turske odmazde, Srbi su na čelu sa patrijarhom Arsenijem IV Jovanovićem krenuli u Austriju 1740. godine.[9] Turci su na razne načine pokušavali da pridobiju Srbe u Beogradskom pašaluku, zbog blizine granice i zbog toga su im davali razne privilegije. Pritisak na srpsko stanovništvo u pašaluku bio je znatno manjeg intenziteta nego u drugim delovima Turske, a i čitlučenje je bilo manje izraženo u Beogardskom pašaluku. Druga velika seoba Srba je po broju iseljenika i posledicama znatno manja.

Posledice[uredi | uredi izvor]

Posledica Velike seobe je pustošenje srpskih naselja u centralnoj Srbiji i na Kosovu i Metohiji i trajno preseljavanje stanovništva u Austriju, na područje današnje Mađarske i Vojvodine. Odliv stanovništva je bio toliki da je većina sela zarasla u šumu, tako da je deo centralne Srbije dobio naziv Šumadija.

Usled ovih seoba broj srpskog stanovništva na Kosovu i Metohiji se drastično smanjio.[10][11] Nakon srpskih seoba, Albanci iz planinskih područja Malesije se spuštaju u plodne i opustele doline Metohije.[12][13] Nakon migracija, srpski etnički centar se seli iz starih područja Raške oblasti, Vardarske Makedonije, Kosova i Metohije u Vojvodinu, a kasnije i u Šumadiju. Neposredno posle seobe među iseljenicima je zavladala glad i epidemija tako da je veliki broj iseljenika ubrzo preminuo.

O ovim događajima najviše je sačuvano tekstova koje su napisali monasi koji su učestvovali u Seobi, budući da su oni bili jedni od retkih pismenih Srba toga vremena.

Evo kako o ovim događajima piše monah Atanasije Srbin:

O opusteloj zemlji

I tako kroz deset godina, od tog ljutog rata, mnogoplodna i mnogonarodna zemlja srpska zapuste sva, i gradovi svi i sela sva zapusteše, i manastiri carski veliki i crkve krasne pisane zlatom zapusteše, i žrtvetici i oltari sveti, gde se prinosaše beskrvna žrtva, tamo sada divlje zveri i nečiste plode se.

O Epidemiji

I ležahu leševi pomrlih ljudi srpskih po svima ulicama velikog Beograda, i po svima zemljištima njegovim, po svima putevima njegovim ležahu mrtvi. I ne beše onih koji pogrebavaju. A koji živi hodahu, ne beše u njih izgleda ni krasote ljudske, no behu pocrneli od gladi, i lica njihova behu pocrnela kao lice Etiopa. I tako skončaše i ne osta deseti deo ljudi. Oni koji su ostali izbegoše od svoje zemlje i ostaviše je svu pustu.

Vidi još[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Veselinović 1993, str. 491-574.
  2. ^ Ćirković, Sima M. (2004). „5 — Nastajanje modernog hrišćanskog društva”. Srbi medžu evropskim narodima. Equilibrium. str. 150. 
  3. ^ Istorija srpskog naroda 3-1. Beograd: Srpska književna zadruga. 1993. str. 502. 
  4. ^ Istorija srpskog naroda 3-1. Beograd: Srpska književna zadruga. 1993. str. 506. 
  5. ^ Istorija srpskog naroda 3-1. Beograd: Srpska književna zadruga. 1993. str. 513. 
  6. ^ Istorija srpskog naroda 3-1. Beograd: Srpska književna zadruga. 1993. str. 519. 
  7. ^ Antić, Bondžić, Čedomir, Mirjana (2016). Udžbenik istorije za sedmi razred osnovne škole. Beograd: Logos. str. 64. 
  8. ^ „Archives in Sremski Karlovci” (PDF). Arhivirano iz originala (PDF) na datum 24. 09. 2015. Pristupljeno 30. 1. 2014. 
  9. ^ Čitanka prvog Srpskog ustanka, mart 2006., Izdavač: ‘‘NIP Dečje novine — Izdavačka delatnost d. o. o.‘’
  10. ^ „Microsoft Word — SADRZAJ.doc” (PDF). Arhivirano iz originala (PDF) na datum 05. 03. 2016. Pristupljeno 30. 1. 2014. 
  11. ^ http://www.promacedonia.org/serb/cvijc/cvijic_balkansko_poluostrvo_1.pdf
  12. ^ Enciklopedija Jugoslavije, 2. izd, ćirilicom, pp. 68.
  13. ^ Vojna enciklopedija, Beograd, 1972., knjiga četvrta, pp. 655.

Literatura[uredi | uredi izvor]

Spoljašnje veze[uredi | uredi izvor]