Lužički Srbi

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Za druga značenja, pogledajte Lužički Srbi (višeznačna odrednica), Lužičani (višeznačna odrednica), Vendi (višeznačna odrednica) i Vindi (višeznačna odrednica).
Lužički Srbi
Serbja
Serby
Flag of Sorbs.svg
Jakub Bart-Ćišinski.jpg
Bundesarchiv Bild 183-E1114-0201-007, Berlin, 1. DSV-Jahreskonferenz, Jurij Brezan.jpg
Jurij Koch (1995).jpg
Kocor.jpg
Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg
Pavle Jurisic Sturm 1848-1922.jpg
Zejler01.jpg
SACHSEN CDU 13.06.20130123 - Portrait.jpg
Michael Ballack 2009 cropped.jpg
Ukupna populacija
60.000[1]—67.000[2]
Regioni sa značajnom populacijom

 Njemačka

( Brandenburg,  Saksonija)
Jezici
gornjolužičkosrpski,
donjolužičkosrpski
i njemački
Religija
protestantizam i katolicizam
Srodne etničke grupe
Zapadni Sloveni
Sloveni (Srbi)
Okruzi Njemačke u kojima se govore lužičkosrpski jezici (2003)

Lužički Srbi (glsrp. Serbja, dlsrp. Serby, nem. Sorben), poznati i kao Lužičani, Vendi (nem. Wenden[3]) ili Vindi (nem. Winden), dok su kod balkanskih Srba poznati kao Sjeverni Srbi, zapadnoslovenski su narod. Procjenjuje se da ih ima oko 60.000 i žive samo u istočnom dijelu Njemačke u kraju koji je poznat kao Lužica. Najveća gustina naseljenosti se nalazi na zapadnoj periferiji katoličkih okruga gornjolužičke govorne teritorije. Lužičani su jedna od četiri zvanično priznate nacionalne manjine u zemlji.[a] Uopšteno pripadaju srednjoevropskoj grupi evropeidne rase.[b] Svi Lužički Srbi su dvojezični: njemački je glavni jezik, dok je upotreba gornjolužičkosrpskog i donjolužičkosrpskog jezika ograničena. Prema vjeroispovjesti su katolici i protestanti.

Lužičani su podijeljeni u dvije etnografske grupe: Gornjolužičke Srbe, nastanjene u Gornjoj Lužici (pokrajina Saksonija), i Donjolužičke Srbe, nastanjene u Donjoj Lužici (pokrajina Brandenburg). Kulturno središte Gornjolužičkih Srba je grad Budišin, a donjolužičkih grad Kočebuz. Na teritoriji „Lužičkosrpske oblasti” važe zakoni pokrajina Saksonije i Brandenburga, koji doprinose očuvanju lužičkosrpskog jezika i kulture Lužičkih Srba. Interese Lužičkih Srba štiti politički nezavisna orgnizacija lužičkosrpskog naroda i lužičkosrpskih udruženja „Domovina — Savez Lužičkih Srba”, osnovana 1912. godine.[6] Naučna disciplina koja se bavi izučavanjem lužičkosrpskih jezika i kulture Lužičkih Srba naziva se sorabistika.

Preci Lužičana su se doselili u današnju Njemačku u 6. vijeku. Lužički Srbi se u pisanim izvorima pominju prvi put 631. godine. Predstavljaju ostatak germanizovanih Polapsko-baltičkih Slovena. Od 10. vijeka se nalaze pod njemačkom vlašću. U srednjem vijeku su bili narod sa nepotpunom društvenom strukturom. Tokom 19. vijeka došlo je do „nacionalnog preporoda”. U 20. vijeku su u dva navrata pokušali da se otcjepe od Njemačke.

Etnonim[uredi]

Glavni članak: Srbi (etnonim)

Gornjolužički Srbi za sebe koriste naziv „Serbja” (glsrp. Serbja), a Donjolužički Srbi naziv „Serbi” (dlsrp. Serby); naziv ima zajedničku etimologiju sa nazivom balkanskih Srba sa značenjem „srodstvo po mlijeku” i „bratstvo po mlijeku” ili kasnije „onaj ko pripada istoj porodici (rodu)” (rođak). Njemački naziv za Lužičane — Sorben sa vokalom „o” — u prošlosti je korišćen u zapadnom dijelu područja starolužičkosrpskog jezika imeđu rijeka Solava i Laba. Prvi pomen Lužičkih Srba u pisanim izvorima istovremeno i prvo pominjanje zapadnoslovenskog etnikuma uopšte, bilo je 631. godine u Fredegarovoj hronici: Dervanus dux ex gente Surbiorum, que ex genere Sclavicorum erant et ad regnum Frankorum iam olem aspescerant se ad regnum Samonem cum suis tradidi (srp. српски кнез Дерван који је словенског народа те је пре био подложан Францима, ступио на страну Сама).[7] Prvobitni naziv „Srbi” odnosio se na pleme Srbi, koje je živjelo kraj rijeke Mulde. Od 782. godine srpsko ime su počela da nose sva plemena koja žive između rijeka Solava i Laba (uključujući i pretke Lužičkih Srba Lužičane i Milčane).[8]

Termin Wenden/Winden (Vendi) germanska su plemena prvotino koristila za sve Slovene na istoku i jugoistoku. Ovaj termin je nastao od etnonima, koji su koristili antički autori (Herodot, Plinije Stariji, Tacit, Klaudije Ptolemej): Venedi, Veneti, Venethi, Venethae.[9] Vend je bio njemački službeni naziv za Lužičke Srbe sa negativnim značenjem[10] (Vend — neobrazovan i neotesan seoski čovjek, opterećena negativnim osobinama). Iz toga razloga, od 1945. godine u Njemačkoj Demokratskoj Republici Lužički Srbi zvanično nose naziv Sorben.[7]

U periodu postojanja Njemačke Demokratske Republike preovlađuje ideja o jedinstvu lužičkosrpskog naroda. Nakon ujedinjenja Njemačke 1990. godine, uglavnom među Donjolužičkim Srbima se širila ideja o posebnom nacionalnom identitetu, a kao svoj naziv koristili su etnonim „Vendi”, praveći razliku od Gornjolužičkih Srba.[11]

Istorija[uredi]

Glavni članak: Istorija Lužičkih Srba
Srbin (lijevo) zajedno sa Sasom, Frankom i Jevrejem pred sudijom. Ilustracija iz „Saksonskog ogledala

Antropološke komponente savremenih Lužičkih Srba (kao i Nijemaca u Brandenburgu, Saksoniji, Tiringiji i istočnoj Bavarskoj, pomješanih sa potomcima germanizovanih Slovena) odlikuju se evropoidnom brahikefalijom sa elementima karakterističnim za Polabe i Bodriće u Meklenburgu, bliske latenskim Keltima.[12]

Savremeni Lužičani, ostatak plemenskog saveza Lužičkih Srba (ili jednostavno Srba), jedan su od tri glavna plemenska saveza polapskih Slovena, u koje spadaju i plemenski savez Ljutići i Bodrići.[13][14] Polapski Sloveni ili, na njemačkom, Vendi, u ranom srednjem vijeku su naseljavali najmanje jednu trećinu teritorije savremene Njemačke — sjever, sjeverozapad i istok.[15]

Lužički Srbi su potomci dva zapadnoslovenska plemena — Lužičana i Milčana. Sloveni su naselili prostor današnje Njemačke u 6. vijeku, tokom Velike seobe naroda.[16] Oni su uglavnom bili zemljoradnici i stočari. U 8. vijeku zemlje srpsko-polapskih plemena su bile izložene napadima Germana (prije svega Franaka), a kasnije poljskih i čeških kraljeva.[17]

Sa okupiranjem Tiringije i Saksonije Lužički Srbi počinju 782. godine. Karlo je ubrzo uz pomoć Saksa, sprečio Lužičke Srbe,[18] a uz pomoć Srba, Friza, Obodrita i Sasa uspijeva 789. da pređe reku Labu, Hafel i prodre na teritoriju Veleta. Poslije ovog, Dragovit je morao da bude lojalan Karlu Velikom.[19]

Lužički Srbi su se pobunili i napali Austraziju, zbog toga je Karlo Veliki napravio kampanju protiv Slovena u Bohemiji 805. prodirujući preko Zale i ubijajući Miliduha 806. godine kod Vajsenfelsa. Ovo Lužičkim Srbima ništa nije doprinjelo i još su Franci uzeli Slovenske poglavare kao taoce, dok se sledeća pobuna dogodila 816. godine.[20][21]

U maju 826. godine lužički knez Tunglo je bio okrivljen za nelojalnost. Naređeno mu je bilo da se pojavi u oktobru na sudu, a kasnije je morao da preda svog sina da bi se vratio kući. Posle toga oko 830. Franci stvaraju „granicu prema Srbima” radi lakšeg ekonomskog, vojnog i etničkog razdvajanja između Germana u Franačkoj i Slovena.

Nakon izgubljene bitke 839. godine u kojoj je lužički vođa Czimislav bio ubijen, Sasi su osvojili neke teritorije, a Lužičani su morali da plaćaju porez. Lužički knez Žistibor je bio u dobrim odnosima sa Ludvigom II, sa kojim je vodio bitke protiv drugih slovenskih plemena. [22][23]

U 9. vijeku dio srpskih zemalja je nakratko je ušao u sastav Velike Moravske.[24]

Granice prema Srbima

Lužica je postala dio Saksonije 932. kada ju je Henrik I Ptičar osvojio. Između 932. i 963. Lužičani postaju germanizovani. Biskup Boso ih oko 970. krsti, čime postoju hrišćani, što je ostavilo veliki uticaj.[25]

Jan Arnošt Smoler, važna ličnost u lužičkosrpskom preporodu[26]

Srbi koje su Germani pokorili su više puta dizali pobune, koje je osvajač prekidao. Miličani su potpuno pokoreni 990. godine. Hiljade Srba je masakrirano, a njihova sela i naselja su uništena. U periodu od 1018. do 1032. godine teritorija Gornje Lužice je postala dio Poljske, a u periodima od 1076. do 1084. i od 1158. do 1231. godine bila je dio Češke. U 12. vijeku lužičke zemlje su ušle u sastav Lužičke marke i Budišina pod upravom grofava iz dinastije Vetin. Tokom 11. i 12. vijeka počela je njemačka kolonizacija lužičkosrpske teritorije.[27] Od 13. vijeka Polapski Sloveni su se prestali dijeliti na plemena, davajući nazive oblastima — Donja Lužica (bivša oblast plemena Lužičani) i Gornja Lužica (bivša oblast plemena Miličani).[17] Gornja Lužica je 1319. godine postala dio Češke, a za vrijeme Karla IV 1373. godine i Donja Lužica.[28] Tokom 1635. godine Gornja Lužica i veći dio Donje Lužice su postale dio Saksonije, dok je Donjolužički region Kočebuz pripao Brandenburgu.[29]

Tokom protestantske reformacije u Njemačkoj u 16. vijeku većina Lužičkih Srba je prešla na luteranstvo. Katolicizam je ostao samo u određenim dijelovima Gornje Lužice. Lužičkosrpska književnost je nastala u 16. vijeku. Knez izbornik Fridrih Vilhelm je 1667. godine naredio zabranu bogosluženje na lužičkosrpskom i uništavanje lužičkosrpske pismenosti. Od 1717. do 1735. godine pruski kralj Fridrih Vilhelm I je izdao niz dekreta kojim se zabranjuje upotreba lužičkosrpskog jezika. Na Bečkom kongresu 1815. godine Saksonija je Pruskoj predala teritorije Gornje i Donje Lužice. Početak nacionalnog preporoda je povezan sa obnavljanjem 1814. godine, naporima Handrija Lubenskog i Bedriha Klina, „Lužičkosrpskog propovjedačkog društva” u Lipsku. U drugoj polovini 19. vijeka uvedena su nove ograničenja na upotrebu lužičkosrpskog jezika. Lideri Lužičkih Srba su se 1919. godine obratili Versajskoj konferenciji, tražeći osnivanje lužičkosrpske države. Međutim, taj prijedlog nije razmatran na konferenciji. Podnosioc prijeldoga Arnošt Bart je nakon povratka u Njemačku uhapšen zbog izdaje. Sa dolaskom na vlast nacionalsocijalista 1933. godine u Njemačkoj nastao je otvoreni teror i naređena su hapšenja patriota i prinudna iseljavanja nacionalno orijentisanih lužičkosrpskih sveštenika i učitelja.[30] Lužičkosrpski jezik (od 1940. čak i u svakodnevnom životu) i svi organi štampe (od 1937) bili su zabranjeni. Lužički Srbi su proglašeni Nijemcima, koji govore „vendski”.[31]

U periodu od 1945. do 1946. godine Lužički Srbi su sa aktivnim učešćem Jana Ciža, drugi put u istoriji, pokušali da se otcjepe od Njemačke, što nije uspjelo.[32] Poslije Drugog svjetskog rata germanizacija Lužičkih Srba je ubrzana, kako su u Lužicu doseljavani Nijemci iz Čehoslovačke i Poljske.[33] U narednim desetljećima došlo je do ponovnog uspostavljanja lužičkosrpske štampe i škola, što je rezultovalo kulturnim usponom Lužičkih Srba.[34] Od 1924. godine do početka 21. vijeka kao rezultat razvoja ležišta uglja u Lužici, djelimično ili u potpunosti je srušeno više do stotinu sela.[35]

Stanovništvo[uredi]

Lužički Srbi su najmalobrojniji slovenski narod.[36] Za vrijeme Njemačke Demokratske Republike nije sproveden statistički popis Lužičana, a u dokumentima se stalno ponavlja istori broj — 100.000 ljudi. U posljednjima godinama NjDR Institut za lužičkosrpsku etnologiju je sproveo popis putem posebnog sistema anketiranja, međutim rezultat popisa nije u cjelosti objavljen.[37] U savremenoj Njemačkoj popis stanovništvo manjinskih naroda zvanično nije sproveden. Brojnost Lužičkih Srba prema različitim statističkim podacima u periodu od 1980. do 2010. godine kreće se od 50.000 do 500.000. U politici je istaknuta brojka od 60.000 ljudi.[1] Prema podacima, navedenim poslije 1989. godine, Lužičana je bilo 67.000, uključujući i 59.000 koji govore maternjim jezikom.[2] Prema sadašnjih podacima broj Lužičkih Srba se kreće od 50.000 do 67.000. Ova razliku u brojkama pokazuje razliku između etničkih Lužičkih Srba i Lužičkih Srba koji govore maternjih jezikom.[38] U Budišinu, središtu kulturnog života Lužičkih Srba, njihov udio je od 5% do 10% stanovništva.[39] Prema procjenama Arnošta Muke na početku 1880-ih udio Donjolužičkih Srba u ukupnom broju Lužički Srba je bio 42,9%, dok su Gornjolužički Srbi činili 57,1%. Prema Arnoštu Černiku (1959), udio Donjolužičkih Srba sredinom 1950-ih je bio 28,4%.[40]

Popisi:[41][v]

Godina 1849 1861 1880 1900 1910 1925
Broj 141.649 136.160 131.500 116.811 104.114 71.203

Na teritoriji savremene Poljske, u Žaganjecu Lužičani su germanizovani tokom 16. vijeka, u Žariju sredinom 17. vijeka, a u okolini Gubina i Lupskog tokom 18. vijeka. Na području Krasnog početkom 18. vijeka Lužički Srbi su činili 85,3% stanovništva, ali se na prelazu 18. i 19. vijeka tamo donjolužičkosrpski nije govorio. Donjolužički se najduže održao na desnoj obali rijeke Lužička Nisa u selu Lenknjica: 1932. godine u selu su živjele dvije porodice koje su govorila lužičkosrpski (1884. u selu je živjelo 380 Lužičana i 3 Nijemca).[40]

Jezik[uredi]

Lužičkosrpska jezička oblast od 8. do 21. vijeka

Svi Lužički Srbi su bilingvalisti,[g] njemački je glavni jezik, dok je upotreba gornjolužičkosrpskog i donjolužičkosrpskog jezika ograničena.[44]

Lužičkosrpski jezici, gornjolužičkosrpski i donjolužičkosrpski, spadaju u zapadnoslovenske jezike. Gornjolužičkosrpski se govori u Gornjoj Lužici i u aktivnoj upotrebi se čuva prije svega u katoličkoj oblasti Gornje Lužice. Donjolužičkosrpski je rasprostranjen u okolini grada Kočebuza u Donjoj Lužici. On je uglavnom maternji jezik osobama starijim od 70. godina. Oba jezika su podjeljena na dijalekte. Između gornjolužičkih i donjolužičkih dijalekata postoje prelazni dijalekti.[45] Smatra se da je gornjolužički jezik blizak češkom jeziku, dok je donjolužički blizak poljskom jeziku.[46] Vokabular lužičkosrpskih jezika je pod uticajem njemačkog jezika, kao i češkog i poljskog (posebno poslije Drugog svjetskog rata).[47] U gramatčke osobine lužičkosrpski jezika spadaju: dvojina, nekoliko oblika u prošlom vremenu, predikat na kraju jednostavne rečenice.[48]

Prema podacima Lužičkosrpskog instituta (2009), gornjolužičkosrpski jezik govori oko 23.000 ljudi,[49] dok donjolužičkosrpski govori od 6.400 do 7.000 ljudi.[50]

Obrazovanje[uredi]

Glavni članak: Lužičkosrpske škole
Donjolužička gimnazija u Kočebuzu

Prve škole u selima Gornje Lužice pojavile su se u 15. i 16. vijeku. Bile su to privatne škole, od kojih su se vremenom razvile crkvene škole. Ove škole su se pojavile, npr. u Krusćicama 1482. godine, u Kitlicama 1489. godine, u Radivoru 1550. godine.[51] Jedine knjige u školama su bile katekizmi i Biblija.[52] Kasnije je lužičkosrpski jezik u više navrata zabranjivan.[51] U nacističkoj Njemačkoj lužičkosrpske knjige su potpuno uništene.[53] Za vrijeme Njemačke Demokratske Republike u Lužici su postojala dva tipa škola: škola tip „A” nastava je bila samo na lužičkosrpskom jeziku, dok je u školama tipa „B” nastava bila i na njemačkom i na lužičkosrpskom.[54]

U Donjoj Lužici je 2016. godine postojalo 9 obdaništa, a u Saksoniji 24 pretškolske ustanove u kojima su se djeca obrazovala na lužičkosrpskom jeziku. Od 2013. godine u Drezdenu postoje lužičkosrpske grupe u pretškolske ustanovama.[55] U obrazovnim ustanovama u „Lužičkosrpskoj oblasti” za malu djecu (u pokrajini Brandenburg i u školama) sprovodi se jezički program „Witaj” (srp. Добродошли). U Saksonskim školama dvojezičko obrazovanje zasnivan se na konceptu „2plus” (njemački, lužičkosrpsko plus dodatni jezik).[56] Tokom 2010/11. školske godine 290 učenika lužičkosrpskih škola i Lužičkosrpske gimnazije je kao strani jezik učilo ruski, a 154 učenika češki jezik.[57] U Saksoniji je 2009. godine bilo 6 lužičkosrpskih i 3 dvojezičke osnovene škole, 4 lužičkosrpskih i jedna dvojezička srednja pkola i Lužičkosrpska škola u Budišinu. U Brandenburgu je bila 5 osnovnih kola po programu „Witaj” i Donjolužička gimnazija u Kočebuzu.[58] U visokoškolskom sistemu Njemačke lužičkosrpski jezika se izučava samo na Institutu za sorabistiku na Univerzitetu u Lajpcigu.[55]

Religija[uredi]

Većina Lužičkih Srba su luterani još od protestantske reformacije.[17] Za vrijeme istraživanja Arnošta Muke katolici su činili samo 10% Lužičana. Krajem 1980-ih početkom 1990-ih Gornjolužičkih Srbi katolici su činili 23 Lužičkih Srba.[40]

Lužičkih Srbi evangelisti žive i u Gornjoj i Donjoj Lužici, sa izuzetkom katoličkog područja. Oni su pripadnici nekoliko crkava: Luteranske crkve Berlina-Brandenburga-Šlezijske Gornje Lužice i Evangelističko-luteranske pokrajinske crkve Saksonije, a takođe i Nezavisne evangelističke luteranske crkve u Kletnu? i Vukančici i Moravske crkve. Pored toga, u Gornjoj Lužici od 1994. godine djeluje „Lužičkosrpsko evangelističko društvo”; 1946. godine održan Lužičkosrpski kongres Evangelističke crkve. Evangelističke parohije, u kojima su Lužičke Srbi većina, više ne postoje. U Budišinu služba na lužičkosrpskom jeziku održava se jednom mjesečno u crkvi Svetog Mihaila.[59]

Katolici[uredi]

Crkva u selu Rožant u katoličkoj Lužici

Lužički Srbi katolici broje oko 12.000 ljudi koje žive na trouglu između gradova Budišin, Kamjenc i Vojerece, koji obuhvata 85 naselja. Pored puteva na tom području rasuto je oko hiljadu zavjetnih spomenika, krstova i kapela. Ovdje se na lužičkosrpskom jeziku govori u mnogim porodicama, školama, vrtićima i crkvama. Drugi vatikanski sabor (1962—1965) potvrdio je status lužičkosrpskog jezika kao jezika bogosluženja. Službe na lužičkosrpskom jeziku održavaju se u crkvama u selima Krusćice, Votvor, Radvor, Njebjelčice, Zdžer, Rožant, Kulo, Bakon, takođe i u Vorklecu i Pančice-Kukou. U Budišinu služba na lužičkosrpskom jeziku se održava nedjeljenom u crkvi Majke Božije. Starije žene ovdje još uvijek nose stroge kostime. Tokom vjerskih praznika, vjenčanja i ostalih proslava, mlade žene i djevojske nose svečane kostime. Državni praznik u lužičkosrpskim okruzima Saksonije je Svetkovina Presvetog Tijela i Krvi Hristove. Praznici Duhovi, Pohođenje Blažene Djevice Marije i Rođenje Presvete Bogorodice. Katolici takođe proslavljaju i Ptičiju svadbu (25. januar), Valpurgijsku noć (30. april), Dan Svetog Martina (11. novembar), Dan Svetog Varvare (4. decembar) i Dan Svetog Nikole (6. decembar).[60] U prošlosti katolički okruzi Gornje Lužice su bili pod velikim uticajem manastira, uključujući manastir Marijina Zvjezda; vjernicima je bilo zabranjeno da stupaju u brak sa nekatolicima.[61]

Kultura[uredi]

Književnost[uredi]

„Budišinska zakletva” iz 1530. je jedan od starijih pisanih spomenika na lužičkosrpskom jeziku

Najstarijim pisanim spomenikom lužiškosrpske pismenosti smatra se tekst latinskog psalma Magdeburškog rukopisa („Magdeburgske glosy”) sa paralelnim prevodom na njemački i starolužički jezik, a napisan je vjerovatno tokom 12. vijeka. Lužičkosrpska književnost sa svojim razvojem započinje u vrijeme protestantske reformacije, tokom 16. vijeka.

Najstarijim dokumentom napisanim u cjelosti na gornjolužičkosrpskom jeziku smatra se „Budišinska zakletva” (glsrp. Budyska přisaha), rukopis čiji je autor nepoznat, a nastao je oko 1530. godine (moguće i 1532. godine).[62] Rukopis predstavlja pismenu zakletvu Lužičkih Srba kojim su se obavezali na vijernost caru Ferdinandu I. Sam rukopis predstavlja značajan izvor za proučavanje geneze gornjolužičkog jezika i njegovih dijalekata, počev od srednjeg vijeka pa do današnjih dana. Iako se „Budišinska zakletva” smatra najstarijim pisanim izvorom na gornjolužičkom jeziku, zanimljivo je da tekst sadrži brojne morfološke i fonološke osobenosti koje nisu svojstvene ovom jeziku. Lužički istoričar i lingvista Ginc Šuster smatra da te razlike vjerovatno dolaze iz činjenice da autor teksta nije bio autohtoni govornik gornjolužičkog jezika, pa otuda preplitanje donjolužičkog i češkog jezika unutar teksta.[63] Lingvista Eduard Verner smatra da uplitanje češke fonografije potiče od činjenice da je lužičkosrpski tekst u stvari prevod originalnog teksta sa češkog jezika, a da je sam prevodilac slabo poznavao razlike između dva lužička jezika.

Prve knjige pisane na donjolužičkom jeziku sa vjerskom tematikom štampane su od strane protestantskih misionara — 1548. godine Miklavš Jakubica prevodi Novi zavjet, a Albin Moler 1574. prevodi „Mali katehizis”. Prva štampana knjiga na gornjolužičkom jeziku bio je prevod Luterovog „Malog katehizisa”, u prevodu Vjaclava Variha iz 1595. godine. Značajnu ulogu u razvoju lužičke pismenosti dala je sveštenička porodica Frencel iz koje su u periodu od 1660-ih pa do sredine 18. vijeka potekli neki od najznačajnijih predstavnika lužičke naučne i literarne misli. Među njima su se svojim radom istakli sveštenik i pisac Mihalj Frencel (16281706) koji je 1706. preveo Novi zavjet na gornjolužički jezik, enciklopedist Abraham Frencel (16561740), pjesnik Mihalj Frencel Mlađi (16671752) i hroničar Salomon Frencel (17011768).[64]

Tokom 19. vijeka dolazi do intenzivnijeg razvoja pjesničke misli, a najznačajniji lužički pjesnici tog vremena bili su Handrij Cejler koga su u to vrijeme nazivali „Lužičkim Puškinom”,[65] zatim Jakub Bart-Ćišinski, Jan Vjela, Mihalj Hornik, dok se prvom lužičkom pjesnikinjom smatra Herta Vićazec. Književna proza aktivnije počinje da se razvija nešto kasnije, počev od 1840-ih godina, a među značajnije prozaiste ubrajaju se Jan Vjela, M. Hornik, Jan Bohuver Mučink, Julijus Vjelan i drugi. Krajem 19. i početkom 20. vijeka svojom djelatnošću se ističu pjesnici Miklavš Andricki, Jozef Novak, Jan Ciž, te prozaista Mihalj Navka. Većina pisaca poticala je uglavnom iz imućnijih svešetničkih porodica. Časopisi, kalendari i verske knjige su sve do 1937. godine štampani na gotici.[66] Dolaskom nacista na vlast u Njemačkoj započeli su masovni progoni i represije nad manjinskim slovenskim stanovništvom, između ostalih i među Lužičkim Srbima. Zabranjena je bilo kakva nacionalna djelatnost, zatvorena je Matica lužičkosrpska, baš kao i biblioteke i lužički arhivi. Na kraju je i potpuno zabranjena javna upotreba lužičkosrpskog jezika.

Literarna djelatnost Lužičkih Srba je obnovljena nakon Drugog svjetskog rata, a među najznačajnijim književnicima iz druge polovine 20. vijeka ističu se Jurij Brezan, Jurij Mlink i Jurij Koh.

Folklor[uredi]

Glavni članak: Lužičkosrpski ep

Početkom 20.vijeka u bibliotekama je sačuvano oko 1.500 narodnih pjesama i oko 800 različitih kompozicija vezanih za folklornu tardiciju Lužičkih Srba. Kao i kod ostalih slovenskih naroda, i narodne pjesme Lužičkih Srba se u zavisnosti od tematike dijele na epske, lirske, svadbene, žetvene itd. Jedna od najstarijih narodnih epskih pjesama Lužičana je pjesma koja govori o vojničkim pobjedama Srba nad Nijemcima tokom 10. vijeka — „Srpska pobjeda” (glsrp. Serbow dobyća). U istom periodu je vjerovatno nastala i druga popularna epska pjesma „Naši mladići idu u rat” (glsrp. Naše gólcy z wójny jědu; dlsrp. Naši hólcy z wójny jědu).[67] Obje pjesme se nalaze na spisku nematerijalnog kulturnog nasljeđa Lužičkih Srba.

Kraj Prvog svjetskog rata doveo je do „nacionalnog preporoda Lužičana” i među omladinom u tom periodu jako popularne postaju takozvane „sokolske pjesme” sa jako izraženim nacionalnim i patriotskim motivima.

Jan Vjela je 1902. izdao zbornih „Poslovice i izreke Srba Gornjolužičana” u kom se nalazilo oko deset hiljada poslovica i izreka. Nacionalne legende govore o borbama za slobodu u periodu 9—11. vijeka, o herojskim podvizima i stradanjima legendarnih vojskovođa, o istoriji lužičkih naselja itd.

Pozorišna i filmska umjetnost[uredi]

Njemačko-lužičkosrpsko pozorište

Istorija lužičkosrpskog pozorišta, koje je nastalo pod uticajem češkog nacionalnog pozorišta, počinje 1862. godine kada je u Budišinu izvedena prva predstava na lužičkosrpskom jeziku. Značajan doprinos lužičkosrpskoj dramaturgiji dao je pisac Jurij Vinar, dok su pozorište komade pisali pjesnici Jakub Bart-Čišinski i Arnošt Muka. U Budišinu 1948. godine osnovano je prvo lužičkosrpsko narodno pozorište (sada Njemačko-lužičkosrpsko pozorište).

U filmu Lužički Srbi su prvi put prikazani u nijemom filmu „Čudna ptica”, snimljen 1911. godine. U međuratnom periodu snimljeno je oko deset filmova, u kojima su Lužički Srbi uglavnom predstavljani kao „seoski” i ugrožen narod. Prvi lužičkosrpski filmski istoričar bio je Herbert Cerna. Godine 1953. godine izdao je svoj prvi igrani film na lužičkosrpskom sa nazivom „52 nedjelje — jedna godina”. Pojava lužičkosrpske kinematografije počela je 1971. godine, kada je osnovan „Radnički krug lužičkosrpskih kinematografa” za obuku budućih lužičkosrpski kinematografa. Godine 1972. u toj filmskoj školi snimljen je prva lužičkosrpska slika „Struga — portret jednog pejzaža” (nazvana po rijeci Strugi u Lužici). Pri filmskim studiju DEFA 1980. godine (u stvari u okviru Drezdenskog filmskog studija „Trik-film”) bilo je osnovano proizvodno i kreativno udruženje „Srpska filmska skupina”. Osamdesetih godina 20. vijeka snimljen je dokumentarni film, posvjećen nacionalnoj kulturi, uključujući film „Grad” o lužičkosrpskoj istoriji Budišina. Godina 1984. objavljen je prvi igrani film lužičkosrpske kinematografije „Rublak — Legenda o ispitanoj zemlji” na njemačkom jeziku (filmovi „Skupine” su uglavnom snimljeni na lužičkosrpskom). Od 1991. godine studio nosi naziv „Sorabia-Film-Studio”

Muzika i primjenjena umjetnost[uredi]

Godine 1952. osnovan je Lužičkosrpski narodni ansambl, kombinujući hor, orkestar i baletsku grupu. Među tradiconalnim igrama popularnim među Lužičkim Srbima su „Čekaj malo” i „Idi dalje”. Lužičke pjesme i igre izvode se u muzičkoj pratnji. Ispred većine rasprostraljenih muzičkih instrumenata bile bi velika i mala srpska violina, gajde i tarakava. Među savremenim instrumentima nalaze se klavir, gitara, harmonika, klarinet, truba i usna harmonika. Mala vionina, ili „svadbena violina” u 20. vijeku bila je rasprostranjena u okruzima Šlajfe i Bad-Muskau. Oni su žičani instrumenti sa tri žice trougaonog oblika, nalik na violinu, a nije poznata u drugim narodima.

Primjenjena umjetnost do kraja Prvog svjetskog rata u lužičkosrpskoj nacionalnoj kulturi nije zauzimala istaknuto mjesto. Samostalni umjetnici nisu ostavili skoro nikakav trag. Godine 1923. formirano je Udruženje lužičkih umjetnika, čije su slike prikazivane na izložbama u Krostovici i drugim mjestima. Krug lužičkih umjetnika je nastao 1948. godine, na čelu sa Merćinom Novak-Njehornjskim. Krug je organizovao putujuće izložbe, upoznavajući ljude sa slikama lužičkosrpskih umjetnika.

Nošnja[uredi]

Lužičkosrpska narodna nošnja ima sličnosti sa nošnjama ostalih zapadnoslovenskih naroda, naročito sa nošnjom Poljaka (žene nose kecelju, obilje ukrasa na svečanim nošnjama — vez, čipka, trake). Karakteristična nošnja je sačuvana uglavnom kod žena. Lužički etnograf Pavol Nedo je razlikovao četiri seta lužičke ženske nošnje: šprevaldski, šlejfenski, gojersverdski i baucen-kamencki. Posljednji set se nalazi u oblasti Baucena, Kamenca i Vitihenaua. Praznička nošnja baucen-komenckog seta uključuje bijelu košulju sa kratkim rukavima i okruglim okovratnikom, gornju crnu i donju vunenu suknju. Gornja suklja se šije u korset, koji se pertla ili zateže.

Praznici[uredi]

Križerjo ili Jutrovne jahanje u Budušinu 2014. godine

Lužičkosrpski praznici izloženi su znatnom njemačkom uticaju. Lužički Srbi, kao i drugi narodi u Evropi, proslavljaju hrišćanske praznike. Na Uskrs boje kuvana jaja, koja se daju djeci. Tamnija su i manje raznovrsna od obojenih jaja Slovaka, Ukrajinaca i Južnih Slovena.[68] Na Petrovdan 22. februara pali se slamnati lik zime.[69] Od 1541. godine se održava Križerjo ili Jutrovne jahanje, kada muškarci u frakovima na konjima šire vijest o vaskrsenju Isusa Hristosa. Na čelu povorke su konjanici sa zastavama, statuama i raspećemi.[70] Obilježava se i Jovanjdan, 24. juna, kada se preskače vatra. Za razliku od drugih evropskih naroda, običaji Lužičkih Srba nisu povezani sa vodom.[71] Praznik žetve, poznat širom Njemačke, proslavlja se od avgusta do septembra. U Gornjoj Lužici se praznuje sa bogatim seljacima na čelu. Siromašni seljaci i radnici pozdravljaju domaćina i poklanjaju mu vijenac u znak zahvalnosti za hljeb i posao. U Blotu se obilježava sa predznakom pijetla. Prema legendi Lužičkih Srba, poslije spremanja pijetla za žrtvu, koji posjeduje moć zaštite usjeva, mora biti ubijen inače će izazvati štetu.[72] U jesen se proslavljaju Aranđelovdan 29. septembra, praznik Svih Svetih 1. novembra i dječiji praznik Martindan 11. novembra.[73] Od 1875. godine proslavlja se praznik lužičke omladine Shadzovanka.[74]

Novine, radio i televizija[uredi]

Na gornjolužičkosrpskom jeziku izlaze dnevne novine „Serbske Nowiny” (pod tim imenom od 1854),[75] kao i vjerske publikacije: katolički „Katolski Posoł” i protestantski „Pomhaj Bóh”. Na donjolužičkosrpskom jeziku nedjeljno izlaze novine „Nowy Casnik”. Na oba jezika izlaze časopisi: naučni „Lětopis” (izlazi dva puta godišnje), kulturni „Rozhlad” (od 1950),[76] dječiji „Płomjo” i pedagoški „Serbska šula”. Jednom mjesečno po pola sata se prikazuju televizijske emisije: „Wuhladko” na gornjolužičkom i „Łužyca” na donjolužičkom jeziku. Na oba jezika se emituje program radija „Lužičkosrpski radio”.[77]

Naselja i građevine[uredi]

Selo u Blotu, djelo Maksa Karla Krigera, oko 1870. godine

Trenutno Lužički Srbi čine većinu u 70 katoličkih sela Gornje Lužice (sjeverozapadno od Budišina). U protestantskim okruzima Gornje Lužice i u svim okruzima Donje Lužice većinska lužičkosrpska sela više ne postoje.[78] Mješanih međunacionalnih brakova među Lužičkim Srbima do 20. vijeka nije bilo, jer su živjeli zatvoreno i odvojene od Nijemaca.[79] Prema lužičkosrpskom pjesniku Jakubu Bart-Ćišinskom (1904), njemačko-lužičkosrpski brakovi su bili rijetki. U prvoj polovini 20. vijeka broj miješanih brakova je značajno povećan zbog industrijalizacije Lužice, a posebno nakon dolaska u lužička sela velikog broja njemačkih doseljenika poslije Drugog svjetskog rata. Prema Mihailu Semirjagi (1955) naročito mnogo mješanih brakova je bilo u Blotu (50% ili više sredinom 20. vijeka naprema 5% 1900. godine), u blizini industrijskih centara — Kočebuz, Vitošo, Lubnjo, u opštinama Gornje Lužice. Katolički bračni par je obično dolazio iz istog sela, dok su protestanstki mladenci često bili iz različitih sela.[80]

Najstariji tip naselja je kružni. Raspored naselja je nagomilan, u Donjoj Lužici je hutorski, dok je u njemačkim okruzima ulični. Istočno od linije KamjencBiskopici ulični raspored naselja je rjeđi. U Blotu raspored naselja je karakterističkog hutorskog oblika: zbog niskog terena i čestih poplava razbacana sela se nalaze na uzvišenjima, imanja se nalaze duž kanala. Komunikacija između sela na ostrvima u ljetnom periodu se obavlja čamcima. Dvorišta su sa otvorenim zgradama (u Donjoj Lužici) ili sa zatvorenim (u Gornjoj Lužici). Najstariji tip objekta su prizemne zgrade sa stambenim i ekonomskim prostorijama pod jednim krovom. Ova vrsta lužičkosrpskih građevina u prvoj polovini 20. vijeka se nalazila u Blotu i Vojerecu. Fahverk objekti, povezani sa njemačkom tradicijom, u većoj mjeri je zastupljen u Gornjoj Lužici. Vremenom, drvene zgrade su zamjenjene zgradama od cigle.[81]

Nacionalni simboli[uredi]

Zastava Lužičkih Srba

Zastava Lužičkih Srba je tkanina plavo-crveno-bijele boje horizontalno postavljena. Kao nacionalni simbol je prvi put istaknuta 1842. godine. Zastava je 1848. godine priznata u lužičkom okruženju. Član 25. ustava pokrajine Brandenburg sadrži odredbu o lužičkosrpskoj zastavi.[82] Član 2. ustava pokrajine Saksonije sadrži odredbu o upotrebi grba i tradicionalnih boja Lužičkih Srba. Zakon o pravima Lužičkih Srba u Brandenburgu i Saksoniji sadrži odredbe o upotrebi lužičkosrpskih nacionalnih simbola (grba i nacionalnih boja).[83]

Nacionalna himna Lužičkih Srba od 20. vijeka je pjesma „Krasna Lužica”.[84] Prije su kao himne služile pjesme „Srpstvo nikada neće umrijeti” (napisao Handrij Zejler 1840)[85] i „Naše srpstvo se diše iz praha” (napisao Mihal Domaška, izvedena prije 1945).[86]

Pravni položaj[uredi]

Glavni članak: Lužičkosrpska oblast
Mapa na gornjolužičkosrpskom jeziku
Mapa na donjolužičkosrpskom jeziku
Mapa Lužičkosrpske oblasti
gornjolužičkosrpski (lijevo) — donjolužičkosrpski (desno)  

Pravni položaj Lužičkih Srba u Njemačkoj (u pokrajinama Saksonija i Brandenburg) regulisan je na osnovu 35. člana protokola br. 14 Sporazuma o ujedinjenju Njemačke Demokratske Republike i Savezne Republike Njemačke iz 1990. godine. Član 25. ustava pokrajine Bandenburg iz 1992. godine garantuje pravo lužičkosrpskog naroda na očuvanje, podršku i zaštitu kulturnog identiteta i mjesta stanovanja. Pokrajina, opštine i zajednice opština olakšavaju ostvarenje prava. Član utvrđuje kulturnu autonomiju Lužičkih Srba, pravo na upotrebu lužičkosrpskog jezika, nadovezujući se na poseban zakon o učešću predstavnika Lužičkih Srba u zakonodavnim djelatnostima. Član 5. i 6. ustava Saksonije garantuju prava nacionalnih i etničkih manjina Njemačke na očuvanje identiteta i zaštitu jezika, kulture, tradicije i religije.[87]

U Brandenburgu 1994. godine, a u Saksoniji 1999. doneseni su slični zakoni o pravima Lužičkih Srba. U oba zakona se govori o autohtonosti Lužičana. Davajući definiciju pripadnosti lužičkosrpskom narodu (lužičkosrpskom narodu pripadaju oni koji se smatraju Lužičkim Srbima), obezbjeđen je pravni status teritorije na kojoj žive Lužički Srbi, koju je definisao savjet za Lužičke Srbe pri skupštini (i komisija za Lužičke Srbe u Brandenburgu). Zakoni sadrže odredbe o obrazovanju na lužičkosrpskom jeziku, dvojezičnim natpisima na teritoriji koju tradicionalno naseljavaju Lužički Srbi, prikazujući kulturu i interesovanja Lužičkih Srba u sredstavima masovnih informacija.[88]

Međuslovenske veze[uredi]

Postoje jake istorijske veze Lužičkih Srba sa Poljskom i Češkom. Poljska, postavljajući sebe kao „staratelja” Lužičkih Srba, kritikuje Vladu Njemačke zbog nedovoljnih napora za očuvanje lužičkosrpskom jezika. Na Univerzitetu u Varšavi 1936. godine je osnovano Udruženje prijatelja lužičkosrpskog naroda. Od 1945. do 1949. godine je djelovala omaldinska organizacija „Prołuż” (sa sjedištem u Poznanju).[89] Od 2004. godine postoji poljsko-lužičkosrpsko društvo „Pro Lusatia”,[90] koja organizuje međunarodne naučne konferencije, Dane lužičke kulture, kreativne večeri uz učešće lužičke inteligencije, događaje u znak sjećanja na ličnosti lužičkosrpskog nacionalnog preporoda, organizuje posjete lužičkih političara i aktivista Poljskoj (i poljskih Lužici), a bavi se i književnim izdalavaštvom. Drugo mjesto na skali saradnja sa Lužičkih Srbima zauzima Češka, u kojoj aktivno djeluje Društvo prijatelja Lužice (osnovano 1907), koje izdaje naučno-popularni magazin „Česko-lužický věstník”.[91]

U Srbiji postoji naučno-obrazovni projekat „Rastko Lužica”, koji okuplja naučnike i istraživače iz Srbije. Lužički Srbi ispoljavaju simpatije prema balkanskim Srbima, a lužičkosrpski dobrovoljci su učestvovali u jugoslovenskim ratovima 1990-ih na strani Srba.[92] U Rusiji od 1996. godine djeluje „Društvo prijateljstva Rusa sa Lužičanima”, koje predstavlja Sergej Prjamčuk.[93]

Vidi još[uredi]

Napomene[uredi]

  1. Zajedno sa Sintima i Romima, Frizima i Dancima.[4]
  2. Zajedno sa Česima, Poljacima i Slovacima.[5]
  3. Broj Lužičkih Srba prema studijama i procjenama: 1840—1841. godine 164.000 ljudi lužičkosrpskog porijekla (Jan Arnošt Smoler), 1880—1886. godine 166.000 Lužičkih Srba (Arnošt Muka), 1904—1905. godine 146.000 Lužičkih Srba (Arnošt Černik), 1936—1938. godine 111.000 (Novina, 1938), 1955—1956. godine 81.000 (Černik, 1958).[40] Postoje i drugi podaci za 1900. godinu iz čeških izvora.[42]
  4. Dvojezičnost kod Lužičkih Srba je ustanovljeno krajem 19. vijeka.[43]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 Šaur (2010). str. 14.
  2. 2,0 2,1 Slavяnskiй alьmanah (2004). str. 314.
  3. Ageeva (1990). str. 32.
  4. „Koho zastupujemy? Přehlad a sebjezrozumjenje”. // minderheitensekretariat.de. Pristupljeno 4. 1. 2016. 
  5. Markov, Pimenov & Aleksandrenkov (1994). str. 381.
  6. „Domovina. Soюz lužickih serbov”. // domowina.sorben.com. Pristupljeno 6. 1. 2017. 
  7. 7,0 7,1 Gugnin (1997). str. 157.
  8. Niderle (1956). str. 111, 112.
  9. Šuster-Ševc (1995). str. 5.
  10. Schuster-Šewc (1983). str. 138.
  11. Lewaszkiewicz (2014). str. 39.
  12. Institut эtnografii (1946). str. 61.
  13. Annalista Saxo (1844). str. 609.
  14. „Saksonskiй annalist. Godы 745—1039”. Vostočnaя literatura. Arhivirano iz originala na datum 2. 5. 2012. 
  15. Niderle (2001)
  16. Lapteva & Kunce (2015). str. 1.
  17. 17,0 17,1 17,2 Tolstova (1964). str. 281.
  18. Jim Bradbury (2. 8. 2004). The Routledge Companion to Medieval Warfare. Routledge. str. 118—. ISBN 978-1-134-59847-2. 
  19. Leif Inge Ree Petersen (1. 8. 2013). Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400-800 AD): Byzantium, the West and Islam. BRILL. str. 749—750. ISBN 978-90-04-25446-6. 
  20. Vickers, Robert H. (1894). History of Bohemia. Chicago: C. H. Sergel Company. str. 48. 
  21. Gerard Labuda (2002). Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny zachodniej. PTPN. ISBN 978-83-7063-337-0. »806: „Et inde post non multos dies [imperator] Aquasgrani veniens Karlum filium suum in terram Sclavorum, qui dicuntur Sorabi, qui sedent super Albim fluvium, cum exercitu misit; in qua expeditione Miliduoch Sclavo- rum dux interf ectus« 
  22. Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. 1880. str. 224. 
  23. Janet Laughland Nelson (1. 1. 1991). The Annals of St-Bertin. Manchester University Press. str. 48—. ISBN 978-0-7190-3425-1. 
  24. Lapteva & Kunce (2015). str. 2.
  25. Vlasto (1970). str. 90.
  26. Zlыdnev (1977). str. 206.
  27. Lapteva & Kunce (2015). str. 2—3.
  28. Kijo (2009). str. 18.
  29. Lapteva & Kunce (2015). str. 4—5.
  30. Lapteva & Kunce (2015). str. 4—6, 9, 11, 16, 20, 23.
  31. Tolstova (1964). str. 283.
  32. Ševčenko (2007). str. 3, 23.
  33. Lapteva (1996). str. 116.
  34. Lapteva & Kunce (2015). str. 27.
  35. „Benedikt Dюrlih: «Kulьturnaя identičnostь lužickih serbov pod ugrozoй»”. // stoletie.ru. Pristupljeno 5. 1. 2017. 
  36. Ovčinnikova (2003). str. 463.
  37. Gugnin (1997). str. 158, 159.
  38. Gugnin (1997). str. 159.
  39. „Sorben”. // bautzen.de. Pristupljeno 6. 1. 2017. 
  40. 40,0 40,1 40,2 40,3 Lewaszkiewicz (2014). str. 41.
  41. Tolstova (1964). str. 279.
  42. Víšek, Zdeněk. „Lužičtí Srbové a česko-lužickosrbské vztahy”. listy.cz. Pristupljeno 6. 1. 2017. 
  43. Gugnin (2001). str. 81.
  44. Šušarina (2011). str. 99.
  45. Enč. str. 1.
  46. Duličenko (2014). str. 606.
  47. Enč. str. 11.
  48. Enč. str. 23, 27.
  49. Budarjowa. str. 2.
  50. Bogomolova (2011). str. 10.
  51. 51,0 51,1 Budarjowa (2010). str. 172.
  52. Semirяga (1955). str. 181.
  53. Semirяga (1955). str. 187.
  54. Semirяga (1955). str. 188.
  55. 55,0 55,1 Mercator European Research Centre (2016). str. 16.
  56. Mercator European Research Centre (2016). str. 17.
  57. Budarjowa (2010). str. 137.
  58. Budarjowa (2009). str. 9—14.
  59. Ladusch (2009). str. 58—60.
  60. Ladusch (2009). str. 54—58.
  61. Semirяga (1955). str. 15.
  62. Stawizny Serbow
  63. Lětopis, Kak serbska je Budyska přisaha? (2/2012), стр. 114—121
  64. Gugnin, A. A. (1997). Vvedenie v istoriю serbolužickoй slovesnosti i literaturы ot istokov do naših dneй (PDF). Moskva. str. 20, 23, 52. 
  65. Gugnin, A. A. (1997). Vvedenie v istoriю serbolužickoй slovesnosti i literaturы ot istokov do naših dneй (PDF). Moskva. str. 92. 
  66. Roland, Marti (2015). Nižnelužickiй яzыk meždu nemeckim i verhnelužickim (PDF). str. 116. 
  67. „W kręgu historii literatury serbołużyckiej” (PDF). Sorapis. № 1: 55. 2009. 
  68. Tokarev (1977). str. 239.
  69. Tokarev (1977). str. 238.
  70. Ladusch (2009). str. 57.
  71. Tokarev (1978). str. 197, 198.
  72. Semirяga (1955). str. 128, 129, 132.
  73. Tokarev (1978). str. 199.
  74. Očerki obщeй эtnografii (1966). str. 199.
  75. Semirяga (1955). str. 169.
  76. „Wo časopisu Rozhlad”. // rozhlad.de. Pristupljeno 14. 1. 2017. 
  77. Ladusch (2009). str. 45, 47.
  78. Lewaszkiewicz (2014). str. 40, 41.
  79. Ivanova (1988). str. 66.
  80. Semirяga (1955). str. 115.
  81. Tolstova (1964). str. 284—286.
  82. Rasы i narodы (1991). str. 17.
  83. Andreeva (2005). str. 40—42.
  84. Gugnin (1997). str. 90.
  85. Slovanský přehled (1933). str. 152.
  86. Šołta, Kunze & Šěn (1984). str. 115.
  87. Andreeva (2005). str. 39—41.
  88. Andreeva (2005). str. 41—43.
  89. „Dzień Dobry!”. // proluz.wordpress.com. Pristupljeno 7. 1. 2017. 
  90. „Geneza i cele”. // prolusatia.pl. Pristupljeno 7. 1. 2017. 
  91. „Dějiny SPL”. // luzice.cz. Pristupljeno 7. 1. 2017. 
  92. „Lužickiй vopros i bolьšaя politika”. // interaffairs.ru. Pristupljeno 7. 1. 2017. 
  93. Golionceva, V. N. „Lužickie serbы v Germanii (k voprosu o vzaimodeйstvii i vzaimovliяnii kulьtur)” (PDF). // pglu.ru. Pristupljeno 7. 1. 2017. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]